محمد تحسین
ترجمه‌ی احمد اخوت
سرزمین اهورایی
بعضی شعرها را بدون اینکه بخواهیم یاد گرفته‌ایم. شب‌ها زیر لب زمزمه‌شان کرده‌ایم، از مادربزرگ شنیده‌ایم یا روی یک کارت پستال دیده‌ایم. دوبیتی‌های بابا طاهر از همین جنس‌اند: کوتاه، بی‌پیرایه و پر از سوز، طوری که انگار شاعر همین حالا کنار شما نشسته و درد دلش را می‌گوید. اگر می‌خواهید کتاب بابا طاهر بخرید و نمی‌دانید کدام نسخه به دردتان می‌خورد، یا اگر تازه با او آشنا شده‌اید و می‌پرسید از کجا شروع کنم، این صفحه را برای شما نوشته‌ایم. اینجا از خود شاعر، از فرق نسخه‌ها، از گویش و زبان دوبیتی‌ها و از انتخاب یک نسخه‌ی مناسب هدیه یا مطالعه می‌گوییم.
در این دسته دیوان‌ها و گزینه‌های دوبیتی‌های بابا طاهر، نسخه‌های جیبی و قابدار و چاپ‌های چندزبانه را می‌بینید. نسخه‌ی چاپی را می‌توانید آنلاین سفارش بدهید و مشخصات هر کتاب در صفحه‌ی خودش است.
بابا طاهر که او را با لقب «عریان» و نسبت «همدانی» هم می‌شناسند، از شاعران کهن ایران است. نامش با شهر همدان گره خورده و آرامگاهی که در آن شهر به نام او شناخته می‌شود، برای بسیاری از ایرانیان جای دیدار و یادآوری است. درباره‌ی جزئیات زندگی او اطلاعات دقیق کم است و بیشتر آنچه می‌دانیم از روایت‌ها و سنت شفاهی آمده. برای همین، در کتاب‌های مختلف ممکن است با شرح حال‌های کمی متفاوت روبه‌رو شوید. این تفاوت عجیب نیست و بخشی از تاریخ شعر شفاهی ماست.
آنچه قطعی است این است که شعرهای منسوب به او سال‌ها بر زبان مردم بوده و نسل به نسل رسیده. همین چیزی است که دوبیتی‌هایش را از خیلی شعرهای دیگر متمایز می‌کند: این شعرها بیش از آنکه روی کاغذ ماندگار شده باشند، روی زبان‌ها ماندگار شده‌اند.
لقب عریان در روایت‌ها به بی‌پیرایگی و تعلق نداشتن به دنیا نسبت داده می‌شود. به هر حال این لقب با تصویری که از او داریم جور است: شاعری که بدون آرایش و تکلف حرف می‌زند و مستقیم به دل می‌رسد.
دوبیتی قالبی کوتاه است که از دو بیت تشکیل می‌شود و چهار مصراع دارد. مصراع‌های اول و دوم و چهارم معمولا هم‌قافیه‌اند. همین کوتاهی است که آن را برای گفتن احساس‌های تند و فشرده مناسب می‌کند: یک حال، یک تصویر و یک پایان تکان‌دهنده.
قالب دوبیتی برای شاعران دیگر هم مهم بوده است، اما در نام بابا طاهر پیوندی خاص با این قالب دیده می‌شود. بسیاری از ایرانیان وقتی می‌گویند «دوبیتی»، اول از همه به او فکر می‌کنند. خوانندگان علاقه‌مند به رباعی و دوبیتی می‌توانند شعر او را با خیام مقایسه کنند: هر دو کوتاه می‌گویند، ولی لحن و نگاه‌شان فرق دارد.
در ظاهر دو قالب شبیه هم‌اند و هر دو چهار مصراع دارند. اما وزن‌شان با هم فرق دارد و رباعی معمولا در شعر رسمی و دوبیتی بیشتر در شعر عامیانه و محلی به کار رفته است. برای خواننده‌ی عادی این تفاوت‌ها کمتر مهم است؛ آنچه مهم است حسی است که شعر می‌دهد.
یکی از دغدغه‌های اصلی خریداران این کتاب همین است. دوبیتی‌های منسوب به بابا طاهر به گویشی محلی و قدیمی گفته شده و شکل نوشتاری‌شان با فارسی معیار فرق می‌کند. بنابراین ممکن است بعضی واژه‌ها و ساختارها برایتان ناآشنا باشد. این موضوع دلیلی برای ترسیدن نیست، فقط باید بدانید نسخه‌های مختلف راه‌های متفاوتی برای رفع این مشکل دارند.
اگر با گویش قدیمی آشنا نیستید، نسخه‌ای را انتخاب کنید که توضیح یا برگردان دارد. اگر فقط می‌خواهید صدای شعر را بشنوید، نسخه‌ی ساده هم کافی است.
بابا طاهر شعر پرطرفداری است و ناشران در طول سال‌ها هر کدام شکلی از آن را چاپ کرده‌اند. وقتی فهرست را نگاه می‌کنید، چند نوع نسخه به چشم می‌آید. آن‌ها را بشناسید تا با دید بازتر انتخاب کنید.
عنوان‌هایی مثل «دیوان باباطاهر عریان همدانی» و «دیوان بابا طاهر» یعنی مجموعه‌ای که مجموع دوبیتی‌های منسوب به شاعر را در بر می‌گیرد. اگر می‌خواهید همه‌ی شعرها را داشته باشید یا برای پژوهش و مطالعه‌ی جدی می‌خواهید، دیوان بهترین گزینه است. البته تعداد دوبیتی‌ها در چاپ‌های مختلف فرق می‌کند، چون درباره‌ی انتساب بعضی شعرها اختلاف هست.
عنوان‌های «ترانه‌های بابا طاهر (گزینه ادب پارسی)» و «گزینه ادب پارسی (ترانه‌های باباطاهر)» نشان می‌دهند که این کتاب‌ها بخشی از یک مجموعه‌ی گزیده‌اند. گزینه یعنی انتخاب شده. اگر وقت کمی دارید یا فقط می‌خواهید بهترین‌ها را بخوانید، گزینه برای شما مناسب‌تر است. برای کسی که تازه با او آشنا شده هم شروع خوبی است.
یکی از عنوان‌های این دسته، دیوان بابا طاهر با جلد چرم، در اندازه‌ی نیم‌جیبی و همراه با قاب است. این نوع نسخه بیشتر برای هدیه و نگهداری خوشایند است. کتاب کوچک را می‌شود در کیف گذاشت، سر میز کار نگه داشت یا به کسی که دوستش دارید هدیه داد.
«دوبیتی‌های بابا طاهر (۴ زبانه)» برای کسانی است که می‌خواهند شعر را به زبان‌های دیگر هم ببینند: مثلا برای هدیه دادن به دوست خارجی، یا کسی که زبان‌آموز است. ترجمه‌ی شعر همیشه تفسیری از متن است، پس هر ترجمه را با نگاه باز بخوانید.
عنوانی مثل «خاری سرگشته در بیابان (دیوان بابا طاهر)» نشان می‌دهد ناشران گاهی برای دیوان نام شاعرانه‌ای هم می‌گذارند. این نوع عنوان معمولا از خود دوبیتی‌ها الهام گرفته و فضای کتاب را نشان می‌دهد.
یکی از عنوان‌های جالب فهرست این دسته «چغوک اوچکو» است که در توضیح عنوانش آمده «دوبیتی به گویش کرمانی». این یعنی همین قالب دوبیتی در نقاط دیگر ایران هم با گویش‌های خودش زنده است و می‌شود شعر شفاهی مناطق مختلف را با هم مقایسه کرد. اگر به ادبیات محلی علاقه دارید، چنین کتاب‌هایی افق تازه‌ای می‌گشایند.
این عنوان به بابا طاهر مربوط نیست و مجموعه‌ای جداست، اما در دسته‌ی دوبیتی و شعر محلی جای می‌گیرد و می‌تواند برای دوست‌داران این حوزه مفید باشد.
برای اینکه انتخاب راحت‌تر شود، این چند وضعیت رایج را با هم مرور می‌کنیم.
خواننده‌ی تازه‌کار معمولا می‌پرسد این شعرها درباره‌ی چیست. پاسخ کوتاه: درباره‌ی حالت‌های انسانی. درد دوری، شکوه از روزگار، نیاز به پناه، عشق و حالت‌های عارفانه از مضمون‌هایی‌اند که در این شعرها زیاد به چشم می‌خورد. زبان ساده است و بی‌واسطه با خواننده حرف می‌زند.
البته درباره‌ی هر شعر تفسیر یگانه‌ای وجود ندارد. هر خواننده چیزی از آن برداشت می‌کند و برداشت‌ها با هم فرق دارند. همین باز بودن معنا دلیل ماندگاری شعر است. اگر در دیوان به شعری برخوردید که برایتان مبهم بود، نگران نباشید؛ به آن برگردید و دوباره بخوانید.
شاید مهم‌ترین دلیل این باشد که احساس‌هایی که در آن‌ها هست، به زمان خاصی تعلق ندارد. تنهایی و دلتنگی مال هر دوره است. دوبیتی کوتاه است و به‌راحتی حفظ می‌شود و در مراسم و خلوت و حتی در ترانه و موسیقی زنده می‌ماند.
خواندن شعر با خواندن رمان فرق دارد و برای دوبیتی این نکته بیشتر صدق می‌کند. چند پیشنهاد ساده دارد.
بابا طاهر یکی از چهره‌های شعر کلاسیک ایران است، اما مثل هر شاعر بزرگی، در کنار دیگران معنا پیدا می‌کند. اگر با شعر او آشنا شدید و دوست دارید بیشتر بخوانید، این مسیرها را پیشنهاد می‌کنیم:
و اگر می‌خواهید شاعران دیگر را کشف کنید، به سایر شاعران کلاسیک هم سر بزنید. همه‌ی این‌ها زیرمجموعه‌ی شعر کلاسیک هستند.
کتاب شعر از معدود هدیه‌هایی است که هم ارزان‌تر از خیلی چیزها به نظر می‌آید و هم پیام دارد. دوبیتی‌های بابا طاهر برای مناسبت‌های مختلف انتخاب خوبی‌اند، چون کوتاه‌اند و هر کس از هر سنی می‌تواند بخواند.
نکته‌ی مهم: پیش از خرید مشخصات کتاب را در صفحه‌ی آن ببینید و ببینید جلد و اندازه چه شکلی است. اگر می‌خواهید نسخه‌ی چاپی را مثل یک هدیه‌ی ماندگار بدهید، بی‌سلیقگی در انتخاب اندازه و حروف را نادیده نگیرید.
بهتر است بین چند عنوان مشابه، مشخصات هر کدام را در صفحه‌ی خودش مقایسه کنید. قیمت و موجودی هر کتاب هر روز به‌روز می‌شود.
پیش از آنکه چاپ رواج پیدا کند، بیشتر شعرها را مردم از حفظ می‌خواندند و از این دهان به آن دهان می‌رفت. شعری که کوتاه بود، آهنگ داشت و حرف دل مردم را می‌زد، بیشتر شانس ماندن داشت. دوبیتی‌های منسوب به بابا طاهر از همین دسته‌اند: کوتاه‌اند، آسان حفظ می‌شوند و بی‌مقدمه به موضوع می‌رسند.
همین سنت شفاهی باعث شده که متن شعرها در طول زمان کمی تغییر کند. واژه‌ای عوض شده، مصراعی جابه‌جا شده یا لهجه‌ی راویان اثر گذاشته است. وقتی چند نسخه را کنار هم می‌گذارید و می‌بینید بعضی مصراع‌ها کمی فرق دارند، تعجب نکنید. این تفاوت‌ها نشانه‌ی زنده بودن شعر است و پژوهشگران هم برای بررسی آن‌ها نسخه‌های مختلف را مقایسه می‌کنند.
چون مأخذها فرق می‌کنند. هر مصحح ممکن است بر اساس دست‌نویس‌ها یا مجموعه‌های قدیمی، متن را کمی متفاوت تنظیم کند. بعضی ناشران مقدمه‌ی توضیحی می‌گذارند که بگوید متن از کجا آمده و بعضی فقط شعر را می‌آورند. اگر دقت علمی برایتان مهم است، به مقدمه و شیوه‌ی تصحیح نگاه کنید.
خیلی‌ها دیوان را می‌خرند و بعد از چند روز در قفسه فراموشش می‌کنند. یک برنامه‌ی ساده می‌تواند این وضع را عوض کند. این پیشنهاد است، نه قانون.
مقدمه را بخوانید و بعد هر شب یکی، دو دوبیتی. لازم نیست همه‌چیز را بفهمید. فقط بگذارید صدای شعر به گوش‌تان عادت کند. اگر توضیح واژه دارید، کنارش نگاه کنید.
حالا دوبیتی‌هایی را که بیشتر دوست داشتید دوباره بخوانید و ببینید چه تصویری می‌سازند. یک دوبیتی را با کلمه‌های خودتان بازنویسی کنید. این کار فهم را عمیق‌تر می‌کند.
دوبیتی‌ها را با هم مقایسه کنید: کدام‌ها دلتنگی است، کدام‌ها شکایت و کدام‌ها نیایش. دسته‌بندی شخصی خودتان را بسازید. لازم نیست درست یا غلط باشد؛ فقط راهی برای دیدن الگوهاست.
یک شب دوبیتی مورد علاقه‌تان را برای دوست یا اعضای خانواده بخوانید. دیدن واکنش دیگران، حس تازه‌ای به شعر می‌دهد و شاید کسی دوبیتی دیگری از حفظ بگوید.
شعر بابا طاهر در بسیاری از کتاب‌های درسی و مجموعه‌های ادبی ایران به‌عنوان نمونه‌ی شعر کهن و شعر محلی معرفی شده است. برای همین، دانش‌آموزان و دانشجویان ادبیات ممکن است در دوره‌ی تحصیل با او روبه‌رو شوند.
اگر می‌خواهید فقط با شعر آشنا شوید، یک گزینه‌ی کوتاه کافی است. شعرها را بلند بخوانید و اگر معلم توضیحی داده، آن را کنار متن یادداشت کنید. نیازی نیست همه‌ی دیوان را بخوانید.
دیوان کامل با مقدمه‌ی پژوهشی مفیدتر است. به بخش‌هایی توجه کنید که درباره‌ی زندگی شاعر، زبان شعر و بحث انتساب نوشته‌اند. اگر پایان‌نامه یا مقاله می‌نویسید، چند نسخه را مقایسه کنید و منبع را دقیق ثبت کنید.
معلم می‌تواند از کوتاهی دوبیتی‌ها برای گفت‌وگوی کلاسی استفاده کند: هر جلسه یک شعر، یک پرسش و چند دقیقه بحث آزاد. این روش بچه‌ها را از حفظ‌کردن محض دور می‌کند و به فکر کردن وامی‌دارد.
برای ایرانی‌هایی که دور از وطن زندگی می‌کنند، کتاب شعر تکه‌ای از خانه است. بعضی‌ها هدیه‌ای از این نوع را به فرزندانشان می‌دهند تا با زبان و شعر فارسی در ارتباط بمانند. در این حالت، نسخه‌ی چندزبانه یا نسخه‌ای با توضیح واژه‌ها کمک بیشتری می‌کند، چون فرزندان ممکن است فارسی را به‌عنوان زبان دوم بدانند.
اگر می‌خواهید کتاب را برای عزیزی در خارج از کشور بفرستید، پیش از سفارش به اندازه و وزن کتاب هم فکر کنید. نسخه‌های جیبی و نیم‌جیبی برای همین کار راحت‌ترند.
شعر فارسی فقط غزل و مثنوی و قصیده نیست. کنار این قالب‌های رسمی، قالب‌های کوتاه و محلی هم بوده‌اند که مردم آن‌ها را می‌سرودند و می‌خواندند. دوبیتی و ترانه‌ها یکی از مهم‌ترین این‌هاست. این شعرها معمولا نام شاعر مشخصی ندارند، اما بابا طاهر از معدود نام‌هایی است که با این قالب پیوند خورده و در حافظه‌ی جمعی مانده است.
وقتی شعر او را می‌خوانید، در واقع بخشی از تاریخ شعر عامه را می‌خوانید؛ شعری که نه در دربار، بلکه در میان مردم شکل گرفته است. این تفاوت با شاعرانی چون فردوسی یا نظامی که هر کدام اثر بلند و رسمی نوشته‌اند، خواندن‌شان را در کنار هم آموزنده می‌کند.
فرض کنید شبی دیروقت است و خواب به چشمتان نمی‌آید. کتاب بزرگی را باز کردن سخت است و صفحه‌ی گوشی هم خسته‌تان می‌کند. یک کتاب کوچک شعر روی میز کنار تخت است. آن را باز می‌کنید و یک دوبیتی می‌خوانید. چهار مصراع است و تمام می‌شود. اما در ذهن‌تان چیزی می‌ماند: یک تصویر، یک حس یا یک سؤال.
فردا صبح، وسط کار، ناگهان همان دوبیتی به یادتان می‌آید. این همان کاری است که شعر کوتاه می‌کند: در فاصله‌های خالی زندگی‌تان جا می‌گیرد و نیازی به وقت زیاد ندارد. شاید به همین دلیل است که قرن‌ها این دوبیتی‌ها زنده مانده‌اند: لازم نبوده کسی بنشیند و ساعت‌ها بخواند؛ یک لحظه کافی بوده است.
کتابی که مثل هدیه یا یادگاری نگه می‌دارید، مراقبت ساده‌ای می‌خواهد. این نکته‌ها کمک می‌کند سال‌ها سالم بماند.
البته همه‌ی این‌ها فرع بر خواندن است. کتابی که خوانده نشود، هر چقدر سالم بماند، فایده‌ای ندارد.
دوبیتی‌ها، به دلیل کوتاهی و آهنگین بودنشان، در فرهنگ عامه و موسیقی جایگاه ویژه‌ای پیدا کرده‌اند. بسیاری از ایرانیان چند دوبیتی را از حفظ می‌دانند، بی‌آنکه بدانند از کجا آمده‌اند. همین است که او را نه فقط یک شاعر کتابی، بلکه بخشی از فرهنگ روزمره‌ی ما می‌کند.
وقتی این کتاب را باز می‌کنید، شاید با شعرهایی روبه‌رو شوید که پیش‌تر شنیده‌اید. این آشنایی یکی از لذت‌های خواندن دیوان است: همان چیزی که در ذهن‌تان مانده بود، حالا با شکل نوشته‌اش روبه‌روست.
اگر برای اولین بار است، یک گزینه‌ی کوتاه یا دیوان ساده انتخاب کنید. اگر گویش برایتان سخت است، نسخه‌ای با توضیح یا برگردان بردارید.
دیوان مجموعه‌ی همه‌ی شعرهاست و گزینه انتخابی از آن‌ها. برای مطالعه‌ی کامل دیوان و برای آشنایی سریع گزینه مناسب‌تر است.
دوبیتی‌های او به گویشی قدیمی و محلی است و با فارسی امروز فرق دارد. برای همین بعضی نسخه‌ها توضیح واژه دارند.
نسخه‌های جلد چرم، قابدار یا چندزبانه بیشتر برای هدیه مناسب‌اند. مشخصات هر نسخه در صفحه‌ی خودش آمده است.
نه. در انتساب بعضی شعرها اختلاف هست و هر ناشر ممکن است تعداد متفاوتی بیاورد. اگر مهم است، مشخصات کتاب را بررسی کنید.
قیمت و موجودی هر کتاب هر روز به‌روز می‌شود. برای هر عنوان صفحه‌ی خود کتاب را ببینید.
نسخه‌ی چاپی را می‌توانید آنلاین سفارش بدهید و مشخصات هر کتاب در صفحه‌ی خودش است.
بابا طاهر شاعری است که با چهار مصراع ساده می‌تواند دل آدم را بلرزاند. کتاب بابا طاهر، چه دیوان کامل باشد چه گزینه، چه نسخه‌ی جیبی و چه چاپ چندزبانه، دعوتی است به شنیدن صدایی که قرن‌هاست بر زبان مردم جاری است. انتخاب درست نسخه به هدف شما بستگی دارد: خواندن برای خودتان، مطالعه‌ی پژوهشی یا هدیه‌ای برای کسی که دوستش دارید.
حالا می‌توانید فهرست کتاب‌های بابا طاهر را ببینید، نسخه‌ی مناسب را پیدا کنید و چاپ کاغذی‌اش را آنلاین سفارش بدهید. اگر بعد از خواندنش دلتان شعر بیشتری خواست، مسیر دیگر شاعران کلاسیک همین‌جا پیش رویتان است.
