باربارا پلاتز
ترجمه‌ی محمد حسینی
ارجمند
تاریکی سالن، پرده‌ای که روشن می‌شود یا صحنه‌ای که نور می‌گیرد، و چند دقیقه بعد همه‌ی حواس‌مان پیش قصه‌ای است که آدم‌های دیگر ساخته‌اند. سینما و تئاتر از قدیمی‌ترین و پرکشش‌ترین راه‌های قصه‌گویی‌اند و کتاب‌های این حوزه به ما نشان می‌دهند پشت این جادو چه چیزی هست: چه کسی فیلمنامه را می‌نویسد، بازیگر چطور نقش می‌سازد، کارگردان چطور نگاه می‌کند، و چرا بعضی فیلم‌ها و نمایش‌ها سال‌ها در ذهن می‌مانند. در این صفحه می‌بینید در دسته‌ی سینما و تئاتر چه کتاب‌هایی هست، چطور بر اساس علاقه و هدف خودتان یکی را انتخاب کنید و از کجا شروع کنید.
ممکن است دانشجوی رشته‌ی هنر باشید، ممکن است بازیگر یا نویسنده‌ی جوان باشید، یا فقط عاشق فیلم دیدن که می‌خواهید بیشتر بفهمید. برای هر گروه بخش جدا داریم. لحن ما ساده است و درباره‌ی هر کتاب فقط چیزی می‌گوییم که از عنوانش برمی‌آید.
فیلم دیدن و نمایش دیدن به خودی خود لذت‌بخش است. پس چرا کتاب؟ چون کتاب چیزی را نشان می‌دهد که در تماشا نمی‌بینیم: چرا این صحنه این‌طور فیلم‌برداری شده؟ چرا فلان کارگردان همیشه از یک نوع نما استفاده می‌کند؟ چطور یک نمایش‌نامه‌ی چهارصد ساله هنوز روی صحنه زنده است؟ کتاب‌ها به ما زبان و ابزار می‌دهند تا چیزی را که می‌بینیم بهتر بفهمیم و دربارش حرف بزنیم.
کتاب‌های سینما و تئاتر چند کار مشخص انجام می‌دهند:
وقتی وارد این دسته می‌شوید، انبوهی از عنوان‌ها می‌بینید. تقسیم آن‌ها به چند گروه انتخاب را ساده‌تر می‌کند.
این کتاب‌ها برای کسانی است که می‌خواهند کاری یاد بگیرند. عنوانی مثل «کلاس پیشرفته فیلمنامه‌نویسی» از نامش پیداست که برای نویسنده‌ی فیلمنامه است و سطح «پیشرفته» را خطاب قرار می‌دهد. یا «هدایت بازیگران (خلق بازی‌های به یاد ماندنی در سینما و تلویزیون)» که از عنوانش برمی‌آید به کار کارگردان با بازیگر می‌پردازد. اگر در کارگاه یا کلاس هنر شرکت می‌کنید، این نوع کتاب‌ها همراه خوبی برای تمرین است.
گروهی از کتاب‌ها به یک کارگردان اختصاص دارند. مثال‌هایی که در این دسته می‌بینید: «سینمای دیوید لینچ» و «امید بازیافته: سینمای آندری تارکوفسکی». هر دو از نامشان پیداست که به سینمای یک فیلمساز مشخص می‌پردازند. این کتاب‌ها برای کسی خوب است که فیلم‌های آن کارگردان را دیده و می‌خواهد فراتر از تماشا برود.
در این گروه، هم کتاب‌هایی درباره‌ی یک جریان می‌بینید و هم درباره‌ی یک نمایش‌نامه‌نویس. عنوان «تئاتر نو در فرانسه» نشان می‌دهد که به جریان تئاتر یک کشور و دوره‌ی مشخص نگاه می‌کند. «راز شکسپیر» هم از نامش پیداست که به موضوعی مربوط به شکسپیر می‌پردازد. «نمایش عروسکی» هم برای علاقه‌مندان به شکل خاصی از نمایش است.
عنوانی مثل «نظریه‌های جدید در مطالعات ادبیات نمایشی و تئاتر (رویکردی بینارشته‌ای)» بیشتر برای دانشجو و پژوهشگر است و نگاه نظری دارد. این کتاب‌ها معمولا سنگین‌ترند و پیش‌زمینه می‌خواهند.
گاهی کتاب سینما و تئاتر را با ادبیات، شهر، موسیقی یا تاریخ ترکیب می‌کند. عنوان «چگونگی بازنمایی شهر در ادبیات و سینما: تهران و پاریس» از نامش پیداست که سینما را در کنار ادبیات و شهر بررسی می‌کند. «موسیقی کلاسیک در سده‌ی بیستم» هم که در این دسته دیده می‌شود، نشان می‌دهد مرز هنرها گاهی باز است.
کتابی مثل «از سینماتک پاریس تا کانون فیلم تهران (رودررو با فرخ غفاری)» از نامش پیداست که در قالب گفت‌وگو با یک چهره‌ی سینمایی است. کتاب‌های گفت‌وگو و خاطره، تاریخ را با صدای آدم‌ها روایت می‌کنند و خواندنشان راحت‌تر از متن نظری است.
شما به کتاب‌های مرجع و آموزشی نیاز دارید. برای درس‌هایی مثل تاریخ سینما، نظریه‌ی فیلم، فیلمنامه و بازیگری، معمولا یک کتاب اصلی و چند کتاب کمکی لازم است. حتما منبع معرفی‌شده‌ی استاد را با ویراست و چاپ کتاب مقایسه کنید.
اگر می‌خواهید فیلمنامه بنویسید، کتاب‌های آموزش نگارش را کنار خواندن فیلمنامه‌ها و دیدن فیلم‌ها قرار بدهید. کتاب به شما ساختار را می‌آموزد، اما مهارت واقعی با نوشتن و بازنویسی به دست می‌آید.
کسی که روی صحنه یا مقابل دوربین کار می‌کند، به کتاب‌هایی درباره‌ی بازی، هدایت بازیگر، طراحی صحنه و نمایش نیاز دارد. این کتاب‌ها بدون تمرین عملی کافی نیستند، اما ابزار فکری خوبی می‌دهند.
اگر فقط عاشق دیدن هستید، کتاب‌های تحلیل و گفت‌وگو برای شما جذاب‌ترند. آن‌ها به دیدن‌های بعدی شما عمق می‌دهند.
کسی که مقاله یا پایان‌نامه می‌نویسد، به کتاب‌های نظری و تاریخی نیاز دارد. برای شما، ارجاع‌ها، نمایه و ویراست اهمیت زیادی دارد.
در ادامه چند نمونه از این دسته آمده است. درباره‌ی محتوا فقط بر اساس عنوان می‌گوییم. برای مشخصات کامل هر کتاب، صفحه‌ی خودش را ببینید.
می‌خواهید یاد بگیرید، تحلیل کنید یا فقط لذت ببرید؟ کتاب آموزشی با کتاب تحلیلی خیلی فرق دارد. اگر می‌خواهید فیلمنامه بنویسید، کتاب آموزشی بردارید و اگر می‌خواهید فیلم‌های یک کارگردان را بهتر بفهمید، کتاب تحلیلی.
بعضی کتاب‌ها برای مبتدی نوشته شده‌اند و بعضی برای پیشرفته. کلمه‌هایی مثل «مقدماتی»، «پیشرفته» یا «نظریه‌ها» در عنوان می‌تواند راهنمای خوبی باشد.
کتاب تحلیلی درباره‌ی کارگردانی وقتی بیشتر لذت می‌دهد که چند فیلم او را دیده باشید. اگر هنوز ندیده‌اید، اول فیلم‌ها را ببینید، بعد کتاب را بخوانید. برای تئاتر هم همین‌طور: اگر متن نمایش را خوانده یا اجرای آن را دیده‌اید، کتاب تحلیلی بهتر جا می‌افتد.
بخش بزرگی از کتاب‌های این حوزه ترجمه است. کیفیت ترجمه و آشنایی مترجم با اصطلاحات فنی، مهم است. پیش از خرید، نام مترجم و ناشر را ببینید.
این ترتیب مثل غذا خوردن است: اول کمی مزه کنید، بعد سفارش اصلی را بدهید.
گاهی گمان می‌کنیم سینما و تئاتر یکی هستند، اما فرق‌های مهمی دارند. در تئاتر، بازیگر و تماشاگر در یک زمان و مکان‌اند و هر اجرا منحصر به فرد است. در سینما، تصویر از پیش ضبط می‌شود و ویرایش، ترکیب صدا و تصویر و نمای نزدیک به کارگردان قدرت زیادی می‌دهد. بازیگر تئاتر باید صدا و حرکتش را به آخرین ردیف برساند، اما بازیگر سینما گاهی با یک نگاه، احساس بزرگی را منتقل می‌کند.
کتاب‌ها این تفاوت‌ها را با جزئیات بررسی می‌کنند. در عین حال بسیاری از فیلم‌سازان از تئاتر آمده‌اند و بسیاری از نمایش‌ها از زبان سینما تأثیر گرفته‌اند. کتاب‌های بین‌رشته‌ای، مثل کتاب‌هایی که سینما و ادبیات را کنار هم می‌گذارند، همین ارتباط را بررسی می‌کنند.
داستان و نمایش‌نامه در تاریخ همیشه به هم نزدیک بوده‌اند. بسیاری از فیلم‌ها بر پایه‌ی رمان یا نمایش‌نامه ساخته می‌شوند و بسیاری از نویسنده‌ها با فکر تصویر و صحنه می‌نویسند. اگر به این پیوند علاقه دارید، کتاب‌هایی که شهر، ادبیات و سینما را با هم بررسی می‌کنند، مثل عنوانی که تهران و پاریس را کنار هم می‌گذارد، راه جذابی برای فهم این رابطه است.
در این میان، شکسپیر جای خاصی دارد. نمایش‌نامه‌های او صدها بار روی صحنه و روی پرده رفته‌اند. کتابی که به راز او می‌پردازد، از عنوانش پیداست که کنجکاوی خواننده را هدف گرفته است. اگر تازه با او آشنا شده‌اید، پیش از خواندن تحلیل‌ها، خود نمایش‌نامه‌ها را ببینید یا بخوانید.
این دسته بخشی از دنیای هنر است و با هنرهای دیگر پیوند دارد. اگر دوست دارید حوزه‌ی مطالعه‌تان را گسترده‌تر کنید، این مسیرها را پیشنهاد می‌کنیم.
کتاب‌های نظری، مثل مطالعات نمایش با رویکرد بین‌رشته‌ای، بیشتر برای کسانی است که مقداری زمینه دارند. اگر تازه شروع کرده‌اید، اول گفت‌وگوها و کتاب‌های معرفی را بخوانید.
کتاب آموزش فیلمنامه‌نویسی یا بازیگری راهنماست، اما مهارت واقعی با تمرین و کار عملی حاصل می‌شود. کتاب را با نوشتن و اجرا کردن همراه کنید.
کتاب درباره‌ی یک فیلم یا نمایش وقتی مؤثرتر است که آن اثر را دیده باشید. اگر ندیده‌اید، کتاب ممکن است لذت دیدن را هم از شما بگیرد و هم چیز زیادی نفهمید.
برای کتاب‌های درسی، ویراست و چاپ را ببینید. کتاب‌هایی که چاپ‌های مختلف دارند ممکن است در بخش‌هایی متفاوت باشند.
هر فیلم از یک ایده شروع می‌شود، اما ایده کافی نیست. فیلمنامه‌نویس باید ایده را به موقعیت، شخصیت و ساختار تبدیل کند. کتاب‌های آموزش نگارش معمولا چند مفهوم بنیادی را توضیح می‌دهند: شروع و پایان، نقطه‌ی عطف، هدف شخصیت و مانع پیش روی او، و تفاوت گفت‌وگوی خوب با گفت‌وگوی پرحرف.
بسیاری از کتاب‌های آموزشی تمرین‌هایی شبیه این پیشنهاد می‌کنند. یک صحنه‌ی کوتاه بنویسید که در آن دو نفر چیزی می‌خواهند اما یکی نمی‌خواهد بدهد. سپس همان صحنه را بدون هیچ گفت‌وگو بنویسید و فقط با حرکت و تصویر. بعد بخشی از یک فیلم مورد علاقه‌تان را به صورت فیلمنامه پیاده کنید تا ببینید نویسنده چطور در چند خط فضا را ساخته است. این تمرین‌ها کوچک‌اند، اما اگر ادامه بدهید، دست شما را باز می‌کنند.
کتابی که خود را «پیشرفته» معرفی می‌کند، معمولا فرض می‌کند شما این پایه‌ها را می‌دانید و به سراغ مسئله‌های ظریف‌تر می‌رود. اگر هنوز چند صحنه ننوشته‌اید، بهتر است اول با یک کتاب مقدماتی شروع کنید.
وقتی فیلمی را می‌بینیم و بازیگر را باورپذیر می‌یابیم، معمولا فراموش می‌کنیم پشت این باور، ساعت‌ها تمرین، گفت‌وگو و تصمیم‌گیری هست. کتاب‌هایی که درباره‌ی هدایت بازیگر نوشته می‌شوند، رابطه‌ی کارگردان و بازیگر را بررسی می‌کنند: چطور نقش را توضیح بدهیم، چطور بازیگر را آزاد بگذاریم، و چه وقت باید مداخله کنیم.
اگر بازیگر هستید، این کتاب‌ها به شما نشان می‌دهند کارگردان از شما چه انتظاری دارد و چطور می‌توانید بهتر با او همکاری کنید. اگر کارگردان هستید، به شما کمک می‌کنند زبان مشترکی با بازیگران پیدا کنید. در هر دو حالت، کتاب کنار تمرین و تجربه معنا پیدا می‌کند.
نمایش فقط بازیگر انسانی روی صحنه نیست. تئاتر عروسکی سنتی طولانی دارد و در بسیاری از فرهنگ‌ها، از جمله فرهنگ ما، بخشی از سرگرمی و آموزش بوده است. کتابی با عنوان «نمایش عروسکی» برای کسانی است که می‌خواهند با این شکل نمایش آشنا شوند، خواه علاقه‌مند عادی باشند و خواه معلمی که می‌خواهد در کلاس از عروسک استفاده کند.
اگر با کودکان کار می‌کنید یا خودتان کودک درون دارید، این گروه از کتاب‌ها برای شما جذاب است. عروسک زبانی دارد که حرف زدن با بچه‌ها را آسان‌تر می‌کند و ساخت آن هم می‌تواند سرگرمی خانوادگی باشد.
وقتی چند فیلم از یک کارگردان دیده‌اید، متوجه یک صدای مشترک می‌شوید: نوع نور، ریتم، موضوع‌ها، رنگ حال و هوا. کتاب‌هایی که به یک فیلمساز اختصاص دارند، این صدای مشترک را نام‌گذاری می‌کنند. عنوان‌هایی مثل «سینمای دیوید لینچ» یا «امید بازیافته: سینمای آندری تارکوفسکی» نمونه‌هایی از این نوع‌اند.
مزیت این کتاب‌ها این است که فیلم‌ها را در کنار هم می‌بینید و مضمون‌های تکراری را کشف می‌کنید. اما یک هشدار هست: هر نویسنده یک برداشت دارد و لزوما همه با آن موافق نیستند. کتاب را مثل گفت‌وگو با یک دوست باهوش بخوانید که نظر خودش را می‌گوید و شما می‌توانید موافق یا مخالف باشید.
قانون دقیقی نیست، اما اگر دست‌کم دو یا سه فیلم از آن کارگردان دیده باشید، کتاب بهتر کار می‌کند. همچنین اگر فیلم‌های او در دسترس شماست، آن‌ها را کنار کتاب دوباره ببینید.
سینمای ایران تاریخی دارد که با جشنواره‌ها، کانون‌های فیلم و کلاس‌های سینمایی پیوند خورده است. کتاب‌هایی که با یک چهره‌ی سینمایی گفت‌وگو می‌کنند، یکی از جذاب‌ترین راه‌های آشنایی با این تاریخ‌اند. عنوان «از سینماتک پاریس تا کانون فیلم تهران» از نامش پیداست که مسیری را از یک شهر به شهر دیگر دنبال می‌کند. چنین گفت‌وگوهایی معمولا پر از خاطره‌اند و برای کسی که به تاریخ فرهنگی علاقه دارد، لذت‌بخش‌اند.
البته گفت‌وگو تنها روایت یک نفر است. اگر می‌خواهید تصویر کامل‌تری بگیرید، چند کتاب و چند دیدگاه را کنار هم بخوانید.
فرض کنید می‌خواهید یک شب را با فیلم و کتاب بگذرانید. این ترتیب را امتحان کنید. اول فیلم را ببینید، بدون یادداشت و بدون توقف. فردا چند خط درباره‌ی حس‌تان بنویسید: کدام صحنه ماند؟ کدام شخصیت؟ بعد کتاب مرتبط را بردارید و فقط فصل مربوط را بخوانید. وقتی به تحلیل نویسنده می‌رسید، آن را با یادداشت خودتان مقایسه کنید. گاهی می‌بینید هم‌نظرید و گاهی متوجه چیزی می‌شوید که نمی‌دیدید.
این روش ساده، از هر فیلمی یک کلاس کوچک می‌سازد و بی‌خرج است. اگر دوستانی دارید که به سینما علاقه دارند، این کار را دسته‌جمعی هم می‌توانید انجام بدهید: یک فیلم، یک فصل از کتاب و یک گفت‌وگوی ساده.
یکی از جذاب‌ترین موضوع‌های سینما و تئاتر، شهر است. وقتی فیلمی در تهران یا پاریس می‌گذرد، شهر فقط پس‌زمینه نیست و خودش نقش دارد: کوچه‌ها، نور، صدای خیابان و آدم‌هایی که در آن رفت‌وآمد می‌کنند. کتابی مثل «چگونگی بازنمایی شهر در ادبیات و سینما: تهران و پاریس» از نامش پیداست که همین موضوع را دنبال می‌کند و دو شهر را با هم مقایسه می‌کند.
اگر به فیلم‌هایی که در شهر خودتان می‌گذرند علاقه دارید، خواندن چنین کتاب‌هایی نگاه شما را به خیابان‌های آشنا عوض می‌کند. دفعه‌ی بعد که فیلمی را می‌بینید، به این فکر می‌کنید که کارگردان کدام گوشه‌ی شهر را انتخاب کرده و چرا.
اگر دوست دارید فیلمنامه یا نمایش‌نامه بنویسید، مکان را جدی بگیرید. نویسنده‌های خوب شهر را طوری توصیف می‌کنند که خواننده بوی آن را حس کند. کتاب‌هایی که به بازنمایی شهر در هنر می‌پردازند، به شما نشان می‌دهند بزرگان چطور این کار را کرده‌اند.
فیلم بی‌صدا و نمایش بی‌ریتم را تصور کنید. موسیقی و صدا نیمی از احساس تماشاگر را می‌سازند. در دسته‌ی سینما و تئاتر گاهی کتاب‌هایی می‌بینید که موسیقی را هم بررسی می‌کنند، مثل کتابی درباره‌ی موسیقی کلاسیک در سده‌ی بیستم که از عنوانش برمی‌آید مرور تاریخی دارد. اگر به این ارتباط علاقه دارید، دسته‌ی موسیقی هم کتاب‌های بیشتری دارد.
وقتی فیلمی را می‌بینید، یک بار گوش‌تان را به موسیقی و صدای محیط بسپارید. تجربه‌ی تازه‌ای است که با خواندن کتاب‌های تحلیلی هم عمیق‌تر می‌شود.
کتاب‌های سینما و تئاتر اغلب پر از تصویر، عکس صحنه و جدول‌اند و در نسخه‌ی چاپی حس بهتری دارند. می‌توانید کنار عکس صحنه یادداشت بنویسید، صفحه‌ها را علامت بزنید و پیش از تماشای فیلم یا نمایش، دوباره مرور کنید. قیمت و موجودی هر کتاب هر روز به‌روز می‌شود و مشخصات هر کتاب در صفحه‌ی خودش است. نسخه چاپی را می‌توانید آنلاین سفارش بدهید.
اگر تازه شروع کرده‌اید، کتاب‌های گفت‌وگو و معرفی، مثل کتاب گفت‌وگو با یک چهره‌ی سینمایی، ساده‌ترند. سپس به کتاب درباره‌ی کارگردان محبوب‌تان بروید.
بله، ساختار و اصول را نشان می‌دهد. اما برای یاد گرفتن باید بنویسید و بازنویسی کنید. کتاب راهنماست، نه جایگزین تمرین.
نه. خیلی از کتاب‌های تئاتر برای هر کسی که به قصه و نمایش علاقه دارد جذاب است. اما کتاب‌های نظری ممکن است به آمادگی بیشتری نیاز داشته باشند.
بهتر است اول چند فیلم او را ببینید. در این صورت، تحلیل‌ها برای شما معنا پیدا می‌کند.
بسیاری از عنوان‌های آموزشی و نظری برای دانشجوها مفیدند. فقط ویراست و چاپ را با منبع درس مقایسه کنید.
کتاب‌های گفت‌وگو و تصویری برای هدیه به سینمادوست‌ها مناسب‌اند. اگر گیرنده حرفه‌ای است، بهتر است سلیقه‌اش را بدانید.
نسخه چاپی را می‌توانید آنلاین سفارش بدهید. صفحه‌ی کتاب را باز کنید، مشخصات را بخوانید و آن را به سبد خرید اضافه کنید.
سینما و تئاتر دنیایی پر از قصه، تصویر و صداست و کتاب‌های آن، راهنمای ورود به پشت‌صحنه. از کتاب‌های آموزشی فیلمنامه و بازیگری تا تحلیل آثار کارگردان‌ها، تاریخ نمایش و نظریه‌های جدید، برای هر خواننده چیزی هست. با هدف و سطح خودتان شروع کنید، فیلم و نمایش را کنار کتاب ببینید و آرام و با کنجکاوی پیش بروید.
حالا می‌توانید کتاب‌های این دسته را ببینید، مشخصات هر کدام را بخوانید و نسخه‌ی چاپی مورد نظرتان را آنلاین سفارش بدهید.
