استفن ک . مک فارلین، دانیل ر. بون، شلی ل.ون برگ
ترجمه‌ی جمشید پورقریب
رشد
ملکم آر. مک نیل
ترجمه‌ی جمشید پورقریب
رشد
وقتی کودکی در جمع گیر می‌کند و کلمه از دهانش بیرون نمی‌آید، یا وقتی صدای کسی بعد از چند جمله گرفته می‌شود، خانواده و خود او اغلب نمی‌دانند از کجا شروع کنند. کتاب‌های گفتاردرمانی همین‌جا به کار می‌آیند: می‌گویند لکنت چیست، اختلال صدا یعنی چه، رشد طبیعی گفتار و زبان در کودک چه مراحلی دارد و درمانگر چطور ارزیابی و درمان را پیش می‌برد. در این صفحه می‌بینید گفتاردرمانی چه حوزه‌هایی دارد، کدام کتاب‌ها برای خانواده، دانشجو و درمانگر مناسب‌اند و چطور کتاب درست را انتخاب کنید.
یک نکته‌ی مهم از همین ابتدا: کتاب می‌تواند شما را آگاه کند و راه را روشن کند، ولی جای گفتاردرمانگر و پزشک را نمی‌گیرد. اگر نگران گفتار خودتان یا فرزندتان هستید، حتما به متخصص مراجعه کنید.
گفتاردرمانی رشته‌ای است که به ارزیابی و درمان مشکل‌های گفتار، زبان، صدا و بلع می‌پردازد. متخصص آن را گفتاردرمانگر می‌نامند. مراجعان این رشته گستره‌ی بزرگی هستند: کودکی که دیر حرف می‌زند، نوجوانی که لکنت دارد، معلمی که صدایش خسته می‌شود، فردی که پس از سکته‌ی مغزی توان گفتار را از دست داده و بسیاری دیگر.
نکته‌ی مهم این است که گفتار و زبان دو چیز متفاوت‌اند. گفتار یعنی تولید صداها و شکل حرف زدن، مثل تلفظ درست و روانی. زبان یعنی فهمیدن و به‌کار بردن کلمه‌ها و جمله‌ها برای رساندن معنا. ممکن است کودکی زبان خوبی داشته باشد ولی تلفظ‌اش مشکل داشته باشد، یا برعکس. کتاب‌های این دسته به هر دو شاخه می‌پردازند.
اگر می‌خواهید بدانید کدام کتاب به کار شما می‌آید، اول تعیین کنید مشکل مربوط به کدام بخش است: لکنت، صدا، تلفظ یا رشد زبان. سپس به سراغ کتاب مربوط بروید.
لکنت یکی از پرمخاطب‌ترین موضوع‌های گفتاردرمانی است. در این دسته چند کتاب درباره‌ی لکنت هست: «لکنت زبان، ماهیت و درمان آن»، «درمان کامل لکنت»، «موفقیت‌ها و شکست‌ها در درمان لکنت» و «پرسش و پاسخ درباره لکنت زبان». هر کدام از زاویه‌ی خودش به موضوع نگاه می‌کند.
کتابی با عنوان «لکنت زبان، ماهیت و درمان آن» به شناخت ماهیت و روش‌های درمان می‌پردازد. «پرسش و پاسخ درباره لکنت زبان» از عنوانش پیداست که ساختار سؤال و جواب دارد و برای خانواده و کسی که می‌خواهد سریع پاسخ چند پرسش رایج را پیدا کند، مناسب است. کتاب «موفقیت‌ها و شکست‌ها در درمان لکنت» از نامش برمی‌آید که به نتیجه‌ی درمان و چالش‌های آن نگاه می‌کند.
درباره‌ی عنوان «درمان کامل لکنت» بهتر است با دقت باشید: مشخصات و توضیح کتاب را بخوانید و بدانید نویسنده دقیقا چه می‌گوید. لکنت در افراد مختلف فرق می‌کند و هیچ کتابی نمی‌تواند نتیجه‌ی مشخصی را برای همه تضمین کند. تصمیم درباره‌ی درمان را با گفتاردرمانگر بگیرید.
پدر و مادری که متوجه لکنت در فرزندشان می‌شوند، معمولا نگرانی و پرسش زیاد دارند. آیا مشکل خودش برطرف می‌شود؟ آیا من کاری اشتباه کرده‌ام؟ چطور با او حرف بزنم؟ آیا باید تذکر بدهم؟ کتاب‌های لکنت معمولا برای همین پرسش‌ها فصل مخصوص دارند.
چند نکته‌ی عمومی که در بیشتر منابع گفتاردرمانی مطرح می‌شود، از این قرارند و البته حرف آخر را باید متخصص بزند. اول، صبور باشید و با آرامش گوش بدهید. دوم، جمله‌ی کودک را برایش تمام نکنید. سوم، او را با فشار و تذکر مکرر شرمنده نکنید. چهارم، اگر لکنت ادامه پیدا کرد، زود به گفتاردرمانگر مراجعه کنید تا ارزیابی کند.
هرچه زودتر با متخصص مشورت کنید، بهتر است. کتاب فقط کمک می‌کند بدانید چه پرسش‌هایی از درمانگر بپرسید و چه انتظاری از درمان داشته باشید.
صدا را ما همه روزه به کار می‌بریم و کمتر به آن فکر می‌کنیم، تا وقتی که گرفته یا خشن می‌شود. معلم‌ها، خواننده‌ها، سخنران‌ها، فروشنده‌ها و همه‌ی کسانی که زیاد حرف می‌زنند، در معرض مشکل صدا هستند. دو کتاب این دسته به این موضوع می‌پردازند: «صدا و درمان انواع اختلالات صدا» و «اختلالات صدای گفتار در کودکان».
اولی از نامش پیداست که به انواع اختلال صدا و درمان آن‌ها می‌پردازد. دومی به‌طور خاص برای کودکان نوشته شده است، چون صدا در کودک ویژگی‌های خودش را دارد. کودکی که زیاد فریاد می‌زند یا صدایش همیشه گرفته است، ممکن است به بررسی نیاز داشته باشد.
مشکل صدا می‌تواند علت‌های مختلف داشته باشد و بعضی وقت‌ها به پزشک هم مربوط می‌شود. پس اگر صدایتان چند هفته گرفته ماند، به پزشک و گفتاردرمانگر مراجعه کنید. کتاب درباره‌ی مراقبت از صدا و اصول کلی توضیح می‌دهد ولی تشخیص نمی‌دهد. برای موضوع‌های مربوط به تنفس و حرکت هم دسته‌ی کتاب‌های فیزیوتراپی را ببینید.
یکی از پرسش‌های همیشگی والدین این است: «آیا فرزند من به موقع حرف می‌زند؟» کتاب «رشد گفتار و زبان در کودکان فارسی‌زبان» با تأکید بر فارسی‌زبان بودن، به همین موضوع می‌پردازد. اهمیت این تأکید در این است که بیشتر منابع علمی درباره‌ی زبان انگلیسی نوشته شده‌اند و ویژگی‌های زبان فارسی، مثل صداها و ساختار جمله، ممکن است فرق کند.
مراحل رشد گفتار در کودکان نظم کلی دارد: از صداهای اولیه و غان و غون تا اولین کلمه‌ها، بعد جمله‌های کوتاه و بعد جمله‌های کامل‌تر. ولی سرعت رشد در هر کودک متفاوت است و همه‌ی تفاوت‌ها نشانه‌ی مشکل نیست. اگر نگران هستید، به‌جای مقایسه با کودک دیگر، با متخصص مشورت کنید.
خواندن چنین کتابی به والدین کمک می‌کند در زندگی روزمره گفتار کودک را بهتر تقویت کنند: با او حرف بزنند، قصه بگویند، به سؤال‌هایش گوش بدهند و صداها و کلمه‌ها را همراه با بازی تکرار کنند. برای موضوع‌های مرتبط با کودک و رشد، دسته‌ی کتاب‌های روانشناسی بالینی هم می‌تواند دید تکمیلی بدهد.
گفتار یک عمل حرکتی هم هست. برای گفتن یک کلمه، ده‌ها عضله‌ی لب، زبان، فک و حنجره باید هماهنگ کار کنند. وقتی این هماهنگی به هم می‌خورد، اختلال گفتاری پیش می‌آید. کتاب «ارزیابی، تشخیص و درمان بالینی اختلال‌های حسی و حرکتی گفتار (ویراست دوم)» به این حوزه می‌پردازد. «ویراست دوم» یعنی کتاب بازنگری شده است.
این کتاب بیشتر برای دانشجو و درمانگر مناسب است. عنوانش نشان می‌دهد که شامل ارزیابی، تشخیص و درمان بالینی است و لحن و مطالب آن تخصصی است. خانواده‌هایی که فرزند یا عضو دیگرشان چنین مشکلی دارد، اگر بخواهند بخوانند، بهتر است با راهنمایی درمانگر شروع کنند تا با اصطلاح‌ها دچار سردرگمی نشوند.
در گفتاردرمانی، ارزیابی دقیق پیش از درمان اهمیت دارد. درمانگر با آزمون و مشاهده مشکل را مشخص می‌کند و بر اساس آن برنامه می‌نویسد. کتاب‌های بالینی روش این ارزیابی را شرح می‌دهند.
گاهی مشکل گفتار و زبان در مدرسه خودش را نشان می‌دهد. دانش‌آموزی که در خواندن، نوشتن یا بیان مطلب مشکل دارد ممکن است دچار ناتوانی زبانی باشد. کتاب «آموزش دانش‌آموزان دچار ناتوانیهای زبانی و ارتباطی» به همین موضوع می‌پردازد و برای معلم، مشاور مدرسه، والدین و دانشجوی آموزش ویژه اهمیت دارد.
در کلاس درس، معلم می‌تواند با چند اقدام ساده به این دانش‌آموز کمک کند: با جمله‌های کوتاه و روشن حرف بزند، زمان پاسخ‌گویی بیشتری بدهد، از تصویر و نمونه کمک بگیرد و او را جلوی جمع تحقیر نکند. البته تشخیص و برنامه‌ی درمان کار متخصص است و معلم باید در صورت نگرانی خانواده را راهنمایی کند.
اگر به بعد سلامت جامعه علاقه‌مندید، دسته‌ی کتاب‌های بهداشت عمومی را هم ببینید.
هر رشته‌ی تخصصی واژگان خودش را دارد و گفتاردرمانی هم از این قاعده جدا نیست. اصطلاح‌هایی مثل واج، تولید، روانی گفتار، ناروانی، کیفیت صدا و آسیب‌شناسی گفتار و زبان در کتاب‌ها فراوان می‌آید. «فرهنگ توصیفی آسیب‌شناسی گفتار و زبان» از عنوانش پیداست که مرجع اصطلاحات است.
دانشجویی که تازه وارد این رشته شده، با یک فرهنگ اصطلاحات کنار دست، خیلی راحت‌تر کتاب‌های اصلی را می‌خواند. خانواده‌ها هم اگر بخواهند گزارش درمانگر را بفهمند، گاهی به معنی چند اصطلاح نیاز دارند. البته اگر معنی چیزی را نمی‌دانید، از خود درمانگر بپرسید؛ این حق شماست و بسیاری از درمانگران از پرسیدن استقبال می‌کنند.
یک روش ساده برای یادگیری اصطلاح‌ها این است که هنگام مطالعه، هر واژه‌ی نامفهوم را در دفتری بنویسید و بعد از تمام شدن فصل، معنی‌اش را پیدا کنید. کم‌کم فهرست شما کامل می‌شود.
اگر شما پدر یا مادر یا همراه یک بیمار هستید و نمی‌دانید از کجا شروع کنید، این ترتیب را امتحان کنید. البته یک نسخه‌ی قطعی نیست و راهنمایی گفتاردرمانگر مقدم است.
در همه‌ی این مراحل، درمان و تمرین‌های عملی را با درمانگر انجام دهید. کتاب برای فهم و همراهی است و جایگزین جلسه‌ی درمان نیست.
دانشجوی گفتاردرمانی معمولا درس‌هایی مثل آناتومی و فیزیولوژی گفتار، آسیب‌شناسی گفتار، رشد زبان، اختلال‌های صدا و لکنت دارد. برای هر کدام باید کتاب مرجع بشناسد. کتاب‌هایی مانند «ارزیابی، تشخیص و درمان بالینی اختلال‌های حسی و حرکتی گفتار» و «فرهنگ توصیفی آسیب‌شناسی گفتار و زبان» از عنوانشان به کار این دانشجو نزدیک‌اند.
چند توصیه برای انتخاب:
مشخصات دقیق هر کتاب، مثل ناشر و تعداد صفحه، در صفحه‌ی خودش آمده است. برای دیدن رشته‌های نزدیک، دسته‌ی علوم پزشکی و سلامت را هم ببینید.
در این حوزه چند اشتباه زیاد پیش می‌آید:
اگر اینها را به یاد داشته باشید، کتاب را ابزاری کمکی می‌بینید و در جای درست از آن استفاده می‌کنید.
پیش از خرید، سه پرسش را از خودتان بپرسید. اول، چه کسی می‌خواند: خانواده، دانشجو یا درمانگر؟ دوم، موضوع دقیق چیست: لکنت، صدا، رشد زبان یا ارزیابی بالینی؟ سوم، سطح کتاب چیست: عمومی یا تخصصی؟
بعد صفحه‌ی کتاب را باز کنید و توضیح، ناشر، ویراست و تعداد صفحه را بخوانید. مشخصات هر کتاب در صفحه‌ی خودش است. قیمت و موجودی هر کتاب هر روز به‌روز می‌شود. اگر خانواده هستید، پیشنهاد ما این است که با کتابی روان و غیرتخصصی شروع کنید.
در صورت شک، از گفتاردرمانگر بپرسید کدام کتاب برای شرایط شما مناسب‌تر است. بسیاری از درمانگران کتاب‌های مورد اعتماد خود را دارند و با کمال میل توصیه می‌کنند.
این یکی از پرسش‌های مهم خانواده‌هاست و پاسخ دقیق آن را فقط متخصص می‌دهد. با این حال، منابع عمومی معمولا چند نشانه را مطرح می‌کنند که بهتر است جدی گرفته شوند. اگر کودک در سن انتظار حرف نمی‌زند، اگر گفتارش برای اطرافیان به‌سختی قابل فهم است، اگر لکنت چند هفته یا ماه ادامه دارد، یا اگر کودک از حرف زدن ناراحت و دلسرد شده، بهتر است پیش از اینکه صبر کنید و ببینید چه می‌شود، با یک درمانگر مشورت کنید.
در بزرگسالان هم اگر صدا مدتی طولانی گرفته است، اگر پس از یک بیماری یا حادثه گفتار تغییر کرده یا اگر مشکل گفتار در کار و ارتباط اجتماعی اختلال ایجاد می‌کند، مراجعه لازم است. نگران نباشید که چیزی کوچک را بزرگ کرده‌اید. ارزیابی متخصص به شما اطمینان می‌دهد یا راه درمان را نشان می‌دهد.
کتاب‌های این دسته به شما کمک می‌کنند که برای این ملاقات آماده‌تر باشید: بدانید چه چیزی را مشاهده و یادداشت کنید، چه سؤال‌هایی بپرسید و چه انتظاری از فرآیند ارزیابی داشته باشید. این آمادگی باعث می‌شود جلسه‌ی اول مفیدتر باشد.
گفتاردرمانی روش واحدی ندارد و بسته به نوع مشکل فرق می‌کند. برای لکنت، ممکن است درمانگر روی نحوه‌ی نفس گرفتن، سرعت گفتار، ترس از موقعیت‌های اجتماعی و باورهای فرد درباره‌ی لکنتش کار کند. برای اختلال صدا، ممکن است آموزش نحوه‌ی درست استفاده از صدا، استراحت صدا و تمرین‌های تنفسی مطرح باشد. برای اختلال تلفظ، بازی‌ها و تمرین‌هایی برای ساختن درست صداها به کار می‌رود.
کتاب‌های بالینی مثل کتاب ارزیابی و درمان اختلال‌های حسی و حرکتی گفتار این روش‌ها را با جزئیات بیشتری شرح می‌دهند. کتاب‌های عمومی‌تر، فقط نمای کلی می‌دهند. هر دو مفیدند، ولی برای دو نوع خواننده‌ی متفاوت.
یک نکته‌ی مهم: خواندن روش درمان در کتاب و اجرای آن در خانه بدون راهنمایی، همیشه بی‌خطر نیست. مثلا اگر تمرینی را غلط انجام دهید، ممکن است اثر معکوس داشته باشد یا فشار بیشتری بر فرد بگذارد. پس روش‌ها را با درمانگر در میان بگذارید و از او بخواهید تمرین‌های مناسب را نشان بدهد.
مشکل گفتار فقط یک مسئله‌ی جسمی نیست؛ به عزت‌نفس و روابط اجتماعی هم اثر می‌گذارد. کودک یا نوجوانی که لکنت دارد ممکن است از حرف زدن در کلاس بترسد، از تلفن کردن بپرهیزد یا خودش را کنار بکشد. بزرگسالی که مشکل صدا دارد ممکن است از جمع دوری کند. آنچه این افراد بیش از هر چیز لازم دارند، شنونده‌ی صبور و بی‌قضاوت است.
چند رفتار ساده که بیشتر منابع توصیه می‌کنند: با آرامش گوش بدهید و نگاه‌تان را نگه دارید، عجله نکنید، جمله را تمام نکنید، تذکر و تقلید ندهید و اگر لازم شد با مهربانی بپرسید چطور می‌توانید کمک کنید. این رفتارها ظاهرا ساده‌اند، ولی اثر بزرگی در حال و هوای فرد دارند.
اگر خودتان فرد مبتلا هستید، بدانید که تنها نیستید. بسیاری از افراد موفق و شناخته‌شده هم با مشکل گفتار زندگی کرده‌اند. خواندن کتاب‌هایی که تجربه‌ی درمان و زندگی با لکنت را توضیح می‌دهند، می‌تواند حس تنهایی را کم کند. در کنار آن، اگر احساس اضطراب یا افسردگی شدید دارید، با متخصص سلامت روان هم مشورت کنید.
خیلی از مشکل‌های صدا با عادت‌های روزانه ارتباط دارند و کتاب‌های صدا به این موضوع می‌پردازند. عادت‌هایی که معمولا در منابع عمومی مطرح می‌شود شامل نوشیدن آب کافی، پرهیز از فریاد زدن و سرفه‌ی مکرر، استراحت دادن به صدا هنگام خستگی، پرهیز از حرف زدن در محیط پرسروصدا با صدای بلند و دوری از دخانیات است. اینها توصیه‌های عمومی‌اند و جای معاینه‌ی پزشک نیستند.
معلم‌ها بیشتر از دیگران به صدایشان فشار می‌آورند. اگر معلم هستید، کتاب‌هایی که درباره‌ی مراقبت و درمان اختلال‌های صدا نوشته شده‌اند به کار شما می‌آید. تکنیک‌هایی مثل تنفس درست و استفاده‌ی درست از ریتم و مکث در کلاس می‌تواند فشار روی صدا را کم کند.
اگر صدای فرزندتان عادتا گرفته است، به کتاب اختلال‌های صدای کودکان و مشورت با متخصص توجه کنید. صدای کودک به‌راحتی از فریاد زدن و بازی‌های پرسروصدا آسیب می‌بیند و گاهی نیاز به بررسی دارد.
گفتار و زبان با شنوایی و یادگیری رابطه‌ی نزدیک دارند. کودکی که خوب نمی‌شنود، ممکن است در یادگیری گفتار مشکل داشته باشد. کودکی که در مهارت زبانی ضعیف است، ممکن است بعدها در خواندن و نوشتن هم به مشکل بخورد. به همین دلیل، در بررسی مشکل گفتار کودک معمولا سلامت شنوایی هم بررسی می‌شود.
این ارتباط‌ها در کتاب‌های رشد زبان و آموزش دانش‌آموزان دارای ناتوانی زبانی توضیح داده می‌شوند. آگاهی از این ارتباط‌ها به والدین کمک می‌کند بدانند چرا متخصص ممکن است چند آزمون مختلف تجویز کند و هر کدام چه معنایی دارد.
اگر کودک شما در مدرسه با مشکل روبه‌رو است، با معلم و مشاور مدرسه و گفتاردرمانگر هم‌زمان ارتباط داشته باشید. همکاری این سه سو نتیجه‌ی بهتری می‌دهد و کودک احساس می‌کند همه با هم در کنار او هستند.
زبان فارسی صداها، ساختار و قواعد خاص خودش را دارد و تمرین‌های گفتاردرمانی باید با آن سازگار باشد. برای مثال، واژه‌ها و بازی‌هایی که برای کودک انگلیسی‌زبان طراحی شده‌اند، مستقیما به فارسی قابل ترجمه نیستند. به همین دلیل، کتاب‌هایی که برای فارسی‌زبانان نوشته یا تطبیق شده‌اند، برای خانواده‌ها و درمانگران ایرانی ارزش ویژه‌ای دارند.
کتاب «رشد گفتار و زبان در کودکان فارسی‌زبان» با همین عنوان بر این ویژگی تأکید کرده است. هنگام انتخاب کتاب، به این نکته توجه کنید که آیا منبع اصلی برای فارسی نوشته شده است یا ترجمه است و آیا مثال‌ها و تمرین‌ها با زبان فارسی جور است. مشخصات کتاب در صفحه‌ی خودش آمده است.
برای درمانگران هم مهم است که ابزارهای ارزیابی و منابع را با زبان و فرهنگ مراجع تطبیق دهند. این موضوعی است که در آموزش دانشجویان هم روی آن تأکید می‌شود.
برای شروع، کتاب‌های پرسش و پاسخ یا کتاب‌های توضیحی درباره‌ی ماهیت لکنت مناسب‌اند. ولی حتما به گفتاردرمانگر مراجعه کنید؛ کتاب جای درمان نیست.
کتاب می‌تواند شما را آگاه کند و روش‌های همراهی را نشان بدهد، ولی برنامه‌ی درمان باید بر اساس ارزیابی متخصص باشد. تصمیم‌ها را با درمانگر بگیرید.
برای والدین، مربیان و دانشجویانی که می‌خواهند مراحل رشد گفتار و زبان را در کودکان فارسی‌زبان بشناسند. توضیح کامل‌تر در صفحه‌ی خود کتاب هست.
کتاب‌هایی که درباره‌ی اختلال‌های صدا نوشته شده‌اند، برای شناخت مشکل و اصول مراقبت مفیدند. اگر صدایتان چند هفته گرفته است، به پزشک و گفتاردرمانگر مراجعه کنید.
این کتاب‌ها بیشتر برای دانشجو و درمانگر نوشته شده‌اند و لحن تخصصی دارند. برای خانواده، کتاب‌های عمومی‌تر مناسب‌ترند.
نسخه چاپی را می‌توانید آنلاین سفارش بدهید. صفحه‌ی کتاب را باز کنید و مراحل سفارش را دنبال کنید. قیمت و موجودی هر کتاب هر روز به‌روز می‌شود.
گفتاردرمانی رشته‌ای است که به مردم کمک می‌کند حرف بزنند و شنیده شوند. کتاب‌های این دسته، از لکنت و صدا تا رشد زبان و ارزیابی بالینی، به خانواده‌ها، دانشجوها و درمانگرها کمک می‌کنند بهتر بفهمند و بهتر همراهی کنند. از کتاب‌هایی شروع کنید که با سطح و نیاز شما می‌خواند و در کنار آن‌ها از متخصص کمک بگیرید.
کتاب‌های همین دسته را ببینید، مشخصات هر کدام را بخوانید و نسخه چاپی مورد نیاز را آنلاین سفارش بدهید. برای شناخت رشته‌های نزدیک هم به صفحه‌ی پرستاری و پزشکی سر بزنید. سلامت و آرامش برای شما و عزیزانتان آرزو می‌کنیم.
