وداع با پرولتاریا

وداع با پرولتاریا یکی از مهم‌ترین آثار فلسفی و سیاسی آندره گُرز، متفکر اتریشی-فرانسوی، است که نخستین‌بار در سال ۱۹۸۰ منتشر شد. گُرز در این کتاب یکی از بنیادی‌ترین باورهای مارکسیسم کلاسیک را زیر سؤال می‌برد: این ایده که طبقهٔ کارگر صنعتی نیروی اصلی و تاریخیِ رهایی بشر خواهد بود. او معتقد است که سرمایه‌داری متأخر، به‌ویژه با پیشرفت فناوری، اتوماسیون و تغییر ساختار تولید، شکل سنتی پرولتاریا را متلاشی کرده و دیگر نمی‌توان طبقهٔ کارگر کارخانه‌ای را سوژهٔ اصلی انقلاب دانست. کتاب در فضای بحران چپ اروپایی پس از دههٔ ۱۹۷۰ نوشته شد و واکنش‌های بسیار گسترده‌ای در محافل روشنفکری برانگیخت. گُرز در این اثر توضیح می‌دهد که کار مزدی در جهان مدرن دیگر آن جایگاه هویت‌ساز گذشته را ندارد. او معتقد است انسان‌ها بیش از پیش به بخش‌هایی از زندگی رانده می‌شوند که خارج از چارچوب کار رسمی قرار دارد؛ از بیکاری ساختاری گرفته تا کارهای موقت، نیمه‌وقت و فعالیت‌های غیرتولیدی. به همین دلیل، پروژهٔ رهایی نباید فقط حول محور «تصرف ابزار تولید» شکل بگیرد، بلکه باید به آزادسازی زمان، کاهش وابستگی انسان به کار اجباری و ایجاد شکل‌های تازه‌ای از زندگی اجتماعی فکر کند. گورز همچنین به‌شدت از مصرف‌گرایی، رشد اقتصادی بی‌پایان و وابستگی انسان مدرن به ساختارهای تکنوکراتیک انتقاد می‌کند و زمینه‌ای برای اندیشه‌های اکولوژیک و پسا‌سرمایه‌داری فراهم می‌سازد. اهمیت وداع با پرولتاریا فقط در نقد مارکسیسم سنتی نیست، بلکه در تلاش آن برای بازتعریف مفهوم آزادی و سیاست در جهان معاصر است. این کتاب بعدها تأثیر زیادی بر جریان‌های چپ نو، نظریه‌پردازان اکولوژی سیاسی، جنبش‌های ضدکار و حتی مباحث مربوط به درآمد پایهٔ همگانی گذاشت. بسیاری از ایده‌هایی که امروز دربارهٔ بحران کار، اتوماسیون و پایان جامعهٔ مبتنی بر اشتغال مطرح می‌شوند، ریشه‌هایی در نوشته‌های گورز دارند. نثر کتاب فلسفی و تحلیلی است، اما در عین حال لحنی انتقادی و هشداردهنده دارد؛ گویی نویسنده در حال اعلام پایان یک جهان فکری قدیمی و آغاز دوره‌ای نامطمئن و ناانسانی‌تر است.