۳۶ ترجمه در کتاب‌جم
آبتین گلکار از مترجمان شناخته‌شده ادبیات روس در ایران است که بیشتر آثارش را مستقیم از روسی و با فارسی روان ترجمه کرده است. کارنامه او از اعتراف تالستوی و نمایشنامه اژدهای شوارتس تا کتاب جبار درباره شکسپیر و قصه‌های کودکانه را در بر می‌گیرد و ترجمه‌هایش از ناشرانی مثل هرمس، ماهی و چشمه منتشر شده است.
آبتین گلکار از مترجمان شناخته‌شده ادبیات روس در ایران است؛ مترجمی که بسیاری از خوانندگان، ادبیات کلاسیک و قرن بیستمی روسیه را با ترجمه‌های او خوانده‌اند. کارنامه آبتین گلکار از داستان و رمان تا نمایشنامه و کتاب‌های غیرداستانی را در بر می‌گیرد و ترجمه‌هایش از ناشرانی مثل هرمس، ماهی و چشمه منتشر شده است. در این راهنما با کارنامه، زبان‌های مبدأ، نویسندگانی که ترجمه کرده و ویژگی‌های ترجمه‌اش آشنا می‌شوید و می‌فهمید از کدام کتاب شروع کنید.
گلکار مترجمی است که بیشتر به خاطر ترجمه مستقیم از زبان روسی شناخته می‌شود. ادبیات روس سال‌ها در ایران از راه زبان‌های واسط، مثل فرانسه و انگلیسی، ترجمه می‌شد و طبیعی است که در این راه بخشی از لحن و ظرافت متن اصلی از دست می‌رفت. نسلی از مترجمان که مستقیم از روسی ترجمه می‌کنند، این شکاف را پر کرده‌اند و او یکی از چهره‌های شاخص این نسل است.
کار او به ادبیات کلاسیک محدود نمی‌ماند. در کارنامه‌اش هم آثار نویسندگان بزرگ قرن نوزدهم دیده می‌شود، هم نمایشنامه و قصه‌های قرن بیستم، هم کتاب‌هایی برای کودکان و نوجوانان و هم آثار غیرداستانی. همین گستردگی نشان می‌دهد که او با سنت‌ها و ژانرهای مختلف ادبیات روس آشناست و می‌تواند لحن هر کدام را به فارسی برگرداند.
در کتاب‌جم چند ده عنوان با ترجمه او فهرست شده است. نگاهی به این عنوان‌ها نشان می‌دهد که کار او در چند حوزه اصلی پخش شده است:
برای دیدن نام نویسنده، ناشر و مشخصات دقیق هر اثر، صفحه همان کتاب را در کتاب‌جم ببینید. این فهرست تنها بخشی از کارنامه اوست.
لف تالستوی را بیشتر با رمان‌های بزرگش، جنگ و صلح و آنا کارنینا، می‌شناسیم. اما تالستوی در نیمه دوم عمرش دچار بحرانی روحی شد که تمام زندگی‌اش را دگرگون کرد. کتاب «اعتراف» گزارش همین بحران است. نویسنده‌ای که همه چیز داشت، شهرت، ثروت، خانواده و استعداد، ناگهان با این پرسش روبه‌رو شد که معنای این همه چیست، وقتی مرگ همه را از میان می‌برد. اعتراف روایت جست‌وجوی او برای یافتن پاسخ این پرسش است.
این کتاب کوتاه اما عمیق، برای کسی که می‌خواهد تالستوی را بهتر بشناسد، ضروری است. بدون آن، تحول آثار متأخر تالستوی، که بیشتر به اخلاق، ایمان و زندگی ساده می‌پردازند، قابل فهم نیست. ترجمه چنین متنی از روسی، که لحنی صادقانه و گاهی بی‌قرار دارد، نیازمند حساسیت زیاد است.
«دکابریست‌ها» هم به موضوعی مربوط است که تالستوی سال‌ها به آن فکر می‌کرد: قیام گروهی از افسران اشراف‌زاده روس علیه تزار در سال ۱۸۲۵. تالستوی قصد داشت رمانی بزرگ درباره آن‌ها بنویسد، اما این طرح هرگز به شکل کامل درنیامد. در واقع بخشی از آنچه بعدها جنگ و صلح شد، از دل همین طرح بیرون آمد. خواندن این اثر برای علاقه‌مندان تالستوی جذاب است، چون پنجره‌ای به کارگاه نوشتن او باز می‌کند.
یکی از بخش‌های جذاب کارنامه این مترجم، نمایشنامه است. ادبیات نمایشی روسیه سنتی غنی دارد و نمایشنامه‌های روس در ایران همیشه مورد توجه گروه‌های تئاتری بوده‌اند. ترجمه نمایشنامه با ترجمه رمان فرق دارد: متن باید روی صحنه قابل گفتن باشد، گفت‌وگوها باید طبیعی و زنده باشند و ریتم جمله‌ها برای بازیگر مهم است.
«اژدها» نمایشنامه‌ای از یوگنی شوارتس است که در قالب قصه پریان نوشته شده اما معنایی سیاسی و عمیق دارد. در شهری که سال‌هاست زیر سلطه اژدهایی زندگی می‌کند، قهرمانی از راه می‌رسد تا اژدها را بکشد. اما مسئله اصلی نمایش این است که مردم شهر چطور با این سلطه خو گرفته‌اند و آیا با کشته شدن اژدها، آزاد می‌شوند یا نه. این نمایشنامه در قالبی ساده و قصه‌وار، درباره استبداد و رابطه مردم با قدرت حرف می‌زند و در کشورهای مختلف بارها اجرا شده است.
اگر به نمایشنامه علاقه دارید، فهرست نمایشنامه و فیلمنامه کتاب‌جم را ببینید تا آثار بیشتری در این زمینه پیدا کنید.
همه ترجمه‌های این مترجم داستانی نیستند. «جبار: شکسپیر و سیاست» کتابی است که نشان می‌دهد شکسپیر در نمایش‌هایش چطور به پرسش استبداد پرداخته است: جبار چطور به قدرت می‌رسد؟ چه کسانی به او کمک می‌کنند؟ چرا مردم ساکت می‌مانند؟ و سرانجام او چطور سقوط می‌کند؟ کتاب با مرور شخصیت‌هایی مثل ریچارد سوم، مکبث و دیگران، این پرسش‌ها را بررسی می‌کند.
این کتاب برای دوستداران شکسپیر، دانشجویان ادبیات و تئاتر و هر کسی که به رابطه ادبیات و سیاست علاقه دارد، خواندنی است. این اثر نشان می‌دهد که کارنامه مترجم فقط به زبان روسی محدود نیست و او در ترجمه متن‌های تحلیلی و غیرداستانی هم دست دارد.
شاید برای برخی خوانندگان جالب باشد که در کارنامه مترجمی که با تالستوی و نمایشنامه شناخته می‌شود، کتاب‌های کودک و نوجوان هم دیده می‌شود. عنوان‌هایی مثل «شرورترین دختر مدرسه» و «روزگار یک یدک‌کش کوچک» از این دسته‌اند. ادبیات کودک روسیه سنتی بلند و درخشان دارد و بسیاری از نویسندگان بزرگ روس برای کودکان هم نوشته‌اند.
ترجمه برای کودکان مهارتی جداگانه می‌خواهد. زبان باید ساده و روان باشد، جمله‌ها باید آهنگ داشته باشند تا بلند خواندنشان لذت‌بخش باشد و شوخی‌ها باید برای کودک فارسی‌زبان هم خنده‌دار باشند. مترجمی که هم در متن‌های جدی و هم در کتاب‌های کودک کار می‌کند، نشان می‌دهد که بر لحن‌های مختلف زبان تسلط دارد.
اگر برای کودک یا نوجوانتان دنبال کتابی هستید که ترجمه‌ای خوب و قابل اعتماد داشته باشد، این عنوان‌ها را ببینید. نسخه گلاسه روزگار یک یدک‌کش کوچک، با کاغذ براق و تصویرهای رنگی، برای کودکان کم‌سن‌تر مناسب است.
خوانندگان و منتقدان معمولا چند ویژگی را در ترجمه‌های او برجسته می‌دانند. نخست، ترجمه مستقیم از زبان اصلی. وقتی متنی از روسی مستقیم به فارسی می‌آید، لحن نویسنده، بازی‌های زبانی و ظرافت‌های فرهنگی بهتر حفظ می‌شود. این برای ادبیات روس که پر از اشاره‌های فرهنگی و تاریخی است، اهمیت زیادی دارد.
دوم، فارسی روان و پاکیزه. ترجمه خوب ترجمه‌ای است که خواننده در آن حس نکند متن ترجمه است، و در عین حال از متن اصلی دور نشده باشد. ترجمه‌های او معمولا به همین تعادل شناخته می‌شوند: وفادار به متن، اما با فارسی‌ای طبیعی و خوش‌خوان.
سوم، توجه به تفاوت لحن‌ها. متن اعتراف تالستوی با نمایشنامه اژدها و این دو با یک کتاب کودک، لحن‌های کاملا متفاوتی دارند. مترجم خوب این تفاوت‌ها را در فارسی هم نشان می‌دهد و همه متن‌ها را به یک لحن یکسان درنمی‌آورد.
چهارم، توضیح و پانویس به اندازه. ادبیات روس پر از نام‌ها، لقب‌ها، اشاره‌های تاریخی و مذهبی است که خواننده فارسی‌زبان ممکن است با آن‌ها آشنا نباشد. ترجمه‌های خوب در این موارد پانویس‌هایی کوتاه و کاربردی دارند که خواندن را آسان می‌کنند بی‌آنکه متن را سنگین کنند.
زبان اصلی کار این مترجم روسی است و بیشتر ترجمه‌هایش، به‌خصوص آثار ادبیات کلاسیک و نمایشنامه‌های روس، مستقیم از این زبان انجام شده است. اما همان‌طور که دیدیم، در کارنامه‌اش کتاب‌هایی هم هست که اصلشان به زبان‌های دیگر نوشته شده، مثل کتاب جبار درباره شکسپیر. برای اطلاع دقیق از زبان مبدأ هر کتاب، صفحه شناسنامه یا مقدمه مترجم را ببینید.
اهمیت ترجمه مستقیم از روسی را با یک مثال ساده می‌شود نشان داد. نام‌ها در زبان روسی شکل‌های مختلفی دارند: نام کامل، نام پدری، نام خودمانی و نام تحبیبی. یک شخصیت ممکن است در یک رمان با چهار پنج نام مختلف صدا زده شود و هر کدام نشانه رابطه‌ای متفاوت باشد. مترجمی که از زبان واسط ترجمه می‌کند، ممکن است این ظرافت‌ها را از دست بدهد؛ اما مترجمی که مستقیم از روسی کار می‌کند، می‌تواند آن‌ها را حفظ کند یا دست کم برای خواننده توضیح دهد.
ترجمه‌های او از ناشرانی منتشر شده که در حوزه ادبیات جهان اعتبار دارند. نشر هرمس سابقه‌ای طولانی در انتشار ادبیات کلاسیک و فلسفه دارد. نشر ماهی در دو دهه اخیر با انتشار ادبیات معاصر جهان و ترجمه‌های دقیق، جایگاه ویژه‌ای پیدا کرده است. نشر چشمه هم از ناشران مهم ادبیات داستانی، چه ایرانی و چه خارجی، است.
برای خواننده، نام ناشر نشانه‌ای از کیفیت ویرایش، چاپ و انتخاب اثر است. اگر از یک اثر چند ترجمه یا چند چاپ در بازار هست، دانستن ناشر و مترجم به شما کمک می‌کند انتخاب بهتری داشته باشید.
کسانی که «بهترین کتاب‌های آبتین گلکار» را جست‌وجو می‌کنند، معمولا می‌خواهند بدانند از کدام ترجمه او شروع کنند. پیشنهاد ما بر اساس علاقه‌های مختلف این است:
ادبیات روس در ایران همیشه خوانندگان فراوانی داشته است. داستایفسکی، تالستوی، چخوف، گوگول و تورگنیف از محبوب‌ترین نویسندگان خارجی میان خوانندگان ایرانی‌اند. دلیلش شاید شباهت‌هایی باشد که میان تجربه تاریخی و اجتماعی ایران و روسیه دیده می‌شود: جامعه‌ای در حال گذار از سنت به مدرنیته، روشنفکرانی درگیر پرسش‌های بزرگ و مردمی که با دشواری‌های زندگی دست‌وپنجه نرم می‌کنند.
در دهه‌های گذشته، بسیاری از این آثار از زبان‌های واسط ترجمه شده بودند. نسل تازه‌ای از مترجمان روسی‌دان، که آبتین گلکار از شناخته‌شده‌ترین آن‌هاست، این آثار را دوباره و مستقیم ترجمه کرده‌اند یا آثاری را به فارسی آورده‌اند که پیش از این ترجمه نشده بودند. حاصل این تلاش، تصویر کامل‌تر و دقیق‌تری از ادبیات روس برای خواننده ایرانی است.
اگر به ادبیات روس علاقه دارید، فهرست رمان خارجی کتاب‌جم را ببینید تا آثار نویسندگان روس و دیگر کشورها را با ترجمه‌های مختلف پیدا کنید. برای داستان‌های کوتاه، که سنت درخشانی در ادبیات روس دارد، فهرست داستان کوتاه را هم ببینید.
کتاب اعتراف تالستوی را می‌شود در دسته ادبیات زندگی‌نامه‌ای و خاطرات هم قرار داد؛ متنی که نویسنده در آن صادقانه از زندگی درونی و بحران‌هایش می‌نویسد. این نوع متن‌ها برای خواننده جذاب‌اند، چون نویسنده بزرگ را از پشت صحنه آثارش بیرون می‌آورند و انسانی با تردیدها و رنج‌هایش نشان می‌دهند.
اگر به این دسته از کتاب‌ها علاقه دارید، فهرست زندگی‌نامه و خاطرات کتاب‌جم را ببینید. خواندن زندگی‌نامه و خاطرات نویسندگان، در کنار آثار داستانی‌شان، تجربه خواندن را عمیق‌تر می‌کند.
برای اینکه ارزش کار مترجمان ادبیات روس را بهتر بفهمیم، بد نیست نگاهی کوتاه به خود این سنت بیندازیم. ادبیات روس در قرن نوزدهم به اوجی رسید که کمتر ادبیاتی در جهان به آن رسیده است. در فاصله‌ای نسبتا کوتاه، نویسندگانی مثل پوشکین، گوگول، لرمانتف، تورگنیف، داستایفسکی، تالستوی و چخوف آثاری نوشتند که هنوز از ستون‌های ادبیات جهان‌اند.
ویژگی مشترک بسیاری از این آثار، پرداختن به پرسش‌های بزرگ اخلاقی و فلسفی است. نویسنده روس معمولا فقط قصه نمی‌گوید؛ او می‌پرسد انسان چرا زندگی می‌کند، خیر و شر کدام است، ایمان چه جایی در زندگی دارد و جامعه چطور باید باشد. همین ویژگی است که ادبیات روس را برای خواننده جدی جذاب می‌کند و اعتراف تالستوی را به سندی ارزشمند تبدیل کرده است.
قرن بیستم برای ادبیات روس قرنی پرتلاطم بود. انقلاب، جنگ‌ها و دوره‌های سانسور شدید، نویسندگان را با شرایطی بسیار دشوار روبه‌رو کرد. برخی مهاجرت کردند، برخی در خاموشی نوشتند و آثارشان سال‌ها بعد منتشر شد، و برخی راه‌هایی غیرمستقیم برای گفتن حرفشان پیدا کردند. نمایشنامه اژدهای شوارتس نمونه‌ای از همین راه غیرمستقیم است: قصه‌ای پریانه که در لایه زیرینش درباره قدرت و تسلیم حرف می‌زند.
ادبیات کودک روس هم در این قرن رشد چشمگیری داشت. شاعران و نویسندگان زیادی برای کودکان نوشتند و برخی از آن‌ها، که نمی‌توانستند آزادانه برای بزرگسالان بنویسند، در ادبیات کودک فضایی برای خلاقیت پیدا کردند. مترجمی که با این سنت آشناست، می‌داند که کتاب کودک روسی گاهی لایه‌هایی دارد که بزرگسالان هم از آن لذت می‌برند.
ترجمه هر ژانر ادبی چالش‌های خاص خودش را دارد. در ترجمه نمایشنامه، مترجم باید به یاد داشته باشد که متن قرار است گفته شود، نه فقط خوانده. جمله‌ای که روی کاغذ زیباست، ممکن است در دهان بازیگر سنگین و غیرطبیعی باشد. برای همین مترجم نمایشنامه باید گوش خوبی داشته باشد و جمله‌ها را با صدای بلند امتحان کند.
در ترجمه قصه‌های پریان و کتاب‌های کودک، چالش دیگری هست: بازی‌های زبانی، قافیه‌ها و شوخی‌ها. بسیاری از این بازی‌ها در زبان اصلی معنا دارند و ترجمه لفظی آن‌ها خنده‌ای ایجاد نمی‌کند. مترجم باید راهی پیدا کند که همان حس بازی و شادی را در فارسی بسازد، گاهی با واژه‌هایی کاملا متفاوت. این کار هم خلاقیت می‌خواهد و هم وفاداری به روح متن.
و در ترجمه متن‌های فکری مثل اعتراف، چالش اصلی حفظ صداقت و شدت لحن نویسنده است. تالستوی در این کتاب با خودش بی‌رحمانه روراست است و ترجمه باید این روراستی را منتقل کند، نه اینکه آن را با زبانی ادیبانه و آراسته بپوشاند.
اگر عضو یک حلقه کتاب‌خوانی هستید یا قصد دارید با دوستانتان کتاب بخوانید، چند اثر از کارنامه این مترجم انتخاب‌های خوبی‌اند. اعتراف تالستوی کتابی کوتاه است که می‌شود در یک هفته خواند و درباره‌اش ساعت‌ها بحث کرد: معنای زندگی چیست؟ آیا موفقیت بیرونی می‌تواند خلأ درونی را پر کند؟ پاسخ تالستوی را می‌پذیریم یا نه؟
نمایشنامه اژدها هم برای بحث گروهی عالی است. می‌شود آن را به صورت نقش‌خوانی در جمع خواند؛ هر کس نقش یک شخصیت را بخواند. این کار هم سرگرم‌کننده است و هم فهم نمایش را عمیق‌تر می‌کند. پس از خواندن، پرسش‌های زیادی برای گفت‌وگو هست: چرا مردم شهر به اژدها خو گرفته‌اند؟ آیا کشتن اژدها کافی است؟ و کتاب جبار هم برای حلقه‌هایی که به شکسپیر علاقه دارند، می‌تواند بهانه‌ای برای بازخوانی نمایشنامه‌های او باشد.
بسیاری از خوانندگان می‌پرسند وقتی از یک اثر چند ترجمه در بازار هست، چطور بفهمیم کدام بهتر است. پاسخ قطعی وجود ندارد، اما چند نشانه می‌تواند کمک کند. نخست، ترجمه مستقیم از زبان اصلی معمولا به ترجمه از زبان واسط برتری دارد. در صفحه شناسنامه یا مقدمه کتاب ببینید ترجمه از چه زبانی انجام شده است.
دوم، چند صفحه از کتاب را بخوانید. آیا فارسی آن طبیعی است؟ آیا جمله‌ها روان‌اند یا حس می‌کنید ساختار زبان دیگری به فارسی تحمیل شده است؟ ترجمه خوب ترجمه‌ای است که در آن کمتر به یاد ترجمه بودن متن می‌افتید. سوم، به مقدمه و پانویس‌ها نگاه کنید. مترجمی که درباره نویسنده و اثر توضیح می‌دهد و اشاره‌های دشوار را روشن می‌کند، معمولا با متن آشنایی عمیق‌تری دارد.
چهارم، نام ناشر هم نشانه‌ای است. ناشرانی که ویراستار ادبی دارند و ترجمه را پیش از چاپ با متن اصلی مقابله می‌کنند، معمولا کتاب‌های قابل اعتمادتری منتشر می‌کنند. و پنجم، کارنامه مترجم. مترجمی که سال‌ها در یک زبان و یک حوزه کار کرده، معمولا تجربه و دانش بیشتری برای ترجمه آثار آن حوزه دارد. کارنامه آبتین گلکار در ادبیات روس، از همین جنس است.
کتاب ترجمه‌شده خوب هدیه‌ای ماندگار است. برای دوستی که اهل فکر و پرسش‌های بزرگ است، اعتراف تالستوی هدیه‌ای به‌جاست؛ کتابی کوتاه که می‌تواند سال‌ها همراهش بماند. برای دوستی که اهل تئاتر است، نمایشنامه اژدها. برای کودکی که تازه به کتاب علاقه پیدا کرده، روزگار یک یدک‌کش کوچک با تصویرهای رنگی‌اش. و برای کسی که شکسپیر را دوست دارد، جبار: شکسپیر و سیاست.
اگر در انتخاب تردید دارید، به علاقه‌های فرد فکر کنید و توضیح هر کتاب را در صفحه‌اش بخوانید. هدیه‌ای که با دقت و شناخت انتخاب شده باشد، حتی اگر کتابی کوچک باشد، ارزشی بیشتر از هر هدیه گران‌قیمتی دارد.
یک نکته کوچک دیگر: اگر کتاب را برای کودک هدیه می‌دهید، چند سطر خطاب به او در صفحه اول بنویسید. کودکان این یادداشت‌ها را سال‌ها نگه می‌دارند و همین، کتاب را برایشان به یادگاری عزیز تبدیل می‌کند.
در کتاب‌جم چند ده عنوان با ترجمه آبتین گلکار فهرست شده است. برای هر کتاب قیمت روز و موجودی به‌روز را می‌بینید و می‌توانید نسخه چاپی را آنلاین سفارش دهید. پیش از سفارش، نام نویسنده، ناشر و قطع کتاب را در صفحه آن ببینید. برای کتاب‌های کودک، به نوع چاپ، مثلا گلاسه یا معمولی، هم دقت کنید.
زبان اصلی کار او روسی است و بیشتر ترجمه‌هایش مستقیم از روسی است، هرچند در کارنامه‌اش کتاب‌هایی از زبان‌های دیگر هم دیده می‌شود.
در کتاب‌جم «اعتراف» و «دکابریست‌ها» با ترجمه او فهرست شده‌اند. برای فهرست کامل، صفحه کتاب‌ها را ببینید.
نمایشنامه‌ای از یوگنی شوارتس در قالب قصه پریان، درباره شهری که زیر سلطه اژدها زندگی می‌کند و پرسش رابطه مردم با قدرت.
بله، عنوان‌هایی مثل روزگار یک یدک‌کش کوچک و شرورترین دختر مدرسه در کارنامه او هست.
اگر ادبیات کلاسیک دوست دارید، اعتراف تالستوی؛ اگر اهل تئاترید، اژدها؛ و اگر به سیاست و ادبیات علاقه دارید، جبار: شکسپیر و سیاست.
از ناشرانی مثل هرمس، ماهی و چشمه.
آبتین گلکار مترجمی است که با ترجمه مستقیم از روسی، بخش مهمی از ادبیات روس را با دقت و فارسی روان به خواننده ایرانی رسانده است. کارنامه او از اعتراف تالستوی تا نمایشنامه اژدها، از کتاب جبار درباره شکسپیر تا قصه‌های کودکانه، گستره‌ای کم‌نظیر دارد. کتاب‌های ترجمه او را در کتاب‌جم ببینید، اثر دلخواهتان را انتخاب کنید و نسخه چاپی را آنلاین سفارش دهید.
