زندگی روزمره جهان اسلامی در سده های میانه

کتاب زندگی روزمرۀ جهان اسلامی در سده‌های میانه نوشته جیمز لینزی ترجمۀ سعید درودی گزیده ای از متن کتاب: فصل 1 نکات عمدۀ تاریخ اسلام در سده‌های میانه منطقۀ معروف به خاورمیانه، در سدۀ ششم میلادی، بین دو امپراتوری قدرتمند آن زمان قرار داشت: در غرب این ناحیه، امپراتوری بیزانس یا همان امپراتوری روم شرقی مستقر بود؛ در شرق خاورمیانه نیز امپراتوری ساسانی حکومت می‌کرد. هریک از این دو امپراتوری دو هدف مهم را دنبال می‌کرد: اول آنکه شبه‌جزیرۀ عربستان (یا به‌قول خود عرب‌ها، جزیرةالعرب) را تحت کنترل خویش درآورد؛ و دوم اینکه مرزهای جنوبی خود را در برابر هجوم بیگانگان حفظ کند. رسیدن به هدف اول، برای هیچ‌یک از دو امپراتوری، کامل میسر نبود. برای دستیابی به هدف دوم نیز این دو قدرت با قبایل عرب مسیحی پیمان‌های اتحاد بسته بودند تا بتوانند با مردم عربستان، و همچنین با یکدیگر، روابط تجاری برقرار کنند. متحد سیاسی و تجاری امپراتوری بیزانس یکی از قبایل عرب به نام بنی‌غسّان بود که نزدیک مستملکات آن، حکومتی معروف به غسّانیان تشکیل داده بود و در جایی سکونت داشت که امروز بخش جنوبی کشور اردن است. ساسانیان هم با یکی دیگر از قبایل عرب، موسوم به بنی‌لخم، پیمان بسته بودند که در حوالی متصرفات این امپراتوری، در ناحیه‌ای واقع در بخش جنوبی کشور عراق کنونی، حکومتی به نام ملوک لخم تأسیس کرده بود (یادآوری می‌شود که دولت‌ها و مرزبندی‌هایی که امروز در این منطقه می‌بینیم، در سدۀ بیستم میلادی به وجود آمد و در دورۀ موردبحث ما، هیچ‌‌یک از آنها مطرح نبود). غسانیان و لخمیان، هر دو، به‌شایستگی به اربابانشان خدمت می‌کردند، البته تا زمانی که مستمری‌شان به‌موقع و به‌میزان کافی به دستشان می‌رسید. همان ‌گونه که قبلاً گفتیم، عربستان در مرزهای هر دو امپراتوری قرار داشت و ازاین‌رو، حکومت‌های داخلش با هر دو امپراتوری روابطی داشتند. مثلاً، غسانیان که خدمتگزار امپراتوری بیزانس بودند، با ساسانیان نیز روابط حسنه داشتند. نکتۀ دیگر آنکه جزیرةالعرب، به‌اقتضای شرایط خاص خویش، بارها مایۀ کشمکش و درگیری بین بیزانسی‌ها و ساسانیان شده بود. شرایط خاص موردبحث نیز تقریباً همیشه سیاسی، تجاری، فرهنگی یا دینی بود. امپراتوری بیزانس حکومتی مسیحی بود. لذا خود را مدافع مسیحیت ناب می‌شمرد. همچنین، چون ریشه‌ای یونانی داشت، پاسدار زبان و فرهنگ یونانی (معروف به هلنیسم [1] ) هم بود. ازآن‌سو، ساسانی‌ها وارث سنن ایران باستان و فرهنگ آریایی بودند و ازاین‌رو، خود را پشتیبان آیین زرتشتی می‌نامیدند. گرچه دین رسمی امپراتوری بیزانس مسیحیت و کیش رسمی ساسانیان زرتشتی بود، اما جمعیت ساکن در هریک از دو امپراتوری از اقوامی تشکیل می‌شد که زبان و فرهنگ و دینشان با یکدیگر تفاوت داشت. در منطقه و همچنین در داخل هر دو امپراتوری، تعداد زیادی یهودی می‌زیستند. بدیهی است که مسیحیان ارتودوکس [2] امپراتوری روم شرقی، به‌دلیل دین رسمی کشور، محبوبیت فراوان داشتند، ولی دیگر فرقه‌های مسیحی شرقی [3] نیز (نستوری [4] ، مونوفیزیت [5] و ارمنی [6] ) در این امپراتوری بودند. اکثریت مسیحیانی که در امپراتوری ساسانی می‌زیستند، احتمالاً از فرقۀ نستوری بودند. زرتشتیان تحت حمایت این امپراتوری عمدتاً در عراق و ایران و حواشی آسیای مرکزی به سر می‌بردند. منابع اسلامی می‌گویند در آستانۀ بعثت پیامبر اسلام (ص) ، در عربستان، پرستش خدایان متعدد رواج فراوان یافته بود، اما روشن است که علاوه ‌بر معتقدان به ادیان چندخدایی، پیروان سه دین دیگری که صاحب کتاب آسمانی بودند (یعنی زرتشتیان و یهودیان و مسیحیان) نیز در این شبه‌جزیره، به‌ویژه در یمن و حجاز، زندگی می‌کردند. ( [i] ) درواقع، پس از آنکه محمد (ص) و یارانش از مکه به مدینه هجرت کردند، با قبایل یهودی ساکن مدینه نیز روابطی برقرار ساختند. ولی طولی نکشید که رفتار و برخورد پیامبر اسلام (ص) با یهودیان تغییر کرد و این دگرگونی نشان می‌دهد که قبایل مذکور برای آن حضرت و جامعۀ نوظهور مسلمانان مشکلاتی به وجود می‌آوردند. در زمان ولادت محمد (ص) ، بخش‌هایی از عربستان با مراکز عمدۀ سیاسی و اقتصادی خاورمیانه روابط حسنه داشتند و اولیای امور، در جزیرةالعرب، از رویدادهای مهمی که در منطقه رخ می‌داد آگاه بودند. خاورمیانه از آغاز ظهور اسلام بنا بر روایات اسلامی، دین اسلام حدود سال 609 میلادی (13 سال پیش از هجرت)، با بعثت نبوی (ص) آغازید، یعنی زمانی که پروردگار متعال در شهر مکه (واقع در بخش غربی عربستان) به محمد بن عبدالله (ص) وحی فرستاد. در سال 750 میلادی (132 هجری قمری) اسلام به دین رسمی یک امپراتوری پهناور تبدیل شده بود. این امپراتوری از غرب تا اسپانیا و از شرق تا درۀ رود سند امتداد داشت و در شمال نیز بخش‌هایی از آسیای مرک