درامدی بر اندیشه های سیاسی انتونیو گرامشی

کتاب درآمدی بر اندیشه‏ های سیاسی آنتونیو گرامشی نوشتۀ راجر سایمون  ترجمۀ محمداسماعیل نوذری گزیده ای از متن کتاب مطالعۀ گرامشی استوارت هال اندیشۀ گرامشی بر افرادی مثل من، که برای نخستین بار آثار ترجمه‏شدۀ وی را در اوایل دهۀ 1960 مطالعه کردیم، تأثیری بسیار عمیق و نافذ بر جای نهاد. دلبستگی و علاقۀ ما به گرامشی، بر چارچوب‏های جزمی و ملانقطی علمی_ آکادمیک منطبق نبود. ما به روش خودمان به گرامشی نزدیک شدیم. مطالعۀ [آثار] گرامشی شم خلاق و نوآوری سیاسی ‏ما را غنا بخشید و روش اندیشیدن‏، سبک تفکر و کل برنامه و پروژۀ سیاسی‏ ما را متحول و دگرگون ساخت. مطمئناً «این پنداشت غیرجزمی از گرامشی» هیچ‏گاه به ما اجازه نمی‏دهد آثارش را دلبخواهی و سر خود، بدون در نظر گرفتن بافت فکری و صورت‌بندی متمایز و منحصربه‌فرد اندیشه‏اش، مطالعه کنیم. «خوانش ما از گرامشی» نباید خودسرانه یا دلبخواهی باشد، دقیقاً ازاین‌رو که چنین روشی با همان درس‏هایی که از او آموختیم مغایر و ناسازگار است. بااین‌حال، این خود گرامشی است که برای نخستین بار به ما آموخت چگونه «گرامشی بخوانیم». او شنوایی ذهنی ما را روی طول موج تاریخی خاص و مشخصی از نو تنظیم کرد؛ طول موج و افقی که مفاهیم او در آن کار می‏کنند. از گرامشی آموختیم که قواعد و ترتیباتی را [در جامعه] بشناسیم و به‏ کار ببندیم که از رهگذر توجه و دقت مستمر در ویژگی‏های «خارق‏العاده» و ناموزونی تکامل ملی_ فرهنگی به ‏دست آمده‏اند. این الگو و سرمشق برآمده از اندیشۀ گرامشی است که به ما دربارۀ امکان تعمیم‏بخشی‏های ساده‌انگارانۀ تاریخی تحت پوشش نام «نظریه» از یک جامعه یا دورۀ تاریخی به جامعه یا دوره‏ای دیگر هشدار می‏دهد. اگر می‏خواستم میراث گرامشی برای هم‏نسلانم را در یک جمله خلاصه کنم، ناگزیر جمله‏ای این چنین بر زبان می‏راندم: او صرفاً این امکان را پیش روی ما گشود تا یک‏ بار دیگر مارکس را به شیوه‏ای نوین بازخوانی کنیم؛ به‏ عبارت دیگر، در نیمۀ دوم قرن بیستم از موضع و جایگاهی که در چارچوب میراث اندیشه‏ورزی مارکس قرار دارد، به اندیشیدن «بپردازیم» و با واقعیت‏های دنیای مدرن مواجه شویم. به این معنا و تنها در این صورت است که میراث اندیشۀ مارکس دیگر صرفاً پیکره‏ای متشکل از احکام و عقاید جزمی شبه‌مذهبی به ‏شمار نمی‏رود، بلکه جریانی خواهد بود مشتمل بر باورها و افکار زنده و پویا، در حال توسعه و مستمراً احیاشونده. اگر من ناگزیر بودم آن دعوی کلی را خاص‏تر و با تفصیل بیشتر مطرح کنم، احتمالاً مایل بودم، دور از مباحثه‏های گوناگون احتمالی، بر نکته‏های زیر تأکید کنم: نخست، شهامت و استقلال فکری اوست. گرامشی درون اندیشه‏های مارکس «زیست». اما اندیشه‏های مارکس برای او عاملی بازدارنده‏ محسوب نمی‏شد که نوآوری و خلاقیتش را محدود کند و به زنجیر بکشد؛ این اندیشه‌ها چارچوبی از باورها و اندیشه‏ها بودند که ذهن او را آزاد ساخت، آن را رها کرد و به کار انداخت. بیشتر ما از باورها و اندیشه‏هایی الهام گرفته و تغذیه شده‏ بودیم موسوم به نوشتجات مارکسیستی که در آنها مفسری که نگران ماهیت شبه‏مذهبی تکلیفش (و بی‏تردید تکلیفش!) است، فقط پیرایش و تصحیح جسته‌گریختۀ علائم سجاوندی آن نوشته را برای خود مجاز می‏شمرد، درنتیجه ما شیوایی و تازگی نوشته‏های گرامشی را همانند تأثیر رهایی‏بخش و انقلابی آن تجربه کردیم. در اینجا، آنچه بی‏تردید محدودیت متنی به ‏شمار می‏رفت، یعنی ماهیت پراکندۀ نوشته‏های وی، برای ما امتیازی مثبت محسوب می‏شد. دست‏نوشته‏های گرامشی حتی در برابر هماهنگ‏ترین تلاش‏ها برای دوختن مرزهای آزاد و رهای اندیشۀ او به جامه‌ای یک‌دست و یکپارچۀ راست‏کیشانه و ارتودکسی پایداری کرد. بنابراین، گرامشی به این معنا، و بدون آنکه بخواهیم سایر جنبه‏های اندیشه و تفکرش را نادیده بگیریم، در نقش تمام‏عیارترین «نظریه‏پرداز سیاسی» ظاهر شد. او همانند شماری از نظریه‏پردازان هم‌رده و هم‌ترازش در تاریخ، پنداشتی جامع و مبسوط از «سیاست» به ما عرضه کرد که مشتمل است بر توازن‏ها و ضرباهنگ‏ها، اشکال و قالب‏ها، خصومت‏ها و تعارض‏ها و دگرگونی‏ها و تحول‏هایی ویژه و مختص آن در مقام رشته‌ای علمی. مراد من آن شیوه‏ای است که وی  به مدد آن مفاهیمی چون «مناسبات نیروها»، «انقلاب منفعلانه»، «ترانسفورمیسم»، «بزنگاه یا بحران استراتژیک» و «جبهۀ تاریخی» را توسعه داد و همچنین معانی نوینی به مفهوم «حزب» بخشید. درک مفاهیم فوق اقتضای اندیشیدن دربارۀ امر سیاسی است براساس شیوۀ جدید؛ سطح استراتژیکی که سایر عوامل تعیین‏کننده به‏‌شدت درون آن متراکم و متمرکز می‏شوند. از این پس می‏خواهم توجه خود را به سازوکاری معطوف کنم که از رهگذر آن مفهوم «هژمونی» ما را به مفهوم‏سازی مجدد سرشت و ماهیت نیروهای طبقاتی و اجتماعی وامی‏دارد: درواقع، گ