فلسفۀ هگل

کتاب فلسفۀ هگل اثر و.ت.استیس  ترجمه حمید عنایت گزیده‌ای از متن کتاب کتاب اول اصول اساسی فصل اول ایدئالیسم یونانی و هگل ١. هگل مدعی است که دستگاه فلسفی او خلاصه و زبدۀ همۀ فلسفه‏های پیشین را در بر گرفته و پاس داشته و در خود هضم کرده است. ولی تأثیر دو عامل بر او بسیار بیشتر از عوامل دیگر اهمیت داشته است. این دو عامل عبارت‏اند از ایدئالیسم یونانی و فلسفۀ انتقادی کانت. اندیشه‏های هگل بر بنیاد همان اصولی استوار است که اندیشه‏های فیلسوفان یونانی و کانت. و هدف ما در این بخش و بخش‏های آینده جدا کردن این اصول از عقاید متفکران پیش از هگل است. قصد ما شرح اندیشه‏های افلاطون یا ارسطو یا کانت نیست. زیرا ما فرض را بر این گرفته‏ایم که خواننده از پیش با مبانی آموخته‏های این فیلسوفان آشناست. غرض ما نه بیان چیزهایی است که این فیلسوفان آشکارا گفته‏اند، بلکه باز نمودن مطالبی است که در عقاید ایشان پنهان است و هگل آنها را همچون هسته‏ای از زیر پوست‏های ظاهری بیرون آورده و نمایان کرده است. ما تا جایی که مقدور باشد نمی‏خواهیم چیزهایی را در این کتاب بازگوییم که در هر تاریخ معتبری دربارۀ فلسفه می‏توان سراغ کرد. در کار تحقیق میل نداریم که به هر چیز از دیدگاه تاریخ بنگریم؛ ولی خواهیم دید که بنیاد فلسفی افکار هگل همان بنیاد تاریخی است. خواهیم کوشید که ذهن خواننده را با نقل معلومات تاریخی یا گفت‏وشنودهایی که خاص درسگاه‏های استادان است کمتر بیازاریم. والاس [1] می‏گوید آنچه هگل در پی آوردنش است آیینی نو یا ویژه نیست، بلکه همان «فلسفۀ کلی» است که از یک عصر به عصر دیگر رسیده، گاه دامنه‏اش تنگ و گاه فراخ شده، ولی در همه‏حال اصلش ثابت مانده است. این فلسفه بر پیوستگی و تداوم خویش آگاه است و به هم‏گوهری‏اش با آموخته‏های افلاطون و ارسطو می‏بالد. [2] ببینیم که این «فلسفۀ کلی» چیست؟ پیداست که مقصود از فلسفۀ کلی تنها فلسفۀ افلاطون و حتی ارسطو نیست. زیرا دستگاه‏های این دو فیلسوف همانا مظاهر خاصی از این فلسفه‏اند؛ به‏عبارت‏دیگر صور خاصی از این فلسفه‏اند که به‏دستِ افلاطون و ارسطو و در زمانه و کیفیات ویژۀ محیط زندگی آنان پرورده شده‏اند. فلسفۀ کلی را می‏توان گوهر نهفتۀ اندیشه‏های افلاطون و ارسطو دانست. هم این فلسفه است که وجه مشترک عقاید این دو فیلسوف است و هریک از ایشان شیوۀ خاص بینش خود را بر آن افزوده است. این گوهر نهفته بعدها گوهر عقاید هگل نیز گشت. ۲. ولی ما گفتار خود را نه از افلاطون و ارسطو بلکه از ایلیاییان [3] آغاز می‏کنیم، زیرا در مکتب اینان نیز می‏توان تعینات مهمی از فلسفۀ کلی را در پشت کاوش‏های ابهام‏آمیز کسانی چون پارمنید [4] و زنون [5] آشکار دید. الف _ مکتب ایلیاییان و هگل چنان‏که همگان دانند، ایلیاییان منکر حقیقتِ گردیدن [یا تغیر یا شدن] و چندگانگی [یا کثرت] بودند و می‏گفتند که هستی تنها حقیقت است. فقط هستی است که به‏راستی هست. گردیدن هرگز وجود ندارد و وهم است. و هستیْ یگانه است. فقط یگانه است که هست. چندگانگی وجود ندارد و وهم است. جهان موهوم تغیر و چندگانگیْ جهان حسی است. فقط این عالم عادی است که از راه چشم و گوش و دست، و به‏طورکلی از راه حواس، به دانش ما درمی‏آید. هستی حقیقی را فقط با چشم عقل می‏توان دید، نه با چشم ظاهر. این هستی را نمی‏توان [آشکارا] دید یا دست زد و بساوید. نه اینجاست و نه آنجا، نه گذشته است و نه حال، فقط با اندیشه و خرد می‏توان بر آن آگاه شد. راست است که پارمنید [این سخن را نقض می‏کرد و] ازجمله می‏گفت که هستی به‏شکلِ گوی و مکان‏گیر است و پیداست که این گفته با رأی پیشین او سازگار درنمی‏آید. زیرا لازمه‏اش آن است که هستی مادی باشد تا بتوان آن را با حواس درک کرد. ولی سخن پارمنید دراین‏باره حاصل یکی از آن خام‏اندیشی‏هایی است که طبیعی ذهن ابتدایی است. وی، ناگزیر، هستی را دارای صورتی دیدنی می‏پنداشت و اندیشۀ آدمی نیز هر صورت دیدنی را به‏شکلی تصور می‏کند. بدین سبب پارمنید در چنبر تناقض‏گویی می‏افتاد. ولی عقیدۀ مخالف به اینکه هستی در زمان و مکان نیست و به حس درنمی‏آید، اُسّ اساس تعالیم ایلیاییان است. [6] آشکار کردن فرق میان احساس و خرد و باور داشتن به اینکه تنها خرد می‏تواند حقیقت را دریابد و نه احساس، خصوصیت اساسی همۀ مکاتب ایدئالیست یونانی‏مآب و جزئی از همان فلسفۀ کلی است. این فلسفه را می‏توان به همان اندازه به هگل منسوب داشت که به ایلیاییان. راست است که هگل به این جدایی مطلق راست از ناراست و خرد از احساس باور ندارد. به‏عقیدۀ او، حتی عالم محسوسات دارای حقیقتی خاص خودش است، ولی این عقیده نیز حاصل تصرف هگل در فلسفۀ کلی است که هنوز برای بحث دربارۀ آن آماده نیستیم. ۳. آیا گفتۀ ایلیاییان را که عالم محسوساتْ راستین نیست چگونه تعبیر باید کرد؟ مسئله این