طراحی فرش
هنوز کتابی در این دسته ثبت نشده است.
هنوز کتابی در این دسته ثبت نشده است.
فرش ایرانی فقط یک کفپوش نیست. روی هر فرش دستباف، ماهها و گاهی سالها کار یک یا چند نفر نشسته است: کسی نقشه را کشیده، کسی رنگها را از گیاه و پشم ساخته و کسی گره به گره آن را بافته است. کتابهای فرش همین دنیا را باز میکنند: از تاریخ و نقشها تا رنگرزی، طراحی نقشه و روش بافت. اگر به دنبال کتابی دربارهی فرش هستید، این صفحه راهنمای کوتاهی است برای اینکه بدانید چه نوع کتابهایی هست، هر کدام برای چه کسی مفید است و از کجا شروع کنید.
چه هنرجوی طراحی باشید، چه بافنده یا علاقهمندی که فقط میخواهد بداند فرش خانهاش از کجا آمده، در ادامه چیزهایی پیدا میکنید که خواندن کتابهای فرش را برایتان روشنتر و لذتبخشتر میکند.
خیلی از ما با فرش بزرگ شدهایم. پدربزرگها و مادربزرگها آن را زیر پای مهمان پهن میکردند و برایش قصه داشتند: این را از فلان شهر آوردهایم، این را مادرم بافته است. اما بیشتر ما وقتی پرسیده میشود «این نقش چه اسمی دارد؟» یا «فرقش با فرش شهر دیگر چیست؟»، جوابی نداریم. کتابهای فرش همین شکاف را پر میکنند.
کتاب قالی به سه دلیل ارزش دارد. اول اینکه دانش سنتی را که سینهبهسینه منتقل میشده و با رفتن پیرها از بین میرود، ثبت میکند. دوم اینکه به شما چشم میدهد: وقتی نقش و رنگ و بافت را بشناسید، فرش را دیگر مثل قبل نگاه نمیکنید. سوم اینکه برای کسانی که حرفهای در این رشته دارند، از طراحی تا فروش و مرمت، منبع کار است.
قالی هنری است که هم چشم را میگیرد و هم دست را. کتاب کمک میکند این هر دو را بهتر بفهمید.
کسانی که در رشتههای طراحی، نقاشی و صنایع دستی درس میخوانند، برای طراحی نقشهی فرش به کتابهایی نیاز دارند که ساختار نقشها، تقارن و رنگبندی را توضیح دهد. برایشان مهم است که شکلها با نمودار و طرح نشان داده شوند.
بافندهها و کارگاههای قالی به کتابهایی نیاز دارند که روشهای بافت، انواع گره، نقشهخوانی و رنگرزی را توضیح دهد. این گروه دنبال نکتههای عملی و راهحل مشکلهای روزمرهی کارگاه است.
کسی که میخواهد فرش بخرد، دوست دارد بداند چطور کیفیت را تشخیص بدهد، مواد و رنگها چیست و شهرهای قالیخیز چه ویژگیهایی دارند. کتابهای شناخت فرش برای او نوشته شدهاند.
دانشجوها و پژوهشگرها به سراغ کتابهایی میروند که تاریخ قالی، نقشهای کهن و پیوند فرش با ادبیات و معماری ایرانی را بررسی میکنند.
کسانی که خانه را میچینند، میخواهند بدانند چه قالیی با چه فضایی میخواند. کتابهای فرش و معماری برای این گروه راهگشاست.
قالیبافی در ایران سابقهی بسیار طولانی دارد و بخشی از زندگی روزمرهی مردم بوده است. عشایر برای پوشش چادر و کف زندگی به بافت پشم روی دار احتیاج داشتند و روستاها و شهرها این هنر را به شکلهای پیچیدهتر رساندند. با گذر زمان، کارگاههای شهری و درباری هم پدید آمدند و طرحها و روشهای خاصی به وجود آوردند.
کتابهای تاریخ فرش معمولا این مسیر را دوره به دوره شرح میدهند و میگویند نقشها و شیوهها چطور با تحول هنر و فرهنگ عوض شدهاند. اگر تاریخنویس نیستید، نگران جزئیات نباشید. کافی است تصویر کلی بدست بیاورید: قالی نتیجهی همکاری چند عامل است: اقلیم و دام، نیاز مردم، ذوق هنری و بازار.
البته اطلاعات دقیق تاریخی مثل سالها و نامها را باید از خود کتابها بخوانید. هر منبع ممکن است روایت کمی متفاوت داشته باشد و بهتر است چند منبع را کنار هم بخوانید.
برای فهمیدن هر کتاب فرش، باید با چند واژهی پایه آشنا شوید.
در بیشتر کتابها فصل اول همین اجزا را با شکل توضیح میدهد. اگر کتاب انتخابی شما این را ندارد، معمولا چند صفحهی اول برای تازهکار گنگ میشود.
در دنیای قالی، دو نوع گرهی اصلی نام برده میشود: گره ترکی، که به آن گره متقارن هم میگویند، و گره فارسی، که نامتقارن است. این دو با هم فرق دارند در اینکه خامه را دور دو تار میپیچند یا دور یک تار و از کنار تار دیگر رد میکنند. نتیجه در ظاهر و ظرافت نقشها اثر میگذارد. به گفتهی بسیاری از منابع، گرهی فارسی برای نقشهای منحنی و ظریف مناسبتر است.
دانستن این تفاوت به شما کمک میکند بفهمید چرا فرشهای بعضی مناطق با هم فرق دارند. کتابهای خوب این بحث را با تصویر نشان میدهند و شما را از توضیحهای ذهنی و مبهم نجات میدهند.
مفهوم دیگری که کتابها روی آن تکیه میکنند تراکم گره است، یعنی تعداد گرهها در مقیاسی مشخص. هر چه گرهها ریزتر و بیشتر باشند، نقش دقیقتر است، ولی زمان بافت هم بیشتر میشود. بنابراین بین ظرافت و زمان همیشه تعادلی هست که بافنده باید در نظر بگیرد.
جنس مواد قالی از عوامل مهم دوام و ظاهر آن است. پشم رایجترین ماده برای خامه است و انواع مختلفی دارد که از دامهای مختلف و مراتع مختلف به دست میآید. ابریشم برای فرشهای ظریفتر و براقتر به کار میرود. پنبه معمولا برای تار و پود استفاده میشود، ولی گاهی تار و پود هم از پشم است.
کتابهای خوب توضیح میدهند چرا هر ماده برای هدف خاصی مناسب است. پشم انعطاف و دوام دارد و رنگ را خوب میگیرد. ابریشم ظریف است ولی مراقبت بیشتری میخواهد. اگر میخواهید قالی بخرید، اطلاعات مواد اولیه را در توضیح فروشنده بخوانید و آن را با آنچه در کتابها آموختهاید مقایسه کنید.
ریسیدن و شستن پشم هم مرحلههایی هستند که در کتابهای آموزش بافت به آنها پرداخته میشود و اگر میخواهید از ابتدا کار را یاد بگیرید، این فصلها مهماند.
رنگ در فرش جان میدهد. در روش سنتی، رنگها از گیاهها، ریشهها، پوست میوهها و مادههای معدنی گرفته میشد. برای نمونه، ریشهی روناس را برای رنگهای قرمز و نیل را برای آبی به کار میبردند. پوست گردو و پوست انار هم برای رنگهای قهوهای و زرد کاربرد داشتند. امروز رنگهای صنعتی هم رایجاند و هر دو در کتابها توضیح داده میشوند.
کتابهای رنگرزی معمولا دو چیز را توضیح میدهند: مادهی رنگزا و روش تثبیت رنگ. رنگ باید به الیاف بچسبد و در برابر نور و شستشو پایدار بماند. این بخش برای کسی که میخواهد رنگرزی را یاد بگیرد یا فقط بداند چرا بعضی قالیها رنگ پس میدهند، مفید است.
یک نکتهی جالب هم این است که تفاوتهای کوچک بین رنگهای یک فرش، که در اثر رنگرزی جداگانهی هر دسته خامه پدید میآید، در قالیهای دستباف دیده میشود و بعضی آن را زیبایی فرش میدانند.
یکی از دلکشترین بخشهای کتابهای قالی، آشنایی با نقشهاست. چند نقش پرتکرار را بشناسید.
ترنج نقش بیضی یا گردی است که وسط متن فرش قرار میگیرد. لچک نقشهایی است که در چهار گوشهی متن میآید و معمولا شبیه ربع ترنج است. طرح لچکترنج از کلاسیکترین طرحهای قالی ایرانی است.
اسلیمی نقشهای مارپیچ و پیوستهی گیاهی است و ختایی نقش گلها و برگهاست. این دو در هنرهای ایرانی، از معماری تا جلد کتاب، دیده میشوند و در فرش هم جایگاه مهمی دارند.
بتهجقه نقشی است شبیه قطرهی کج یا سرو خمیده. در قالیهای بسیاری تکرار میشود و به شکلهای مختلف در میآید.
در طرح محرابی، بالای فرش شکل محراب دارد. در طرح گلدانی، گلدان و گلها پیدا میشوند و در طرح باغی، متن قالی مثل نقشهی یک باغ با جویها و درختهاست.
بعضی فرشها صحنههای شکار، داستان یا چهره را نشان میدهند. در اینها تصویرسازی برجسته است.
هر نقش را که در کتاب دیدید، حتما به تصویر بزرگ آن نگاه کنید و از خودتان بپرسید: تقارن کجاست؟ چه تکراری وجود دارد؟ حاشیه چه ارتباطی با متن دارد؟ به این ترتیب چشمتان تربیت میشود.
قالیهای عشایری معمولا سادهتر و آزادتر بافته میشوند. بافندهها اغلب بدون نقشهی کاغذی و از روی ذهن و سنت خانوادگی میبافند، و نقشها حالت هندسی و ساده دارند. فرشهای شهری که در کارگاهها بافته میشوند، معمولا نقشهی از پیش کشیدهشده دارند و ظرافت و تقارن بیشتری دارند.
هر دو زیبایی خودشان را دارند. قالی عشایری صداقت و تازگی دارد و فرش شهری دقت و شکوه. کتابهایی که این دو را با هم مقایسه میکنند برای فهمیدن تنوع قالی ایران ارزشمندند.
گلیم و گبه هم دو نوع دیگر از بافتهای سنتی هستند که هر کدام ویژگیهای خودشان را دارند. گلیم بدون گره بافته میشود و گبه با پشم بلند و نقش ساده. کتابهای جامع فرش معمولا به آنها هم اشاره میکنند.
در ایران، شهرها و ایلهای مختلف قالیهایی با سبک خودشان دارند. نامهایی مثل تبریز، کاشان، اصفهان، قم، کرمان، نائین، بختیاری، قشقایی و ترکمن را در کتابها میبینید. هر کدام طرحها، رنگبندی و روش بافت مخصوص خود را دارند که به اقلیم، مواد اولیه و ذوق مردم منطقه برمیگردد.
کتابهایی که فرش مناطق را معرفی میکنند، برای کسی که میخواهد قالی بخرد یا مجموعه بسازد بسیار مفیدند. میتوانید یک نقشهی ذهنی بسازید: این نوع طرح به کدام منطقه تعلق دارد و چرا. اگر به این کار عادت کنید، در بازدید از هر نمایشگاه فرش، خیلی چیزها را میفهمید.
دقت کنید که ویژگیهای مناطق در طول زمان تغییر میکند و همهی قالیهای یک شهر مثل هم نیستند. کتابها معمولا خطوط کلی را میگویند و استثناها را هم نام میبرند.
یکی از کاربردیترین بخشها برای هنرجوها، طراحی نقشه است. نقشهی فرش روی کاغذ شطرنجی کشیده میشود و هر خانهی آن یک گره است. طراح باید هم حس زیبایی داشته باشد و هم ریاضیدان باشد: هر منحنی باید به پلههای کوچک تبدیل شود که بافنده بتواند آن را گره بزند.
کتابهای طراحی قالی معمولا این مراحل را میآموزند: انتخاب ترکیببندی، قرار دادن ترنج و لچکها، طراحی حاشیهها، رعایت تقارن و توازن، انتخاب رنگها و تبدیل طرح به نقشهی قابل بافت. اگر تازهکارید، از طرحهای ساده و متقارن شروع کنید و کمکم به سراغ طرحهای پیچیده بروید.
امروز بسیاری از طراحها از رایانه استفاده میکنند، اما فکر و منطق طراحی همان است. کسی که اصول را بشناسد، ابزار را هر چه باشد راحتتر به کار میبرد. برای آشنایی با اصول کلی طراحی و ترکیببندی، دستهی ارتباط تصویری (گرافیک) و نقاشی هم راهگشا هستند.
فرش از قدیم با معماری ایرانی همنفس بوده است. طرح باغی قالی یادآور باغ ایرانی است، نقش محراب به مسجد اشاره دارد و تقارن و هندسهی فرش، همان تقارن و هندسهی کاشیکاری و گچبری است. کتابهایی که این ارتباط را بررسی میکنند، نگاه تازهای میدهند: قالی را دیگر بهعنوان یک شیء جدا نمیبینید، بلکه بخشی از فضای زندگی میبینید.
اگر به معماری علاقهمندید، حتما به دستهی معماری سر بزنید. اگر میخواهید ببینید فرشها در کنار سایر رشتههای هنری قرار میگیرند، صفحهی هنر و معماری را ببینید.
کتابهای آموزش بافت معمولا مسیر کار را مرحلهبهمرحله میآورند و شناختن این مراحل به خواننده کمک میکند بفهمد یک قالی چه راهی را پیموده است.
اول تارها روی دار کشیده میشوند. کشش یکنواخت تارها اهمیت دارد، چون اگر شل و سفت باشند، بافته کج میشود. در کتابها معمولا شمارش تارها و تنظیم کشش با تصویر نشان داده میشود.
بافنده ردیف به ردیف گره میزند، بعد پود از میان تارها میگذرد و با ابزاری شبیه شانه محکم میشود. هرچه ضربهها یکنواختتر باشد، سطح بافته صافتر و ضخامتش یکدستتر میشود. بافندهها میگویند دست هر کس مثل امضای اوست و از روی نوع ضربه میشود فهمید چه کسی بافته است.
در پایان هر چند ردیف، پرزها با قیچی هماندازه میشوند تا نقش واضحتر دیده شود. آخر کار هم پرداخت نهایی، شستشو و تنظیم لبهها انجام میشود.
لبههای کناری با دقت دوخته میشوند تا بافته باز نشود و ریشههای دو سر قالی هم تنظیم میشوند. این مرحلهها کوچک به نظر میرسند، ولی در دوام کار اثر بزرگی دارند.
اگر میخواهید خودتان بافتن را شروع کنید، بهتر است هم کتاب بخوانید و هم از یک بافنده باتجربه راهنمایی بگیرید. کتاب دیدن مراحل را راحت میکند، ولی دست باید تمرین کند.
یکی از سختترین کارهای طراح، انتخاب رنگ است. در یک بافتهی دستی معمولا تعداد رنگها محدود است و هر رنگ باید نقش مشخصی داشته باشد. زمینهی اصلی، رنگ نقشهای برجسته، رنگ حاشیه و رنگهای کوچک تزئینی هر کدام باید در کنار هم هماهنگ باشند.
کتابهای طراحی میگویند رنگهای گرم مثل سرخ و نارنجی جلو میآیند و رنگهای سرد مثل آبی و سبز عقب میروند. طراح از این ویژگی برای ساختن عمق استفاده میکند. رنگ زمینهی تیره میتواند نقشهای روشن را برجسته کند و برعکس.
در قالیهای سنتی، گاهی چند رنگ اصلی در تمام بافته تکرار میشوند و همین تکرار به آن وحدت میدهد. طراح تازهکار معمولا دوست دارد رنگهای زیادی به کار ببرد و نتیجه شلوغ میشود. توصیهی بیشتر کتابها این است که با چند رنگ محدود شروع کنید و کمکم تنوع اضافه کنید.
یک تمرین ساده: از یک قالی که دوست دارید عکس بگیرید و رنگهای اصلیاش را روی کاغذ بشمارید. ببینید چند رنگ است و هر رنگ کجا به کار رفته. این تمرین چشم را برای طراحی آماده میکند.
در این حوزه دو گروه بزرگ کتاب هست و فرقشان را بدانید.
کتابهای مصور، بزرگ و پرتصویرند و بیشتر برای دیدن و لذت بردن ساخته شدهاند. متنشان معمولا کوتاهتر است و عکسهای درشت از بافتههای مشهور دارند. برای هدیه دادن، تزئین کتابخانه و آشنایی اولیه بسیار مناسباند.
کتابهای آموزشی و پژوهشی کوچکتر و پرمتنتر هستند و برای یادگیری روش، تحلیل نقش و مطالعهی تاریخ به کار میآیند. نمودار، جدول و تمرین در آنها بیشتر است.
اگر بودجه یا جای کتابخانهتان محدود است، یک کتاب مصور خوب و یک کتاب آموزشی خوب کافی است. این دو مکمل هماند: یکی چشم را پر میکند و دیگری ذهن را.
قالی در فرهنگ ما فقط یک شیء نیست و در زبان روزمره و ادبیات هم جا دارد. جملههایی مثل «فرش قرمز پهن کردن» یا «از زیر پا فرش کشیدن» همه با این هنر پیوند خوردهاند. شاعران و نویسندهها هم بارها از نقش و رنگ و بافت برای ساختن تصویر استفاده کردهاند.
در خانههای ایرانی، سفره و سجاده و زیرانداز هم از همین جنس بودهاند. هنوز هم بسیاری از مراسم مثل عید و مهمانیها با پهن کردن بافتهای زیبا در وسط اتاق شروع میشود. اگر علاقهمند باشید، در کتابهای فرهنگ عامه و مردمشناسی هم نشانههایی از این پیوند میبینید.
همین پیوند است که کتابهای این دسته را برای همه جذاب میکند، حتی برای کسی که قصد بافتن یا خریدن ندارد و فقط میخواهد بیشتر بداند.
خرید قالی یک بار است ولی نگهداریاش سالها ادامه دارد. کتابهای نگهداری فرش معمولا این نکتهها را توضیح میدهند: جاروکردن درست، پرهیز از نور مستقیم و شدید، جابهجا کردن قالی زیر مبل و میز سنگین تا فشار یکنواخت نباشد، پیشگیری از حشره و رطوبت و روش صحیح شستشو.
مرمت هم هنری جداگانه است. فرش پاره یا ساییده را میشود با ریشهی دوزی، نوبافی یا بازسازی حاشیه دوباره زنده کرد. البته مرمت جدی کار متخصص است و کتاب فقط شما را با مفهومها آشنا میکند؛ برای قالی با ارزش، حتما به مرمتگر مراجعه کنید.
ارزشگذاری هم موضوع دیگری است که بهتر است از کارشناس بپرسید. کتابها معیارها را میگویند: ظرافت گره، کیفیت مواد و رنگ، سلامت و اصالت طرح. اما تعیین قیمت واقعی کار متخصص است.
مشخصات هر کتاب در صفحهی خودش است و میتوانید چند کتاب را با هم مقایسه کنید.
اگر هیچ چیز دربارهی قالی نمیدانید، این ترتیب را امتحان کنید.
اول یک کتاب شناخت عمومی فرش بخوانید تا با اجزا، مواد و نقشها آشنا شوید. بعد سراغ کتاب مناطق قالی بروید و طرحها را با شهرها تطبیق بدهید. اگر به بافت علاقه دارید، کتاب آموزش بافت را بردارید و اگر به طراحی علاقه دارید، کتاب طراحی نقشه را. در پایان میتوانید کتابهای تاریخ و پژوهش را بخوانید.
هر کتاب را با نگاه کردن به فرش واقعی ترکیب کنید. به یک نمایشگاه یا فرشفروشی سر بزنید، قالیهایی که در کتاب دیدهاید را پیدا کنید و لمس کنید. حس دست و چشم چیزهایی به شما میآموزد که هیچ کتابی نمیتواند.
اولین اشتباه این است که فکر کنیم هر فرش قدیمی، گرانبها و اصیل است. قدمت بهتنهایی ارزش نمیآورد؛ کیفیت بافت، مواد و طرح مهمترند.
دومین اشتباه، اعتماد به یک منبع است. بعضی اطلاعات قالی سینهبهسینه و متفاوت است. بهتر است چند کتاب را با هم بخوانید.
سومین اشتباه، جدا کردن فرش از فرهنگ است. قالی بدون شناخت تاریخ، ادبیات و معماری کامل فهمیده نمیشود.
چهارمین اشتباه، صرف نظر کردن از دیدن فرش واقعی است. عکس هرچقدر خوب باشد، بافت و رنگ واقعی را کامل نشان نمیدهد.
پنجمین اشتباه، سپردن ارزشگذاری به کتاب است. کتاب معیار میدهد ولی قیمتگذاری و تشخیص اصالت کار کارشناس است.
کتاب شناخت عمومی قالی، با تصویر فراوان و توضیح ساده از اجزا، مواد، نقشها و مناطق. از کتابهای تخصصی بافت یا رنگرزی شروع نکنید.
کتاب مفهومها و روشها را میآموزد، ولی بافت مهارت دست است و با تمرین و راهنمایی یک بافنده باتجربه پیشرفت میکند. کتاب را با تمرین عملی همراه کنید.
کتابهای طراحی نقشه و نقشهای فرش جزو موضوعهای این دسته است. مشخصات هر کتاب در صفحهی خودش نوشته شده است.
کتاب معیارها و نشانهها را میآموزد، مثل بررسی پشت قالی، تراکم گره و رنگها، اما برای فرش با ارزش بهتر است نظر کارشناس را بگیرید.
بله، کتابهای مصور قالی بهخصوص برای علاقهمندان به هنر، دکوراسیون یا فرهنگ ایرانی هدیهی مناسبیاند. تصاویر و قطع کتاب را در صفحهی آن ببینید.
بله، نسخهی چاپی را میتوانید آنلاین سفارش بدهید. مشخصات هر کتاب در صفحهی خودش است و قیمت و موجودی هر کتاب هر روز بهروز میشود.
گاهی کتابهای فرش در دستههای هنر و معماری هم پیدا میشود. سری به دستههای نزدیک بزنید.
قالی ایرانی گنجی است که با دقت و صبر ساخته میشود، و کتابهای فرش کلید فهمیدن همین گنجاند. از نامهای نقشها تا رنگرزی، گره و طراحی، هر کتاب بخشی از این دنیا را نشانتان میدهد. با هدف روشن، کتاب مناسب را انتخاب کنید و اگر میتوانید، مطالعه را با دیدن قالی واقعی همراه کنید.
مشخصات هر کتاب را در صفحهی خودش بخوانید و نسخهی چاپی را آنلاین سفارش بدهید. قیمت و موجودی هر کتاب هر روز بهروز میشود. به دستهی فرش کتابجم سر بزنید و کتابی را انتخاب کنید که چشم شما را به قالی تازهتر و عمیقتر باز کند.