تاریخ
استفن کی وایت
ترجمهی زانیار ابراهیمی
قصیده سرا
میرزا محبعلیخان ناظمالمک مرندی یکانلو
ترجمهی تصحیح، پژوهش: نصرالله صالحی
طهوری
آندره بارگه
ترجمهی اسماعیل سنگاری، عرفانه خسروی، میلاد خسروی
دانشگاه تهران
استفن کی وایت
ترجمهی زانیار ابراهیمی
قصیده سرا
میرزا محبعلیخان ناظمالمک مرندی یکانلو
ترجمهی تصحیح، پژوهش: نصرالله صالحی
طهوری
آندره بارگه
ترجمهی اسماعیل سنگاری، عرفانه خسروی، میلاد خسروی
دانشگاه تهران
چرا خیابانی که هر روز از آن رد میشویم این اسم را دارد؟ چرا مرزها اینجا کشیده شدهاند؟ چرا نفت اینقدر در سرنوشت یک منطقه اثر داشته است؟ جواب همهی این پرسشها در کتابهای تاریخ است. این صفحه راهنمای خرید کتاب تاریخ ایران و جهان در دستهی علوم انسانی و اجتماعی است؛ برای دانشجو، معلم، علاقهمند به گذشته و کسی که فقط میخواهد داستان راستین آدمها را بخواند.
در ادامه از انواع کتاب تاریخ، طرز انتخاب، فرق پژوهش و روایت عمومی، خواندن با نگاه نقادانه و پیشنهاد مسیر مطالعه میگوییم. هر بخش را میتوانید جدا بخوانید.
کتاب تاریخ میکوشد بگوید گذشته واقعا چه بوده است، بر پایهی سند، نوشتهی همروزگاران، آثار باستانی و پژوهش. داستان تاریخی هم از گذشته میگوید، اما خیال در آن آزاد است. فرق مهم همینجاست: مورخ باید ادعایش را با مدرک نشان دهد و نویسندهی رمان لازم نیست.
البته مورخ هم انسان است و انتخاب میکند چه چیزی را بگوید و چه چیزی را نه. برای همین دو کتاب تاریخ دربارهی یک دوره ممکن است تصویر متفاوتی بدهند. این عیب نیست؛ ماهیت روایتنویسی است. خوانندهی آگاه چند کتاب میخواند و خودش قضاوت میکند.
در دستهی تاریخ کتابجم، هم پژوهشهای دانشگاهی هست، هم کتابهای عمومی و خواندنی، هم زندگینامهی تاریخی و هم مجموعههای تکموضوعی. برای هر کدام خوانندهی خودش هست.
پیش از خرید بهتر است بدانید دنبال چه هستید. سه نوع خواننده و سه نوع کتاب را میشود از هم جدا کرد.
اگر فقط کنجکاو هستید و میخواهید بدانید فلان دوره چه بود، به کتابهای روان و کمحجم نیاز دارید که ماجرا را تعریف کنند. کتابهایی که با شخصیتها و رویدادها پیش میروند، بیشتر میچسبند. عنوانی مثل «خشایارشا، جهانگشای ناکام هخامنشی» با همان اسمش نشان میدهد که حول یک شخصیت تاریخی میگردد.
برای کار درسی و پژوهش، کتابهای دقیقتر با پانوشت، منبع و فهرست لازم است. این کتابها سختتر خوانده میشوند ولی قابل استنادند. عنوانی مانند «جستاری پیرامون جنبش شیخعبیدالله شمدینی» از همین دستهی پژوهشیتر به نظر میرسد و به یک موضوع محدود و مشخص میپردازد.
بعضیها عاشق یک موضوعاند: جنگهای صلیبی، تاریخ نفت، باغهای ایرانی. برای آنها کتابهای تکموضوعی بهتریناند. «جنگهای صلیبی» یا «تاریخ باغ و باغسازی در ایران» از این نوعاند.
اگر نمیدانید کدام هستید، از کتاب عمومی شروع کنید. اگر علاقهتان بیشتر شد، سراغ پژوهشهای عمیقتر بروید.
تاریخ ایران، هزاران سال را در بر میگیرد. برای راحتی، معمولا آن را به دورهها تقسیم میکنند. دوران باستان با هخامنشیان و دیگر سلسلههای پیش از اسلام. دوران میانه با تحولات پس از اسلام. و دوران معاصر که به تاریخ نزدیک به ما میرسد. هر دوره کتابهای مخصوص خودش دارد.
اگر به دوران باستان علاقه دارید، تاریخ ایران باستان کتابهایی دربارهی هخامنشیان و دیگر دورههای کهن دارد. اگر قرنهای اخیر را دوست دارید، تاریخ معاصر ایران را ببینید. این تقسیمبندی ساده به شما کمک میکند بدون گم شدن در حجم کتابها، مستقیم به سراغ دورهی مورد علاقهتان بروید.
یک توصیه: اگر تازه شروع کردهاید، ابتدا یک کتاب خلاصه و عمومی دربارهی کل تاریخ ایران بخوانید تا نقشهی کلی را بشناسید، بعد سراغ دورهها بروید.
گذشتهی ما در خلأ رخ نداده است. همسایهها، تجارت، جنگ و فرهنگ همیشه با آن گره خوردهاند. برای فهمیدن این پیوندها، تاریخ جهان و تمدنها لازم است. کتابهایی مثل «جنگهای صلیبی» نشان میدهند رویدادهای یک منطقه چطور بر منطقههای دیگر اثر گذاشتهاند.
اگر میخواهید تصویر کلیتر داشته باشید، تاریخ جهان را ببینید. و اگر بیشتر به پیدایش و تحول تمدنها، شهرها، نوشتن و کشاورزی علاقه دارید، تاریخ تمدن جای مناسبی است.
کتابهای عمومی دربارهی جهان معمولا حجیماند. اگر وقت کمی دارید، کتابهایی که یک موضوع یا یک قرن را انتخاب میکنند، مثل تاریخ مختصر نفت در خاورمیانه، فشردهتر و راحتتر خوانده میشوند.
موجودی کتابها هر روز بهروز میشود. این چند عنوان تنوع دسته را نشان میدهند و دربارهی هر کدام فقط از روی اسم حرف میزنیم:
مشخصات هر کتاب، از جمله نویسنده و مترجم و ناشر، در صفحهی خودش است. پیش از سفارش بد نیست چند دقیقه صرف خواندن آن کنید.
در این قفسه، چه نویسنده ایرانی باشد و چه غیرایرانی، دو نوع کتاب داریم. تألیف، یعنی نویسندهی ایرانی مستقیم به فارسی نوشته. ترجمه، یعنی نویسندهی خارجی به زبان دیگری نوشته و مترجم آن را به فارسی درآورده. هر دو ارزش دارند. ترجمهها نگاه بیرونی به تاریخ ما یا نگاه دیگران به تاریخ جهان را میدهند و تألیفها زاویهی نگاه درونی را.
در ترجمهی چنین کتابهایی، دقت مترجم اهمیت دارد. نامهای خاص، تاریخها و اصطلاحها باید درست منتقل شوند. اگر ترجمهی خوبی است، معمولا پانوشت و توضیح برای نامهای ناآشنا دارد. مشخصات کتاب نام مترجم را نشان میدهد.
برای داشتن دید متوازن، سعی کنید هر دو نوع را بخوانید. کسی که فقط تألیف داخلی بخواند یا فقط ترجمه، نگاهش یکسویه میماند.
هیچ روایتی حقیقت مطلق نیست؛ روایتی از گذشته است بر پایهی مدارک. چند پرسش ساده به شما کمک میکند با هوشیاری بخوانید.
این پرسشها به معنای بدگمانی نیستند؛ فقط نشانهی احترام به گذشتهاند. یک مورخ خوب خودش هم شما را به همین پرسیدن دعوت میکند.
تاریخ گاهی به رویدادهایی میپردازد که هنوز برای مردم حساساند: جنگها، تغییر حکومتها، اختلافهای دینی و قومی. کتابها هم نگاههای مختلفی دارند. ما بهعنوان کتابفروش جانب هیچکدام را نمیگیریم؛ فقط میگوییم پیش از خرید توضیح کتاب و نام ناشر و نویسنده را ببینید و اگر موضوعی برایتان اهمیت دارد، چند کتاب از نگاههای مختلف بخوانید.
نوشتهی خوب، شفاف و مستند است و با احترام نسبت به همهی گروهها نوشته میشود. اگر کتابی از همان صفحهی اول توهین یا تحقیر میکند، به احتمال زیاد پژوهش نیست.
و اگر میخواهید گذشته را از زبان کسانی بشنوید که آن را زیستهاند، تاریخ شفاهی با مصاحبه و روایت شاهدان، تجربهی دیگری میدهد.
گذشته فقط سلسلهها و جنگها نیست. زندگی آدمهای معمولی هم بخشی از آن است. خاطرات، زندگینامهها و مصاحبهها، از گذشته چیزهایی میگویند که در کتابهای رسمی نیست: بوی خانه، ترس شبها، شوخیهای خیابان.
برای این نوع کتابها، زندگینامه و خاطرات را ببینید. اگر به روزهای جنگ و روایت آن علاقه دارید، دفاع مقدس و خاطرات جنگ هم قفسهی مخصوص خودش را دارد.
این کتابها معمولا روایت شخصیاند و شخصی بودنشان هم ارزش است و هم محدودیت. ارزش، چون صدای واقعی یک آدم است. محدودیت، چون هر کس فقط بخشی از ماجرا را دیده. بهترین کار این است که خاطره را کنار کتاب تاریخ بخوانید.
اگر تازه به گذشته علاقهمند شدهاید و نمیدانید از کجا شروع کنید، این مسیر پیشنهاد ماست. ماه اول: یک کتاب عمومی و روان دربارهی دورهای که کنجکاوش هستید. این کتاب نباید بیش از حد قطور باشد. ماه دوم: کتابی دربارهی یک شخصیت آن دوره، چون شخصیتها ماجرا را زنده میکنند. ماه سوم: یک کتاب تکموضوعی، مثل تاریخ نفت یا تاریخ باغ، تا ببینید تاریخ در زندگی جاری چطور اثر میگذارد.
بعد از سه ماه، میتوانید تصمیم بگیرید کدام دوره یا موضوع شما را بیشتر میگیرد و عمیقتر شوید. نقشه هم بخرید یا کنار دست داشته باشید، چون در تاریخ مکان به اندازهی زمان اهمیت دارد.
و یادتان باشد لازم نیست همهی کتاب را با یک نفس بخوانید. تاریخ را میشود در چند نشست، با استراحت و مکث خواند. فصل را تمام کنید، یک یادداشت کوتاه بنویسید و بعد ادامه بدهید.
یکی از جذابترین راههای ورود به گذشته، از در شخصیتهاست. آدمها را بهتر از رویدادها به خاطر میسپاریم. وقتی کتابی دربارهی یک پادشاه هخامنشی میخوانید، همراه او از دربار و لشکرکشی و تصمیمها سر درمیآورید. وقتی کتابی دربارهی سیاستمداری از قرن بیستم میخوانید، جنگها و مذاکرهها از چشم یک نفر دیده میشوند.
البته زندگینامهی یک شخصیت همیشه از دید نویسندهاش است. ممکن است نویسنده او را ستایش کند یا نکوهش. برای همین بهتر است دربارهی یک شخصیت مهم بیش از یک کتاب بخوانید تا تصویر متعادلتری به دست آورید. عنوانهایی مثل «خشایارشا، جهانگشای ناکام هخامنشی» یا «عامل چرچیل» از اسمشان پیداست که حول یک نفر میگردند؛ برای اطمینان از نگاه و ادعاهای هر کدام، صفحهی خود کتاب را ببینید.
شخصیتها نقطهی شروع خوبیاند، اما فقط شروع. بعد از آشنایی با آدم اصلی، کنجکاو میشوید که دورانش چه بود و چه کسان دیگری در آن بودند. همین کنجکاوی، مسیر را به سمت مطالعهی عمیقتر میبرد.
بعضی موضوعها را بدون پسزمینه نمیشود فهمید. نفت در خاورمیانه یکی از آنهاست: چگونه کشف شد، چه کسانی بر آن اثر گذاشتند، چه رقابتها و توافقهایی شکل گرفت و چه پیامدهایی برای مردم منطقه داشت. عنوانی مثل «امپراتوریها و آنارشیها: تاریخ مختصر نفت در خاورمیانه» با اسم «تاریخ مختصر» خود را کتابی فشرده معرفی میکند و برای کسی که وقت کم دارد ولی میخواهد تصویر کلی داشته باشد، مناسب به نظر میرسد.
این موضوعها مستعد بحث و اختلاف نظرند. بعضی نویسندهها بر نقش قدرتهای بزرگ تأکید میکنند و بعضی بر نقش دولتهای محلی. بهترین کار این است که کتاب را با ذهن باز بخوانید، نتیجهگیری را به عجله نکنید و اگر موضوع برایتان مهم است، کتاب دیگری را هم کنارش بگذارید.
کتابهای مختصر برای شروع عالیاند، اما کاملا کافی نیستند. اگر بعد از خواندن آن، پرسشهای تازهای در ذهنتان شکل گرفت، یعنی کتاب کار خودش را کرده است؛ حالا سراغ مطالعهی عمیقتر بروید.
برخی رویدادهای بزرگ در دنیا چند قرن ادامه یافتهاند و روایت آنها بسته به اینکه از کدام سو نگاه شود فرق میکند. جنگهای صلیبی از همین دسته است. کتابی با نام «جنگهای صلیبی» که از یک ناشر شناختهشده منتشر شده و شمارهی مجموعه هم دارد، بخشی از یک سری کتاب است. پیش از خرید، ببینید نویسنده کیست و مجموعه چه هدفی دارد.
در خواندن چنین موضوعی، توجه به منشأ منبع اهمیت دارد. نویسندهی اروپایی و نویسندهی خاورمیانهای ممکن است تأکیدهای متفاوتی داشته باشند. خواندن هر دو، دید کاملتری میدهد. این حرف دربارهی هر رویداد بزرگی صدق میکند: هر چه از منابع بیشتری بخوانید، تصویر کاملتر است.
احترام به همهی طرفها هم اصل است. کتابی که با نگاه محترمانه نوشته شده باشد، حتی اگر با آن مخالف باشید، مفیدتر از کتابی است که فقط شما را همراه با احساسات همجهت میکند.
گذشته فقط مال پادشاهان و جنگها نیست. هر شهر، محله و خانواده گذشتهی خودش را دارد. بسیاری از خوانندگان کنجکاو میشوند بدانند شهرشان چه بوده، چه کسانی در آن زندگی میکردند و چه چیزهایی تغییر کرده است. کتابهایی دربارهی باغها، بناها و زندگی روزمره، این کنجکاوی را جواب میدهند.
اگر بخواهید گذشتهی خانوادهتان را هم ثبت کنید، از بزرگترها بخواهید خاطراتشان را تعریف کنند و یادداشت کنید. این روایتها گنجی است که با رفتن آدمها از بین میرود. کتابهای دربارهی روش نگارش خاطره و مصاحبه هم به شما راه میدهند.
یک ایدهی ساده: هر بار که کتابی دربارهی دورهای میخوانید، از خودتان بپرسید «در آن دوره، خانوادهی من کجا بود و چه میکرد؟» این سؤال گذشته را شخصی و ملموس میکند.
یک کتاب تاریخ خوب فقط متن نیست. نقشهها نشان میدهند رویدادها کجا رخ دادهاند. جدولهای زمانی و فهرست پادشاهان یا رویدادها به یادسپاری کمک میکنند. تصویرها فضای دوره را زنده میکنند. پانوشتها و فهرست منابع به شما اجازه میدهند خودتان هم بروید و بخوانید.
هنگام خرید، به این چیزها نگاه کنید. کتابی که نقشه ندارد در حالی که دربارهی جنگ و مرز و سفر است، خواندنش سختتر میشود. کتابی که فهرست نامها دارد، برای پژوهش بسیار مفیدتر است. در توضیح کتاب یا مشخصات آن، گاهی به اینها اشاره میشود.
کیفیت چاپ هم مهم است. نقشهی رنگی که با چاپ بد ناخوانا شده، فایدهای ندارد. اگر کتاب برای مطالعهی دقیق است، به چاپ و کاغذ توجه کنید.
خواندن کتاب دربارهی گذشته وقتی عمیق میشود که ابزار سادهای کنارش داشته باشید. اول، یک دفتر کوچک برای یادداشت. نامهای مهم، سالها و نکتههایی که برایتان جالب بود را بنویسید. اسمها در این کتابها زیادند و بدون یادداشت بهسرعت قاطی میشوند.
دوم، یک نقشه. نقشهی ایران و منطقه، یا نقشهی جهان، را کنار دست بگذارید و هر جا نام مکانی آمد، پیدایش کنید. چیزی که فقط در ذهن بود، با نگاه به نقشه ملموس میشود. سوم، یک خط زمان ساده. روی کاغذ خطی بکشید و رویدادهای مهم را روی آن علامت بزنید. بعد از چند کتاب، این خط پر میشود و ارتباط رویدادها را میبینید.
چهارم، حوصله. کتابهای این دسته گاهی سنگیناند و بهتر است هر بار یک فصل بخوانید و بعد استراحت کنید. کسی که سعی کند در یک نشست صد صفحه را ببلعد، چیز زیادی به یاد نمیآورد. کسی که با آرامش میخواند و یادداشت میکند، چند ماه بعد هم همهچیز را به یاد دارد.
پنجم، بحث. اگر دوستی یا همکلاسی دارید که به همین موضوع علاقه دارد، دربارهی آنچه خواندهاید با هم حرف بزنید. توضیح دادن یک موضوع به دیگری بهترین راه فهمیدن آن است.
این ابزارها هزینهی چندانی ندارند اما تجربهی خواندن را کاملا عوض میکنند. کتاب خوب به تنهایی کافی نیست؛ خواننده هم باید همراهی کند.
شاید بپرسید این همه وقت گذاشتن برای گذشته چه فایدهای دارد. جواب ساده است: بسیاری از پرسشهای امروز ریشه در دیروز دارند. چرا مرزها اینطورند؟ چرا بعضی رسمها ماندند و بعضی رفتند؟ چرا فلان صنعت یا فلان شهر اهمیت پیدا کرد؟ کسی که از گذشته خبر دارد، امروز را عمیقتر میبیند.
خواندن این کتابها به ما تواضع هم یاد میدهد. میبینیم که آدمهای پیش از ما هم با مشکلهای بزرگ روبهرو بودند و هر کدام به شکلی از پسشان برآمدند. میبینیم که بسیاری از چیزهایی که امروز ثابت به نظر میرسند، روزی تازه بودند و روزی هم عوض میشوند. این نگاه، آدم را از عجله و قضاوت زودهنگام دور میکند.
ضمن اینکه خواندن گذشته لذت دارد. ماجراها واقعیاند و همین واقعی بودن، کشش عجیبی میدهد. گاهی حقیقت از هر قصهای عجیبتر است.
با یک نگاه به مشخصات کتاب و کمی دقت، از همهی اینها جلوگیری میشود.
کتاب تاریخ هدیهی پرمعنایی است، به شرط اینکه به موضوع مورد علاقهی گیرنده بخورد. برای پدر و مادرها یا بزرگترها، کتابی دربارهی دورانی که خودشان زیستهاند یا شهر و منطقهی خودشان، معمولا خاطرهها را زنده میکند. برای دانشجو، کتابی که به رشتهاش مربوط است. برای علاقهمند عمومی، کتابی روان و تصویری.
اگر موضوع را نمیدانید، کتابهایی دربارهی باغ و معماری یا شخصیتهای شناختهشده انتخاب امنی هستند، چون برای بیشتر سلیقهها جذاباند. و هدیهدادن یک مجموعهی چندجلدی را فقط وقتی انجام دهید که مطمئن باشید گیرنده به آن علاقه دارد.
برای همراهی، یک جملهی دستنویس داخل کتاب بگذارید. این کار ساده، هدیه را شخصی میکند.
یک کتاب روان و کمحجم دربارهی دورهای که به آن علاقه دارید. کتابهای دربارهی یک شخصیت یا یک رویداد مشخص برای شروع خوباند. مشخصات و توضیح ناشر را ببینید.
کتاب پژوهشی بر پایهی سند است. رمانی که در گذشته میگذرد الهام میگیرد ولی خیال در آن آزاد است. اگر دقت میخواهید، کتاب پژوهشی بخوانید.
ببینید نویسنده چه زمینهای دارد، منابع را آورده یا نه، و آیا نظرهای مخالف را هم بیان کرده است. اینها راههای سادهی ارزیابیاند و جایگزین بررسی دقیق پژوهشگر نیستند.
بله، مخصوصا برای دیدن نگاه دیگران به رویدادها. به نام مترجم و ناشر توجه کنید تا ترجمه دقیق باشد.
بله. نسخه چاپی را میتوانید آنلاین سفارش بدهید. قیمت و موجودی هر کتاب هر روز بهروز میشود و مشخصات هر کتاب در صفحهی خودش است.
بعضی کتابهای عمومی مناسب نوجواناند. برای کودکان و نوجوانان، بهتر است پیش از خرید توضیح ناشر دربارهی گروه سنی را بخوانید.
در تاریخ معمولا بله، چون رویدادها به ترتیب زمانی میآیند. اما مجموعههایی هم هستند که هر جلدشان موضوع مستقلی دارد. توضیحات کتاب را ببینید.
تاریخ به ما کمک میکند امروز را بفهمیم. برای انتخاب کتاب مناسب، نوع خواننده بودنتان را بشناسید، به نویسنده و ناشر و مترجم و منابع نگاه کنید، از کتاب عمومی شروع کنید و با نگاه نقادانه بخوانید. تاریخ خوب، هم جذاب است و هم صادق.
حالا میتوانید کتابهای همین دسته را ببینید و نسخهی چاپی کتاب دلخواه را آنلاین سفارش بدهید. برای دیدن دستههای دیگر این حوزه هم میتوانید به علوم انسانی و اجتماعی سر بزنید. خواندنتان خوش.