چاپ دستی
دسته چاپ برای کتاب‌هایی درباره هنر چاپ دستی و چاپ هنری است؛ از تکنیک‌های کلاسیک تا مجموعه آثار هنرمندانی که با این شیوه کار می‌کنند.
کتاب‌های این دسته۱ کتاب
یک تکه چوب، یک کاردک تیز و کمی جوهر؛ همین‌ها کافی است تا طرحی روی کاغذ بنشیند و دوباره و دوباره تکرار شود. این هنر از قدیمی‌ترین راه‌هایی است که انسان برای تکثیر تصویر پیدا کرده و هنوز هم هنرمندان زیادی به آن عشق می‌ورزند. در این صفحه از دسته‌ی چاپ کتاب‌جم درباره‌ی این هنر حرف می‌زنیم: چه روش‌هایی دارد، چه ابزارهایی لازم است، کتاب‌های این حوزه چه چیزی به شما می‌آموزند و اگر می‌خواهید خودتان امتحان کنید از کجا شروع کنید.
پیش از ادامه، یک نکته‌ی مهم: در این دسته منظور از «چاپ»، هنر دستی تکثیر تصویر است، یعنی همان چیزی که هنرمندان با قالب و جوهر و دست انجام می‌دهند. این با چاپ صنعتی کتاب و مجله که در چاپخانه انجام می‌شود فرق دارد، هرچند ریشه‌های هر دو به هم گره خورده است.
ایده‌ی اصلی ساده است: هنرمند تصویری را روی یک سطح، به نام قالب، می‌سازد. سپس روی آن جوهر می‌مالد و آن را روی کاغذ یا پارچه فشار می‌دهد تا تصویر منتقل شود. چون قالب باقی می‌ماند، می‌شود همان تصویر را دوباره ساخت و چند نسخه‌ی تقریبا یکسان به دست آورد.
اما این هنر فقط تکثیر نیست. هر روش اثر مخصوص خودش را روی تصویر می‌گذارد: خط‌های تیز چوب‌بری، ظرافت خراش روی فلز، لایه‌های نرم سنگ‌چاپ. هنرمند می‌داند که نتیجه با نقاشی متفاوت است و از همین تفاوت بهره می‌برد. برای همین بسیاری از اثرهای دستی، هر کدام کمی با دیگری فرق دارند و هر نسخه ارزش خودش را دارد.
کتاب‌هایی که در دسته‌ی چاپ می‌بینید، این هنر را از زوایای مختلف بررسی می‌کنند: بعضی تاریخچه و روش‌ها را می‌گویند، بعضی مجموعه‌ی آثار یک هنرمند چاپگر را نشان می‌دهند و بعضی آموزش عملی‌اند.
این هنر چند خانواده‌ی اصلی دارد. آشنایی با آنها به شما کمک می‌کند هنگام خواندن کتاب یا دیدن یک اثر، بفهمید با چه چیزی روبه‌رو هستید.
در این روش، بخش‌هایی از قالب را که نمی‌خواهیم چاپ شوند می‌تراشند و بخش‌های باقی‌مانده که برجسته‌اند، جوهر می‌گیرند و روی کاغذ می‌نشینند. چاپ روی چوب و لینوکات نمونه‌هایش هستند. لینوکات ورقه‌ای نرم است که تراشیدنش ساده‌تر از چوب است و به همین دلیل برای شروع و برای آموزش مدرسه‌ای محبوب است.
در این روش، خط‌ها و سطح‌ها در فلز حک می‌شوند. جوهر داخل شیارها می‌رود، سطح صاف پاک می‌شود و کاغذ را با فشار زیاد روی قالب می‌کشند تا جوهر از شیارها به کاغذ منتقل شود. حکاکی مستقیم روی فلز و اسیدکاری از نمونه‌های آن‌اند. این روش خط‌های بسیار ظریف و لایه‌های تیره و روشن ایجاد می‌کند.
در روش مسطح، سطح قالب برجسته یا گود نیست. اساس کار بر دفع آب و چربی است: جوهر روغنی فقط به بخش‌هایی می‌چسبد که با ماده‌ی چرب طراحی شده‌اند. سنگ‌چاپ، یعنی لیتوگرافی، مشهورترین نمونه‌اش است. این روش امکان خط‌های نرم و سایه‌روشن‌های ظریف مثل کار با مداد را می‌دهد.
در این روش، جوهر از میان توری‌ای که بخشی از آن مسدود شده عبور می‌کند و روی سطح زیرین می‌نشیند. سادگی و امکان کار روی کاغذ، پارچه و سطوح دیگر، این روش را در هنر و در تولید طرح‌های تکرارشونده پرطرفدار کرده است.
گاهی هنرمند طرحی را روی سطحی می‌کشد و فقط یک بار از آن یک نسخه می‌گیرد. نتیجه یگانه است و مثل نقاشی، نسخه‌ی دوم ندارد. بسیاری از هنرمندان از تک‌چاپ برای آزمایش و بازی با رنگ استفاده می‌کنند.
برای هر نوع کار، ابزار جداگانه لازم است، اما فهرست کلی چیزهایی که در کتاب‌های آموزشی معمولا آمده تقریبا این است:
یک نکته‌ی جدی: بعضی روش‌ها از اسید و حلال استفاده می‌کنند و رعایت ایمنی در آنها اهمیت دارد. اگر می‌خواهید اسیدکاری فلز را امتحان کنید، حتما زیر نظر مربی باتجربه و در محیط تجهیزشده شروع کنید و فقط با کتاب اکتفا نکنید.
ریشه‌ی چاپ به قدمت خود نوشتن و تصویر است. در آسیای شرقی از چوب برای چاپ متن و تصویر استفاده می‌شد و این شیوه به مرور به دیگر سرزمین‌ها رسید. در اروپا با آمدن حروف متحرک در قرن پانزدهم چاپ کتاب شکل تازه‌ای گرفت و دانش سریع‌تر پخش شد.
در همان دوران، هنرمندان از قالب برای ساختن تصویر هم استفاده می‌کردند. برخی هنرمندان بزرگ اروپایی اثرهای حکاکی و اسیدکاری ماندگاری ساختند و ثابت کردند این شیوه می‌تواند هنری مستقل باشد نه فقط ابزار تکثیر.
ایران هم در این زمینه تاریخی دارد. سنگ‌چاپ در دوره‌ی قاجار رایج شد و بسیاری از کتاب‌های آن دوره با این روش و با خوشنویسی و نگارگری چاپ می‌شدند. چاپ سربی هم بعدتر گسترش یافت. مطالعه‌ی این تاریخ نشان می‌دهد این هنر و صنعت نشر تا چه اندازه به هم وابسته بوده‌اند.
امروز چاپ صنعتی با ماشین و رایانه انجام می‌شود، اما شکل دستی آن به‌عنوان یک هنر ادامه دارد. هنرمندان با آگاهی از همین تاریخچه، کار را ادامه می‌دهند و با روش‌های سنتی و مدرن ترکیب می‌کنند.
در هنر معاصر ایران، این هنر جایگاهی دارد و هنرمندانی هستند که در این رشته کار کرده‌اند. در میان کتاب‌های این دسته، مجموعه‌هایی هست که آثار دستی یک هنرمند را معرفی می‌کنند. چنین کتاب‌هایی برای علاقه‌مندان به هنر مصور جذاب‌اند: می‌توانید تصویرهای آثار را ببینید، سبک هنرمند را بشناسید و از روش کارش الهام بگیرید.
کتاب‌هایی که آثار یک هنرمند را نشان می‌دهند، معمولا کیفیت تصویر اهمیت زیادی دارند، چون تصویر باید به رنگ و ظرافت اصلی نزدیک باشد. مشخصات هر کتاب را در صفحه‌اش ببینید تا مطمئن شوید نوع کتاب چیزی است که می‌خواهید: آلبوم تصویر، کتاب تحلیلی یا کتاب آموزشی.
برای دیدن وسعت هنر تصویری در دسته‌های مرتبط هم می‌توانید بگردید: نقاشی با این هنر پیوند نزدیکی دارد و بسیاری از هنرمندان هر دو را انجام می‌دهند. ارتباط تصویری (گرافیک) هم به تصویر چاپی از دید طراحی می‌پردازد.
گاهی خواننده می‌خواهد بداند از میان این همه روش کدام به کارش می‌آید. این مقایسه‌ی ساده می‌تواند راهنما باشد، هرچند هر هنرمند تجربه‌ی خودش را دارد.
اگر نمی‌دانید کدام را انتخاب کنید، با روشی شروع کنید که ابزارش در دسترس است. هنگام خواندن کتاب هم متوجه می‌شوید کدام روش بیشتر دلتان را برده است.
کار با یک رنگ زیباست، اما چند رنگ امکان‌های تازه‌ای می‌دهد. در بعضی روش‌ها برای هر رنگ قالب جداگانه ساخته می‌شود و کاغذ چند بار زیر فشار می‌رود. هر بار یک لایه‌ی رنگ اضافه می‌شود و در پایان همه‌ی لایه‌ها تصویر کامل را می‌سازند.
اینجا مهم‌ترین مهارت، «هم‌ترازی» است. اگر کاغذ در هر مرحله دقیقا جای قبلی نشیند، لایه‌ها روی هم می‌افتند و تصویر شفاف می‌شود. اگر جابه‌جا شود، لبه‌ها لرزان می‌شوند. هنرمندان برای این کار نشانه‌گذاری روی قالب و میز کار می‌گذارند و کتاب‌های آموزشی معمولا با تصویر نشان می‌دهند که چگونه.
روش دیگر، «کاهش» است: هنرمند از یک قالب واحد استفاده می‌کند و پس از هر رنگ، بخش بیشتری از آن را می‌تراشد. رنگ روشن‌تر اول می‌آید و تیره‌تر آخر. این روش قالب اولیه را از بین می‌برد و ناگزیر تعداد نسخه‌ها همان است که در ابتدا ساخته شده. بحث درباره‌ی برنامه‌ریزی رنگ‌ها در کتاب‌های مصور خواندنی است.
برای شروع ترکیب رنگ، دو رنگ کافی است. تأثیر رنگ روی رنگ زیر را ببینید. رنگ‌های نیمه‌شفاف روی هم رنگ سومی می‌سازند و همین آزمایش کوچک، هیجان زیادی دارد.
کاغذ فقط زمینه نیست، بخشی از اثر است. کاغذ نرم و جاذب جوهر را بهتر می‌گیرد و خط‌های نرم‌تری می‌دهد. کاغذ صاف و سفت، جزئیات ریز را دقیق نشان می‌دهد. برای آزمایش اولیه کاغذ ارزان‌تر کافی است و برای نسخه‌ی نهایی کاغذ مرغوب‌تر انتخاب می‌شود.
جوهر هم دو خانواده‌ی کلی دارد: پایه‌آبی که با آب شسته می‌شود و برای شروع و برای کودکان مناسب‌تر است، و پایه‌روغنی که غلیظ‌تر و ماندگارتر است و برای کار حرفه‌ای‌تر به کار می‌رود. جوهر روغنی به حلال برای پاک کردن ابزار نیاز دارد و رعایت ایمنی و دفع درست حلال اهمیت دارد.
در کتاب‌های آموزشی معمولا فهرست تجهیزات با پیشنهاد جایگزین‌های ساده هم آمده است. مثلا برای پخش جوهر می‌شود از یک شیشه‌ی تخت یا سینی استفاده کرد. این ایده‌های کوچک به آدم‌های تازه‌کار جرئت شروع می‌دهند.
در ایران سنتی دیرینه در نقش‌زنی با قالب روی پارچه وجود دارد که به نام «قلمکار» شناخته می‌شود. صنعتگر با قالب‌های چوبی حکاکی‌شده، نقش‌مایه‌های گل و بوته و اسلیمی را روی پارچه می‌نشاند. اصولش با لینوکات و چوب‌بری هنرمندان همانند است: قالب، رنگ و فشار.
اگر به این سنت علاقه دارید، کتاب‌های هنرهای سنتی و صنایع دستی را هم ببینید. آشنایی با نقش‌مایه‌های سنتی ایرانی می‌تواند الهام‌بخش کار شما باشد و طرح‌هایتان را ریشه‌دار کند. ترکیب نگاه سنتی با روش‌های امروزی، مسیری است که بسیاری از هنرمندان دنبال کرده‌اند.
البته این صفحه فقط اشاره‌ای کوتاه است. برای جزئیات تاریخی و فنی این هنر باید سراغ کتاب‌های اختصاصی رفت و از منابع معتبر استفاده کرد.
بعد از ساختن یک اثر، نوبت مراقبت از آن است. کاغذ دشمنان مشخصی دارد: رطوبت، نور مستقیم آفتاب، گرد و غبار و تا شدن. برای اثرهای مهم، کاغذ بدون اسید و قاب با پاسپارتو توصیه می‌شود تا کاغذ با شیشه تماس مستقیم نداشته باشد.
اگر اثرها را در پوشه نگه می‌دارید، بین هر دو برگ یک ورق کاغذ نازک و بدون اسید بگذارید تا جوهر به برگ دیگر نچسبد. جوهر تازه باید کاملا خشک شود، که بسته به نوع جوهر از چند ساعت تا چند روز طول می‌کشد.
برای نمایش، تنوع کوچک هم خوب است. چند نسخه از یک طرح با رنگ‌های مختلف کنار هم می‌تواند یک تابلوی جالب بسازد. اگر به چیدمان دیوار علاقه دارید، دسته‌ی معماری با مباحث فضا و نور هم می‌تواند ایده بدهد.
کتاب مصور فقط برای تماشا نیست. اگر با دقت نگاه کنید، از آن می‌شود خیلی چیز یاد گرفت. یک اثر را انتخاب کنید و از خودتان بپرسید: کدام روش به کار رفته؟ خطوط چقدر ضخیم و چقدر ظریف‌اند؟ چند رنگ هست؟ هنرمند سایه را چگونه ساخته است؟ اگر کتاب توضیح فنی دارد، آن را کنار تصویر بخوانید.
بعد سعی کنید همان اثر را ساده‌سازی کنید و کوچک‌تر بسازید. تقلید تمرینی، یکی از قدیمی‌ترین راه‌های یادگیری هنر است و با آن جزئیات کار را از درون می‌فهمید. البته اثر تقلیدی را به نام خودتان منتشر نکنید و برای هر استفاده‌ی عمومی، از ایده‌ی خودتان کمک بگیرید.
یک نکته‌ی کاربردی: در کتاب هنری، کیفیت کاغذ و تصویرها مهم است. در صفحه‌ی مشخصات کتاب به تعداد صفحه، قطع و نوع جلد نگاه کنید تا بدانید با چه چیزی روبه‌رو هستید.
اگر هنرجو یا دانشجوی هنر هستید، کتاب این هنر به سه شکل به کارتان می‌آید. اول، منبع نظری و تاریخی که زمینه‌ی روش‌ها را می‌گوید. دوم، راهنمای عملی که مراحل کار را گام‌به‌گام نشان می‌دهد. سوم، کتاب مصور که با دیدن آثار نگاه شما را می‌سازد.
برای انتخاب چند نکته را در نظر بگیرید:
اگر می‌خواهید در رشته‌ی هنر ادامه دهید، کتاب‌های همین دسته را در کنار منابع مربوط به هنر و معماری ببینید تا تصویر کامل‌تری از رشته پیدا کنید.
برای شروع لازم نیست چاپخانه داشته باشید. ساده‌ترین راه، چاپ برجسته با لینوکات است. با هزینه‌ی کم و بدون ابزار سنگین می‌شود نقش‌های واقعا زیبا ساخت. مراحل کار ساده را می‌توان این‌طور خلاصه کرد:
نسخه‌ی اول معمولا کامل نیست و همین طبیعی است. از آن یاد بگیرید: کجا جوهر زیاد بود، کجا کم بود، کجا باید بیشتر تراشید. نسخه‌ی دوم و سوم بهتر می‌شود. کتاب راهنمای مصور در این مرحله کمک بزرگی است چون همه‌ی این جزئیات را با عکس نشان می‌دهد.
این هنر یکی از سرگرمی‌های هنری مناسب برای کودکان و نوجوانان است، چون نتیجه سریع دیده می‌شود. حتی ساده‌ترین شکل آن، نقش‌زنی با سیب‌زمینی یا اسفنج و رنگ گواش، کودک را با ایده‌ی تکرار و الگو آشنا می‌کند.
برای نوجوان، لینوکات با ابزار مخصوص کودکان و نوجوانان گزینه‌ی جالبی است. اما همیشه یک بزرگ‌تر باید نظارت کند، چون ابزار تراش تیز است. کتاب‌های آموزشی مناسب سن می‌توانند ایده‌ی پروژه‌های کوچک و ایمن بدهند. اگر برای فرزندتان کتاب می‌خرید، ببینید ابزارها و مواد پیشنهادی در آن برای سن او مناسب است.
وقتی قالبی ساختید، امکانات زیاد می‌شود. چند ایده که در بیشتر کتاب‌های آموزشی این هنر دیده می‌شود:
این پروژه‌ها هم سرگرم‌کننده‌اند و هم هدیه‌های خاص و شخصی می‌سازند. یک اثر دستی با نام یا نماد هنرمند، هدیه‌ای است که هیچ‌جا مثل آن پیدا نمی‌شود.
خیلی‌ها نوشته را مستقیم روی قالب می‌نویسند و بعد می‌بینند روی کاغذ برعکس شده است. همیشه پیش از تراشیدن، طرح را آینه‌ای کنید.
جزئیات ریز کار سختی است. با طرح‌های ساده شروع کنید و بعد پیچیده‌تر بروید.
جوهر زیاد جزئیات را پر می‌کند و تصویر لکه‌دار می‌شود. لایه‌ی نازک‌تر بهتر است.
ابزار تیز و مواد شیمیایی نیاز به احتیاط دارند. دستکش و تهویه را جدی بگیرید و از کتاب‌ها و مربی ایمنی یاد بگیرید.
این کار مهارتی است که با تمرین می‌آید. چند نسخه‌ی اول را محک یادگیری ببینید نه معیار توانایی‌تان.
در دنیای هنر، اثرهای دستی معمولا در تعداد محدودی نسخه تولید می‌شوند. هنرمند هر نسخه را شماره‌گذاری و امضا می‌کند و برای این کار نشانه‌گذاری‌های مخصوص دارد. این رسم به علاقه‌مند نشان می‌دهد که این نسخه بخشی از یک مجموعه‌ی محدود است.
فهم این مفاهیم برای کسی که می‌خواهد اثر هنری جمع‌آوری کند مفید است. کتاب‌های مربوط به این هنر اغلب فصلی درباره‌ی اصطلاحات دارند: نسخه‌ی آزمایشی، شماره‌ی نسخه و نحوه‌ی نگهداری. برای نگهداری، اثرهای کاغذی را دور از نور مستقیم، رطوبت و تا شدن نگه دارید.
ما در این صفحه درباره‌ی ارزش مالی اثرها یا خرید و فروش آثار هنری نظری نمی‌دهیم و آن را به متخصصان و مراجع مربوط واگذار می‌کنیم. این کتاب‌ها بیشتر به جنبه‌ی هنری و روش‌ها می‌پردازند.
اگر کارگاه چاپ در شهرتان هست، حتما یک جلسه شرکت کنید. دیدن و لمس کردن قالب و فشار پرس چیزی است که کتاب فقط تا حدی می‌تواند توصیف کند.
این دسته برای کتاب‌های هنر دستی تکثیر تصویر است، مثل روش‌های برجسته، عمیق و سنگ‌چاپ و آثار هنرمندان چاپگر. کتاب‌های مربوط به صنعت چاپخانه هم اگر باشند مشخصاتشان در صفحه‌ی خودشان آمده است.
کتابی مقدماتی با تصویر و توضیح مراحل که روشی ساده مثل لینوکات را آموزش بدهد.
لازم نیست نقاش ماهر باشید. طرح‌های ساده و خط‌های ضخیم برای شروع کافی‌اند و مهارت با تمرین رشد می‌کند.
توصیه نمی‌کنیم. روش‌هایی که اسید و مواد شیمیایی دارند باید زیر نظر مربی و در محیط ایمن انجام شوند. کتاب مکمل خوبی است ولی جای آموزش عملی را نمی‌گیرد.
منابع مربوط به سرگرمی‌های هنری کودکان را در دسته‌های مربوط جست‌وجو کنید و مشخصات هر کتاب را بخوانید تا مناسب سن باشد.
قیمت و موجودی هر کتاب هر روز به‌روز می‌شود. وضعیت هر کتاب را در صفحه‌ی خودش ببینید.
نسخه‌ی چاپی را می‌توانید آنلاین سفارش بدهید. مشخصات هر کتاب در صفحه‌ی خودش است.
چاپ هنری به ما یادآوری می‌کند که تکثیر می‌تواند زیبا باشد. هر خط تراش و هر لکه‌ی جوهر، اثر دست یک آدم را روی کاغذ نگه می‌دارد. اگر کنجکاو این هنر هستید، کتاب‌های همین دسته را ببینید: از آلبوم آثار هنرمندان تا راهنمای روش‌ها. مشخصات هر کتاب را بخوانید، اگر دنبال منابع نزدیک هستید به دسته‌ی نقاشی هم سر بزنید و نسخه‌ی چاپی مناسب خودتان را آنلاین سفارش بدهید.
