پویایی شناسی سیستم ها – دیدگاه سیستمی

نگاهی کلی به کتاب فرض کنید می‌خواهید یک کیک ساده بپزید. مواد لازم را جمع‌آوری می‌کنید (آرد، شکر، تخم‌مرغ)، آن‌ها را مخلوط می‌کنید، در فر می‌گذارید و پس از پخت، کیک آماده است . در این شیوه، مسئله به صورت گام‌به‌گام و مستقیم بررسی می‌شود: ابتدا جمع‌آوری مواد لازم منجر به مخلوط کردن می‌شود، سپس پختن به عنوان گام بعدی مستقیماً به نتیجه (کیک آماده) می‌رسد. هیچ تعامل پیچیده یا بازخوردی در نظر گرفته نمی‌شود؛ اگر یکی از گام‌ها شکست بخورد (مثل کمبود شکر)، فقط آن گام را اصلاح می‌کنید. این اصلاح تأثیری بر کل سیستم ندارد. در حقیقت تمرکز کل این فرایند بر روابط ساده علت- معلول و به‌شکلی خطی است. اما تصور کنید قرار است بر مدیریت ترافیک در یک کلان‌شهر متمرکز شوید. جایی که خودروها، چراغ‌های راهنمایی، عابران پیاده، آب و هوا و ساخت‌وسازها با هم تعامل دارند. در این شیوه، مسئله به عنوان یک سیستم پیچیده دیده می‌شود که اجزا با هم تعامل دارند؛ مثلاً افزایش خودروها (ورودی سیستم) می‌تواند باعث ترافیک بیشتر شود؛ اما چراغ‌های هوشمند می‌توانند با تنظیم زمان‌بندی، تعادل ایجاد کنند. تغییرات پویا مثل یک بارش باران ناگهانی و آب‌گرفتگی سطح خیابان‌ها می‌تواند کل سیستم را مختل کند و روابط غیرخطی (مثل اثر زنجیره‌ای تصادف) را ایجاد کند. بنابراین تحلیل و تمرکز ما شامل بررسی کل شبکه، پیش‌بینی تغییرات بلندمدت و یافتن نقاط کلیدی برای مداخله (مثل افزودن مسیرهای جایگزین) است تا سیستم پایدار بماند. در واقع ما کار تحلیل و بررسی این ساختار متنوع و پیچیده را صرفا با تفکر پویا و سیستمی می‌توانیم به نتیجه برسانیم. کتاب پویاشناسی سیستم‌ها که جلد نخست آن به مفهوم‌شناسی دیدگاه سیستمی اختصاص دارد، به گونه‌ای طراحی شده است که ذهن خواننده را قدم به قدم از «تفکر خطی و رویداد- محور» به سمت «تفکر سیستمی، ساختاری و پویا» هدایت کند. عملا خواننده بعد از اتمام کتاب با اصول تفکر سیستمی و استفاده از آن در تحلیل کیفی مسائل و رویدادهای اقتصادی، اجتماعی، سیاسی و مدیریتی آشنا می‌شود و شیوه‌ای کل‌نگر و پیچیده‌تر را در مواجهه و مدیریت تغییرات فضای زندگی، شغل و حتی نگاه به مسایل بین‌المللی بکار می‌بندد. نگاهی به فصول کتاب فصل نخست با عنوان نگرش پویا، سنگ بنای کتاب و نقطه شروع تغییر پارادایم فکری خواننده است. هدف نویسنده از نگارش این فصل آن است که به خواننده نشان دهد دنیای اطراف ما، به‌ویژه در سیستم‌های مدیریتی و اجتماعی، ایستا نیست؛ بلکه مجموعه‌ای از فرآیندهای در حال تغییر است. در واقع می‌توان گفت هدف، جایگزین کردن «نگاه مقطعی» با «نگاه فرآیندی» است. بر همین مبناست که نویسنده در مثالی، بعد از نمایش میزان تولید ایران خودرو و هیوندایی، در کنار این‌که نشان می‌دهد رشد تولید ایران خودرو به مراتب کمتر و صادرات خودروی ایران به خارج از مرزها نیز غیرقابل مقایسه است؛ تلاش می‌کند خواننده را ترغیب کند برای درک چرایی عدم رشد ایران خودرو و بالعکس، رشد کمی و کیفی هیوندایی، باید نگرش ایستا به وضعیت دو خودروساز در مقطع زمانی کنونی را کنار گذاشت و بجای آن روند رشد دو شرکت از بدو تاسیس، یا از بعد از پیروزی انقلاب، و یا فرضا بعد از پایان جنگ ایران و عراق تاکنون را بررسی نمود و اینگونه، سیاست‌ها و شیوه‌های مدیریتی متفاوتی که منجر به تفاوت عملکرد شده را دقیق‌تر درک کرد. در مجموع در این فصل دو نکته اولیه و بنیادی مشخص می‌شود: یکی این‌که تمرکز بر تغییرات در طول زمان به جای تمرکز بر یک نقطه زمانی خاص از اصول تفکر پویا است و دیگر این‌که استفاده از نمودارهای رفتار در طول زمان، یکی از اولین و ساده‌ترین ابزارهای تفکر سیستمی است که باید آن را بکار بگیریم. این نمودارها به ما کمک می‌کنند تا به جای دیدن خطی رویدادها، الگوهای رفتاری موجود را مشاهده کنیم. شاید برای همین است که نگاهی به روند نوسانی فروش در سه سال گذشته، جای تمرکز بر فروش این ماه را می‌گیرد و به ما تحلیل بهتر و جامع‌تری ارائه می‌کند. حال همین نگاه را به زندگی شخصی، مسائل اداری و شغلی یا حتی پیچیدگی‌های سیاست و حکومت در کشور منتقل کنید و ببینید چه میزان نگرش شما متفاوت می‌شود. ضمن آن‌که در می‌یابیم مشکلات ما اغلب ریشه در الگوهای رفتاری نامطلوب دارند و تا زمانی که این الگوها را نشناسیم، نمی‌توانیم راه‌حل مؤثری برایشان پیدا کنیم. فصل دوم به مفهوم مدل و کاربرد آن برای درک دنیای اطراف اختصاص دارد. نویسنده یک نکته شاخص را در این فصل در نظر دارد: این یک واقعیت است که ما جهان را مستقیماً درک نمی‌کنیم، بلکه آن‌را از طریق «ساده‌سازی»، «ساخت یک بدل از دنیای واقعی برای خودمان» یا در اصل «مدل‌های ذهنی» خود تفسیر می‌کنیم؛ مدل‌های نانوشته، ناقص و اغلب متناقضی که در ذهن همه ما وجود