تاریخ پانصدسالۀ خوزستان

کتاب تاریخ پانصدسالۀ خوزستان نوشتۀ احمد کسروی گزیده‌ای از متن کتاب مشعشعیان ۱- هفتاد سال استقلال سید محمد مشعشع و آغاز کار او از آغاز کار سید محمد آگاهی مفصلی که در دست هست شرحی است که یکی از مؤلفان عراق عرب در کتاب خود به نام «التاریخ‏ الغیاثی» نوشته بوده و «سید علی مشعشعی» [1] در کتاب خود همۀ آن شرح را آورده. قاضی نورالله نیز در «مجالس‏المؤمنین» خلاصۀ آن را به فارسی ترجمه کرد. به نوشتۀ «مؤلف عراقی» سید محمد وقتی به هفده‏سالگی رسید از پدر خود «سید فلاح» دستور گرفت که از «واسط»، که زادگاه و نشیمن او بوده، به «حلـه» رفته و در مدرسۀ «شیخ احمد بن فهد» به درس پردازد. در آن زمان مذهب شیعه رواج بسیار گرفته و روزبه‏روز به رونق می‏افزود و شیخ از علمای معروف شیعه بود که در حله مدرسه داشت و شاگردان بسیاری بر سر درس او که حاضر می‏شدند [2] . سید محمد سال‏ها در مدرسۀ شیخ احمد می‏زیست و برخی نوشته‏اند که شیخ مادر او را به زنی داشت [3] . در این میان گاهی سید محمد بـر زبان می‏رانده که «من مهدی موعودم و ظهور خواهم کرد.» این سخنان چون به گوش شیخ احمد رسید بر سید محمد برآشفت و او را نکوهش کرد، ولی سید محمد دنبال کار خود را داشت و در مسجد آدینۀ کوفه یک سال به اعتکاف نشسته و همیشه گریه می‏نمود و چون از علت آن گریه می‏پرسیدند می‏گفت: «بر آن کسانی می‏گریم که به‏دست من کشته خواهند شد.» سپس سید محمد به واسط برگشته و در آنجا نیز گاهی سخن از مهدی‏گری رانده و به خویشان و کسان خود وعده می‏داد که ظهور کرده و سراسر گیتی را خواهم گشاد و شهرها و کشورها را به کسان خود تقسیم می‏کرد. چون این سخن‏ها دوباره به گوش شیخ احمد رسید حکم به کفر سید نموده و به یکی از امرای واسط نوشت که او را بکشد. آن امیر سید محمد را دستگیر کرده و خواست او را بکشد. سید قرآن درآورده و سوگند یاد کرد که من سید سنی صوفی‏ام و ازاین‏جهت است که شیعیان با من دشمنی می‏ورزند و با این سوگندِ دروغ جان خود را آزاد ساخت. پس‏از آن سید محمد در واسط نمانده و در سال ۸۴۰ به جایی که «کسید» نام داشت، از نزدیکی‏های واسط، رفته و میانۀ اعراب نشیمن گزید و در آنجا دعوی مهدی‏گری آشکار ساخت و کارهای شگفتی می‏نمود. ازجمله آنکه ذکری مشتمل به نام علی ساخته و به پیروان خود یاد می‏داد که چون چند بار می‏خواندند حالی پیدا می‏کردند که درون آتش رفته و گزند از آتش نمی‏دیدند [4] و دستۀ شمشیر را به زمین تکیه داده، شکم خود را به روی او می‏انداختند و شمشیر به شکم آنان فرو‏نمی‏رفت. این شگفت‏کاری‏ها مایۀ کار او بود و عشایر بسیاری به او بگرویدند. در آن نزدیکی‏ها سه شاخه از دجله به نام‏های «ثبق» و «نازور» و «غاضری» جدا کرده بودند که عشایری در کنار آنها زندگی داشتند. همۀ این عشایر پیروی سید مهدی را پذیرفتند و او به پشتیبانی ایشان بنیاد کار خود را گذاشت. خود مشعشع در گفتاری که در «کلام‏المهدی» آورده شده دربارۀ آغاز کار خود و گزندهایی که دیده چنین می‏گوید: «کیست که آزمایش خدا را بیش از این سید دیده باشد؟ پانزده سال گذشت که مردم او را نفرین فرستاده، دشنام می‏دادند و فرمان کشتن او را می‏دادند و او از شهری به شهری می‏گریخت. زمینی نماند که گنجایش او کند و ناگزیر به کوهستان بگریخت. کوهستانیان نیز همگی پی کشتن او شدند و رهایی از دست ایشان نیافت، مگر پس‏از نومیدی. سپس به عراق بازگشت و در آنجا هم مغول [5] جست‏وجوی او می‏کردند و هرآن‏کس‏که دوست بود دشمن گردید و جایی که او را پناه دهد نماند و زمین بر او تنگ گردید. و از دست دشمنان آن کشید که به شمار نیاید.» از این گفته پیدا است که سید محمد به کوهستان گریخته و زمانی نیز در آنجا به دعوت و فریب مردم پرداخته و ناگزیر مقصود کوه‏های لرستان است که به واسط و آن نواحی نزدیک است. باید گفت که داستان آغاز کار او بسیار درازتر از آن بوده که مؤلف عراقی یاد می‏کند و از هنگامی که او دعوی مهدی‏گری آغاز کرده تا زمانی که میانۀ عشایر ثبق و نازور و غاضریه رفته و آنان را به‏سوی خود کشیده پانزده سال بیشتر کشیده است. به گفته‏های مؤلف عراقی برگردیم. می‏گوید سید محمد در سال ۸۴۴ با عشایر پیروان خود آهنگ «جصان»، که روستایی در آن نزدیکی بود، کرده و بر دِیهی «شوقه» نام فرود آمد. حاکم جصان با سپاه و سوارگان بر سر او آمده و جنگ سختی کرد. پیروان سید محمد شکست یافته و یکسره راه ثبق و نازور را پیش گرفتند و پروای پیشوای خود نکردند. سید از این حادثه به حیرت افتاده و سخت غمگین گردید و ناگزیر پیروان نوینی، که از آن سرزمین به او گرویده بودند، گرد آورده و بر سر شوقه راند و بر آنجا دست یافته، از کشتار و تاراج و ویرانی دریغ ننمود و زنان و کودکان را اسیر ساخت (همان سال ۸۴۴). سپس سید محمد پس‏از دیری باز به ثبق و نازور نزد پیروان دیرین بازگشت