۴۲ اثر در کتاب‌جم
احمد شاملو، الف. بامداد، از اثرگذارترین شاعران معاصر ایران و چهره‌ی شاخص شعر سپید است. او افزون بر شعر، مترجم شازده کوچولو و شعرهای لورکا، پدیدآورنده‌ی کتاب کوچه و مصحح حافظ شیراز بود. شعرهای عاشقانه و انسانی او با زبانی پرطنین، هنوز برای چند نسل از خوانندگان فارسی‌زبان زنده و آشناست.
احمد شاملو، که بسیاری او را با نام شاعرانه‌ی «الف. بامداد» هم می‌شناسند، یکی از اثرگذارترین شاعران معاصر ایران است. او شعر سپید را به جایگاهی رساند که امروز بسیاری آن را با نام خودش می‌شناسند و در کنار شعر، مترجم، روزنامه‌نگار، پژوهشگر فرهنگ مردم و ویراستار دیوان حافظ هم بود. در این صفحه با زندگی، شعر، ترجمه‌ها و کتاب‌های احمد شاملو آشنا می‌شوید و می‌بینید برای شناختن او از کجا شروع کنید.
این شاعر در سال ۱۳۰۴ در تهران به دنیا آمد. پدرش نظامی بود و به همین دلیل کودکی و نوجوانی‌اش در شهرهای مختلف ایران، از جمله رشت، اصفهان، مشهد و شهرهای دیگر گذشت. این جابه‌جایی‌ها تحصیل منظم را برایش دشوار کرد و او بیشتر آنچه می‌دانست را خودش، با خواندن و نوشتن و تجربه، یاد گرفت.
از جوانی وارد کار مطبوعات شد و در طول زندگی سردبیر و همکار نشریه‌های مختلف بود. همزمان شعر می‌گفت و ترجمه می‌کرد. نخستین دفترهای شعرش هنوز زیر سایه‌ی شعر نیمایی و گاهی شعر کهن بود، اما او به‌تدریج زبانی شخصی پیدا کرد؛ زبانی که وزن عروضی را کنار می‌گذاشت و موسیقی‌اش را از آهنگ جمله‌ها، تکرارها و واژه‌های کهن و فخیم می‌گرفت.
او در دوم مرداد ۱۳۷۹ در خانه‌اش در فردیس کرج درگذشت. اما شعرهایش هنوز در حافظه‌ی چند نسل از خوانندگان فارسی‌زبان زنده است و کمتر کسی است که دست‌کم چند سطر از او را از بر نداشته باشد.
برای مرور زندگی‌نامه احمد شاملو، بهتر است به جای فهرست کردن همه‌ی تاریخ‌ها، از چند ایستگاه مهم بگوییم.
سال‌های جوانی و مطبوعات. او از نوجوانی با فضای سیاسی و اجتماعی کشور درگیر شد و در دهه‌های بیست و سی شمسی، در نشریه‌های مختلف می‌نوشت. همین فضا در شعرهای اولیه‌اش دیده می‌شود؛ شعرهایی پرشور که از آزادی، عدالت و رنج مردم می‌گفتند.
هوای تازه. انتشار مجموعه‌ی هوای تازه در دهه‌ی سی، نقطه‌ی عطفی در کار او بود. در این دفتر، صدای خاص او شکل گرفت و بسیاری از منتقدان آن را یکی از مهم‌ترین دفترهای شعر نو فارسی می‌دانند.
دیدار با آیدا. آشنایی با آیدا سرکیسیان و ازدواج با او در دهه‌ی چهل، زندگی و شعر او را دگرگون کرد. آیدا تا پایان عمر همراه او بود و نامش در عنوان دفترهایی مانند آیدا در آینه و آیدا، درخت و خنجر و خاطره آمده است. عاشقانه‌های این دوره از شناخته‌شده‌ترین شعرهای عاشقانه‌ی فارسی معاصرند.
دهه‌های پایانی و کتاب کوچه. در سال‌های بعد، بخش بزرگی از وقت او صرف کتاب کوچه شد؛ دانشنامه‌ای عظیم از فرهنگ عامه‌ی مردم ایران، از مثل‌ها و اصطلاح‌ها تا باورها و بازی‌ها. این کار تا پایان عمرش ادامه داشت و پس از او هم پیگیری شد.
وقتی از شعر سپید حرف می‌زنیم، معمولا اولین نامی که به ذهن می‌آید همین شاعر است. شعر سپید، شعری است که وزن عروضی ندارد، اما بی‌آهنگ هم نیست. او موسیقی شعرش را از راه‌های دیگری می‌ساخت: از تکرار، از تقارن جمله‌ها، از انتخاب واژه‌هایی با طنین خاص و از نحوی که گاهی به نثر کهن فارسی و ترجمه‌های قدیمی متن‌های مقدس شبیه می‌شد.
یکی از ویژگی‌های برجسته‌ی زبان او، استفاده از واژه‌ها و ساختارهای نثر کهن فارسی است؛ نثر متن‌هایی مانند تاریخ بیهقی و ترجمه‌های قدیمی. این واژه‌ها در کنار تصویرهای امروزی، به شعرش لحنی حماسی و در عین حال صمیمی می‌دهند. خواننده در شعر او هم صدای یک خطیب را می‌شنود و هم زمزمه‌ی یک عاشق را.
ویژگی دیگر، پیوند شعر با زندگی و جامعه است. او شاعری نبود که فقط از احساس‌های شخصی بگوید. انسان، آزادی، عشق، مرگ و مقاومت در برابر تاریکی، موضوع‌های همیشگی شعر او بودند. حتی در عاشقانه‌هایش، عشق اغلب پناهی است در برابر دنیایی سخت.
این زبان البته منتقدانی هم داشت. برخی شاعران و منتقدان، کنار گذاشتن وزن را نمی‌پسندیدند و برخی دیگر لحن خطابی او را زیادی بلند می‌دانستند. اما حتی منتقدانش هم انکار نمی‌کنند که او یکی از ستون‌های شعر معاصر فارسی است. برای آشنایی با شاعران هم‌دوره‌ی او، فهرست شعر معاصر را ببینید.
او در طول نزدیک به شش دهه، دفترهای شعر زیادی منتشر کرد. چند دفتر مهم که خوب است نامشان را بشناسید:
شعرهای او بارها در قالب مجموعه‌ی کامل هم منتشر شده‌اند. اگر می‌خواهید همه‌ی شعرها را یک‌جا داشته باشید، مجموعه‌ی کامل بهترین انتخاب است؛ و اگر می‌خواهید آشنایی اولیه پیدا کنید، یک گزیده یا یکی از دفترهای مستقل کافی است.
در کتاب‌جم مجموعه‌ای از آثار او از ناشرانی مانند نگاه، مروارید و چشمه موجود است. یکی از مهم‌ترین این آثار، مجموعه‌ی چندجلدی فریادهای عاصی آذرخش است که آثار او را در دفترهای جداگانه گرد آورده است:
این مجموعه برای کسانی که می‌خواهند تصویر کاملی از کارنامه‌ی او، نه فقط به عنوان شاعر، بلکه به عنوان داستان‌نویس و مترجم، داشته باشند، بسیار ارزشمند است. برای دیدن مجموعه‌های کامل دیگر شاعران و نویسندگان، فهرست مجموعه آثار (دوره کامل) را ببینید.
کنار این مجموعه، تصحیح او از دیوان حافظ با عنوان حافظ شیراز و همچنین گزیده‌ای از شعرهایش به زبان عربی هم در کتاب‌جم موجود است. اطلاعات هر کتاب، از ناشر تا قیمت روز، در صفحه‌ی همان کتاب آمده است.
یکی از بحث‌برانگیزترین کارهای او، تصحیح دیوان حافظ است که با عنوان حافظ شیراز منتشر شد. او در این کار، بر اساس فهم خودش از شعر حافظ، در ضبط برخی کلمه‌ها، ترتیب بیت‌ها و حتی گاهی در خواندن مصراع‌ها تغییرهایی داد و برای نشان دادن نحوه‌ی خواندن درست، از نشانه‌گذاری استفاده کرد.
این تصحیح از همان ابتدا با واکنش‌های متفاوتی روبه‌رو شد. برخی حافظ‌پژوهان روش او را علمی نمی‌دانستند و معتقد بودند تصحیح متن کهن باید بر اساس نسخه‌های خطی قدیمی انجام شود، نه ذوق شخصی. در مقابل، گروهی دیگر از خوانندگان، خواندن حافظ از چشم یک شاعر بزرگ معاصر را تجربه‌ای تازه و ارزشمند می‌دانستند.
اگر حافظ را از نسخه‌های رایج می‌شناسید و می‌خواهید آن را از زاویه‌ای دیگر ببینید، حافظ شیراز می‌تواند تجربه‌ی جالبی باشد. فقط بدانید که با تصحیحی شخصی روبه‌رو هستید، نه نسخه‌ی مرجع. برای دیدن دیوان‌های دیگر، فهرست شعر کلاسیک را ببینید.
او شاعری بود که ترجمه را هم جدی می‌گرفت و بخشی از شهرتش را مدیون ترجمه‌هایش است. شاید شناخته‌شده‌ترین ترجمه‌ی او، شازده کوچولو اثر آنتوان دو سنت اگزوپری باشد. لحن گرم و شاعرانه‌ی این ترجمه، آن را برای بسیاری از خوانندگان ایرانی به نسخه‌ی محبوب این کتاب تبدیل کرده است.
ترجمه‌ی مشهور دیگر او پابرهنه‌ها اثر زاهاریا استانکو، نویسنده‌ی رومانیایی است؛ رمانی درباره‌ی زندگی سخت روستاییان. او همچنین بخشی از دن آرام اثر شولوخوف را ترجمه کرد و شعرهای شاعرانی مانند فدریکو گارسیا لورکا را به فارسی آورد. ترجمه‌های شعر لورکا به قلم او، به‌خصوص در میان شاعران جوان دهه‌های بعد، تاثیر زیادی گذاشت.
ویژگی ترجمه‌های او این است که بیش از وفاداری کلمه به کلمه، به روح و لحن متن توجه دارد. او زبان ترجمه را به زبان شعر خودش نزدیک می‌کرد و همین باعث شده ترجمه‌هایش هم خوش‌خوان باشند و هم گاهی محل بحث. مجموعه‌ی فریادهای عاصی آذرخش بخش زیادی از این ترجمه‌ها را، از داستان‌های کوتاه تا رمان‌های ناتمام، یک‌جا گرد آورده است.
کمتر کسی تصور می‌کند شاعری با زبان فخیم و حماسی، بخش بزرگی از عمرش را صرف گردآوری مثل‌ها، اصطلاح‌های کوچه و بازار، ترانه‌های عامیانه و باورهای مردم کرده باشد. اما کتاب کوچه دقیقا همین است: دانشنامه‌ای که با همکاری آیدا و گروهی از همکاران، جلد به جلد منتشر شد و هدفش ثبت گنجینه‌ی فرهنگ شفاهی مردم ایران بود.
این کار نشان می‌دهد که او به زبان مردم عادی احترام می‌گذاشت و آن را سرچشمه‌ای برای زبان ادبی می‌دانست. رد این علاقه را در شعرهایش هم می‌بینید؛ شعرهایی که گاهی از ترانه‌های عامیانه یا لالایی‌ها الهام گرفته‌اند. برای پژوهشگران فرهنگ عامه، کتاب کوچه هنوز یکی از منبع‌های مهم است.
کمتر خواننده‌ای می‌داند که او داستان هم می‌نوشت. دفتر دوم مجموعه‌ی فریادهای عاصی آذرخش به همین داستان‌های تالیفی اختصاص دارد. این داستان‌ها جای مهمی در کارنامه‌ی او ندارند اما برای شناختن کامل او و دیدن رد زبان شاعرانه‌اش در نثر، جذاب‌اند. به همین دلیل گاهی آثارش در فهرست رمان ایرانی هم دیده می‌شود.
او قصه‌هایی هم برای کودکان نوشت و بازنویسی کرد و نثرش در مقاله‌ها و یادداشت‌های مطبوعاتی هم همان لحن خاص و پرطنین را داشت. کسانی که فقط شعرهای او را خوانده‌اند، با خواندن نثرش تصویر کامل‌تری از این چهره‌ی چندوجهی پیدا می‌کنند.
یک پیشنهاد دیگر هم داریم: شعرهای او را بلند بخوانید. بخش بزرگی از زیبایی شعر سپید او در آهنگ جمله‌هاست و وقتی بلند خوانده شود، بهتر شنیده می‌شود. صدای خود او هم در خوانش شعرهایش برای بسیاری از خوانندگان آشناست.
اگر کتابخوانی هستید که بیشتر رمان می‌خوانید و شعر کمتر، نگران نباشید. لازم نیست همه‌ی یک دفتر را یک‌جا بخوانید. هر شب یک یا دو شعر بخوانید و بگذارید در ذهنتان بمانند. کم‌کم با زبان او اخت می‌شوید و می‌بینید که شعرهایی که در ابتدا دشوار به نظر می‌رسیدند، چقدر روشن و نزدیک‌اند.
سال‌ها از درگذشت او گذشته، اما شعرهایش هنوز در گفت‌وگوها، نامه‌ها، دیوارنوشته‌ها و شبکه‌های اجتماعی تکرار می‌شوند. چند دلیل برای این ماندگاری می‌شود برشمرد.
اول، زبان. او زبانی ساخت که نه کاملا کهن بود و نه کاملا امروزی؛ و همین ترکیب، شعرش را هم پرشکوه کرد و هم نزدیک. دوم، موضوع‌ها. عشق، آزادی، امید و ایستادگی، موضوع‌هایی‌اند که در هر دوره‌ای دوباره معنا پیدا می‌کنند. سوم، صداقت. خوانندگان در شعرهای او صدای کسی را می‌شنوند که آنچه می‌گفت را زندگی کرده بود.
و دلیل چهارم، اثری است که بر شاعران بعد از خود گذاشت. بسیاری از شاعران نسل‌های بعد، حتی اگر راه دیگری رفتند، از او آموختند که شعر بدون وزن عروضی هم می‌تواند موسیقی داشته باشد.
اگر از خوانندگان فارسی بپرسید کدام شعرهای عاشقانه‌ی معاصر را بیشتر دوست دارند، بخش بزرگی از پاسخ‌ها به شعرهای او برای آیدا می‌رسد. پیش از آشنایی با آیدا، شعر او بیشتر رنگ اجتماعی و گاه تلخ داشت. اما با ورود آیدا به زندگی‌اش، جنس تازه‌ای از شعر در کارنامه‌اش پیدا شد: عاشقانه‌هایی که در آنها معشوق نه موجودی دور و خیالی، بلکه همراهی واقعی و زمینی است.
در شعر کهن فارسی، معشوق اغلب بی‌نام، دست‌نیافتنی و گاه بی‌رحم است. در عاشقانه‌های او، معشوق نام دارد، کنار شاعر زندگی می‌کند و پناهی است در برابر دنیای بیرون. همین نزدیکی و صداقت، این شعرها را برای خواننده‌ی امروز ملموس کرده است. آیدا در این شعرها هم معشوق است، هم دوست و هم دلیل امید.
این عاشقانه‌ها بارها در کارت‌های تبریک، یادداشت‌های عاشقانه و مراسم‌های خانوادگی خوانده شده‌اند و بخشی از فرهنگ روزمره‌ی ما شده‌اند. اگر می‌خواهید شعر او را به کسی هدیه دهید، دفتری از این عاشقانه‌ها یا گزیده‌ای که آنها را در بر بگیرد، انتخابی دلنشین است.
او بخش بزرگی از عمرش را در تحریریه‌ها گذراند. در دوره‌های مختلف سردبیر یا همکار مجله‌ها و هفته‌نامه‌های گوناگون بود و نثر روزنامه‌نگارانه‌اش، مثل شعرش، لحن خاص خودش را داشت. یکی از شناخته‌شده‌ترین کارهای مطبوعاتی او، هفته‌نامه‌ی کتاب جمعه در سال‌های نخست پس از انقلاب بود که شماری از نویسندگان و مترجمان شناخته‌شده‌ی آن دوره در آن قلم می‌زدند.
کار مطبوعاتی برای او فقط راهی برای امرار معاش نبود. او در نشریه‌ها هم شعر تازه منتشر می‌کرد، هم ترجمه و هم یادداشت‌هایی درباره‌ی فرهنگ و جامعه. بسیاری از ترجمه‌های داستانی‌اش، که امروز در دفترهای مجموعه‌ی فریادهای عاصی آذرخش گرد آمده‌اند، نخستین بار در همین نشریه‌ها چاپ شدند. این پیوند میان مطبوعات و ادبیات، یکی از ویژگی‌های نسل او بود.
برای خواننده‌ای که به شعر موزون عادت دارد، شعر سپید گاهی در نگاه اول بی‌قاعده به نظر می‌رسد. چند پیشنهاد ساده کمک می‌کند ورود به این دنیا آسان‌تر شود.
شعر او وزن عروضی ندارد، اما ریتم دارد. به جای شمردن هجاها، به تکرارها، مکث‌ها و جای کلمه‌ها در سطر دقت کنید. خیلی وقت‌ها یک کلمه‌ی تنها در یک سطر، وزن یک بند کامل را بر دوش می‌کشد.
اگر به کلمه‌ای کهن یا ساختاری قدیمی برخوردید، از آن نگذرید. این واژه‌ها عمدی‌اند و بخشی از طنین شعرند. گاهی یک فرهنگ لغت کوچک کنار دستتان، لذت خواندن را بیشتر می‌کند.
بسیاری از شعرهای او در پاسخ به رویدادها و حال و هوای دوره‌ی خودشان نوشته شده‌اند. دانستن تاریخ تقریبی سرودن هر دفتر کمک می‌کند تصویرها و اشاره‌ها را بهتر بفهمید. اما لازم نیست همه‌ی اشاره‌ها را بشناسید؛ شعر خوب بدون این دانسته‌ها هم با شما حرف می‌زند.
شعرهای او برای یک‌بار خواندن نوشته نشده‌اند. شعری را که دوست داشتید، چند روز بعد دوباره بخوانید. معمولا در خوانش دوم و سوم لایه‌های تازه‌ای پیدا می‌شود.
شعر معاصر فارسی با نیما یوشیج و شکستن قالب‌های سنتی شروع شد. نیما وزن را نگه داشت اما طول مصراع‌ها را آزاد کرد. او یک قدم جلوتر رفت و وزن عروضی را هم کنار گذاشت. به همین دلیل بسیاری او را ادامه‌دهنده‌ی راه نیما و در عین حال بنیان‌گذار شاخه‌ای مستقل می‌دانند.
در کنار شاعرانی مانند مهدی اخوان ثالث، فروغ فرخزاد و سهراب سپهری، او یکی از چهره‌هایی است که شعر معاصر فارسی بدون آنها قابل تصور نیست. هر کدام از این شاعران راه خودشان را رفتند؛ اخوان با زبان خراسانی و حماسی، فروغ با صدای شخصی و زنانه، سپهری با نگاه عرفانی و طبیعت‌گرا، و او با شعر سپید پرطنین و انسان‌محور. خواندن این شاعران کنار هم، تصویر کاملی از غنای شعر فارسی در قرن گذشته می‌دهد.
شعرهای او فقط در زبان فارسی نمانده‌اند و به زبان‌های مختلفی ترجمه شده‌اند. یکی از نمونه‌هایی که در کتاب‌جم هم پیدا می‌کنید، گزیده‌ای از شعرهای او به زبان عربی است. این کتاب برای خوانندگان عرب‌زبان، یا فارسی‌زبانانی که عربی می‌دانند و دوست دارند ببینند شعر سپید فارسی در زبانی دیگر چه شکلی پیدا می‌کند، تجربه‌ی جالبی است.
ترجمه‌ی شعر او کار آسانی نیست. بخش بزرگی از زیبایی شعرش در آهنگ جمله‌ها و واژه‌های کهن فارسی است که به‌سختی به زبان دیگری منتقل می‌شود. با این حال، تصویرها و مضمون‌های انسانی شعرهایش، مثل عشق، آزادی و امید، آن‌قدر جهانی‌اند که در ترجمه هم خواننده را درگیر می‌کنند.
کتاب شعر از هدیه‌های همیشگی ماست و شعرهای او جایگاه ویژه‌ای در این میان دارند. اگر می‌خواهید کتابی از او هدیه دهید، چند پیشنهاد داریم. برای کسی که شعر دوست دارد اما او را کمتر خوانده، یک گزیده‌ی خوش‌چاپ بهترین انتخاب است. برای عاشقان ادبیات که کتابخانه‌ی جدی دارند، مجموعه‌ی کامل شعرها یا چند دفتر از مجموعه‌ی فریادهای عاصی آذرخش هدیه‌ای ماندگار است. و برای حافظ‌دوستان کنجکاو، حافظ شیراز می‌تواند بهانه‌ی گفت‌وگوهای طولانی درباره‌ی شعر و تصحیح باشد.
شازده کوچولو با ترجمه‌ی او هم، اگر نسخه‌ای از آن را پیدا کنید، هدیه‌ای است که هم برای نوجوان مناسب است و هم برای بزرگسالی که می‌خواهد کودکی‌اش را دوباره ببیند.
در کتاب‌جم می‌توانید آثار او را، از دفترهای مجموعه‌ی فریادهای عاصی آذرخش تا حافظ شیراز، با اطلاعات کامل ناشر، قیمت روز و موجودی به‌روز ببینید. موجودی کتاب‌ها هر روز بررسی می‌شود. برای خرید کتاب احمد شاملو کافی است کتاب دلخواهتان را انتخاب کنید و نسخه‌ی چاپی را آنلاین سفارش دهید.
او در سال ۱۳۰۴ در تهران به دنیا آمد و در مرداد ۱۳۷۹ در کرج درگذشت.
الف. بامداد نام شاعرانه‌ای است که او با آن شعر امضا می‌کرد و بسیاری از خوانندگان هنوز او را با همین نام می‌شناسند.
شعری است بدون وزن عروضی که موسیقی‌اش را از آهنگ جمله‌ها، تکرار و انتخاب واژه‌ها می‌گیرد. او شناخته‌شده‌ترین شاعر این شیوه در فارسی است.
برای شروع، یک گزیده‌ی شعر یا دفترهایی مانند آیدا در آینه و هوای تازه مناسب‌اند. برای آشنایی کامل، مجموعه‌ی فریادهای عاصی آذرخش را ببینید.
مجموعه‌ای چندجلدی است که شعرها، داستان‌ها و ترجمه‌های او را در دفترهای جداگانه گرد آورده است.
این کتاب تصحیح شخصی او از دیوان حافظ است که در آن بر اساس برداشت خودش تغییرهایی در ضبط و ترتیب بیت‌ها داده است. برخی پژوهشگران روش آن را نقد کرده‌اند.
از مشهورترین ترجمه‌های او شازده کوچولو، پابرهنه‌ها و شعرهای لورکا است. بخش بزرگی از ترجمه‌هایش در مجموعه‌ی فریادهای عاصی آذرخش آمده است.
احمد شاملو شاعری بود که زبان فارسی را به جاهای تازه برد؛ از شعر سپید و عاشقانه‌های آیدا تا ترجمه‌های شاعرانه و دانشنامه‌ی فرهنگ مردم. خواندن او یعنی شنیدن صدایی که هم پرشکوه است و هم انسانی، هم از عشق می‌گوید و هم از آزادی. چه تازه با شعر معاصر آشنا شده باشید و چه سال‌ها آن را خوانده باشید، کتاب‌هایش جایی در کتابخانه‌تان دارند.
در کتاب‌جم آثار او را با قیمت روز و موجودی به‌روز ببینید و نسخه‌ی چاپی را آنلاین سفارش دهید. از یک دفتر شعر شروع کنید و بگذارید صدای الف. بامداد در خانه‌تان بپیچد.
