بهروز رضائی
ترجمه‌ی شاهین دهنجی
طلایی، سابقون
پردیس پرویزی
دانشگاه تهران
حسن اشرف‌الکتابی
ترجمه‌ی مراد ریاحی
استاندارد، دلیل ما
چرا آدم‌ها سراغ زبان عربی می‌روند؟ یکی می‌خواهد متن‌های کهن را بی‌واسطه بخواند، دیگری قرار است به سفری زیارتی برود و می‌خواهد دست‌کم بتواند سؤال ساده‌ای بپرسد، یک دانشجو هم درس ادبیات عرب دارد و از صرف و نحو خسته شده است. اگر یکی از این‌ها شمایید، به جای درستی آمده‌اید. در این صفحه درباره‌ی کتاب عربی حرف می‌زنیم: از کتاب‌های آموزش پله‌به‌پله و مکالمه تا فرهنگ‌های لغت، امثال، ادبیات معاصر و منابع درسی. هدف این است که پیش از سفارش بدانید کدام کتاب عربی به کار شما می‌آید و از کجا شروع کنید.
نسخه‌ی چاپی این کتاب‌ها را می‌توانید آنلاین سفارش بدهید. قیمت و موجودی هر کتاب هر روز بهروز می‌شود و مشخصات هر کتاب در صفحه‌ی خودش است. بقیه‌ی این متن راهنمایی است برای انتخاب.
زبان عربی برای ایرانی‌ها بیگانه نیست. صدها واژه‌ی عربی در فارسی روزمره‌ی ما جا افتاده است، از «کتاب» و «مدرسه» گرفته تا «سؤال» و «جواب». همین آشنایی نیمه‌کاره گاهی فریبنده است. آدم خیال می‌کند عربی را نصفه‌نیمه بلد است، اما وقتی یک جمله‌ی کامل جلوی چشمش می‌آید، نمی‌داند فعل کجاست و فاعل کدام است.
خواننده‌های کتاب عربی معمولا یکی از این گروه‌هایند:
هر گروه کتاب متفاوتی لازم دارد. اگر اشتباه انتخاب کنید، یا کتاب برایتان زیادی سنگین می‌شود یا زیادی سطحی. بخش‌های بعدی کمک می‌کند این اشتباه را نکنید.
سه پرسش ساده معمولا کافی است تا نیمی از راه انتخاب طی شود.
اگر هدف شما فهم متن‌های قدیمی و درسی است، به کتاب‌های قواعد نیاز دارید: صرف، نحو، ترجمه و تمرین. اگر هدف مکالمه است، سراغ کتاب‌هایی بروید که جمله‌های زنده و گفت‌وگوهای روزمره دارند. اگر می‌خواهید با ادبیات عرب آشنا شوید، داستان کوتاه، شعر و نمایشنامه به کارتان می‌آید. این سه هدف با هم فرق دارند و یک کتاب معمولا همه‌ی آن‌ها را با هم پوشش نمی‌دهد.
مبتدی کسی است که هنوز حروف و خواندن کلمه‌ها را کامل نمی‌داند. متوسط، کسی است که جمله‌های ساده را می‌فهمد ولی با ساختارهای پیچیده گیر می‌کند. پیشرفته می‌تواند متن ادبی بخواند و به‌دنبال ظرافت‌هاست. صفحه‌ی هر کتاب معمولا نشان می‌دهد برای چه مخاطبی نوشته شده است.
یادگیری عربی با یک هفته‌ی فشرده تمام نمی‌شود. اگر روزی نیم ساعت وقت دارید، کتابی با درس‌های کوتاه بردارید. اگر ترم درسی دارید، کتابی که هم‌گام با درس باشد بهتر از کتابی است که خودش مسیر جدایی می‌رود.
کسی که تازه شروع می‌کند، اول باید با نظام زبان آشنا شود. عربی هم مثل هر زبان دیگری قاعده دارد، ولی خوشبختانه قاعده‌هایش منظم است. کتاب مناسب مبتدی این ویژگی‌ها را دارد:
در فهرست این دسته عنوان‌هایی مثل «تعلیم اللغه العربیه» با شماره‌ی جلد دیده می‌شود. چنین کتاب‌هایی به‌صورت مجموعه‌اند و باید جلدها را به‌ترتیب بخوانید. پیش از خرید نگاه کنید که جلد مورد نظر شما کدام است، چون اگر از جلد سوم شروع کنید و پایه نداشته باشید، سردرگم می‌شوید.
یک نکته‌ی عملی: هر روز چند کلمه‌ی تازه یاد بگیرید، ولی هرگز بیش از حد معمول وقت نگذارید. سرعت کم و پیوسته از سرعت زیاد و ناپایدار بهتر است.
اگر با دانشجوی ادبیات عرب یا با یک طلبه حرف بزنید، احتمالا اسم «مبادی العربیه» را می‌شنوید. این مجموعه در چند جلد است و در فهرست ما هم با عنوان‌های گوناگون دیده می‌شود: «ترجمه و راهنمای مبادی العربیه» در جلدهای سه و چهار، و نسخه‌هایی که به بخش صرف یا نحو می‌پردازند.
چند نکته درباره‌ی این کتاب‌ها که بهتر است پیش از خرید بدانید:
مشخصات دقیق هر عنوان، از جمله ناشر و شماره‌ی جلد، در صفحه‌ی خود کتاب آمده است. پیش از سفارش آن را بخوانید تا جلد اشتباه نگیرید.
هر کس عربی بخواند دیر یا زود به این دو واژه می‌رسد. صرف یعنی ساختن و تغییر شکل کلمه: فعل چطور صرف می‌شود، جمع مکسر چه شکلی دارد، ریشه‌ی کلمه کدام است. نحو یعنی چیدن کلمه‌ها در جمله: چه چیزی فاعل است، چه چیزی مفعول، و چه حالتی به کلمه می‌رسد.
در عربی بیشتر کلمه‌ها از یک ریشه‌ی سه‌حرفی ساخته می‌شوند. وقتی ریشه را بشناسید، خانواده‌ی کلمه‌ها برایتان آشنا می‌شود. مثلا با شناخت یک ریشه می‌توانید معنی چند کلمه‌ی هم‌خانواده را حدس بزنید. این بزرگ‌ترین صرفه‌جویی در حفظ کردن واژه است.
نحو وقتی سخت می‌شود که فقط قاعده بخوانید و جمله نبینید. کتاب خوب هر قاعده را با چند جمله‌ی کوتاه نشان می‌دهد و بعد از شما می‌خواهد نقش هر کلمه را بگویید. اگر کتابی فقط قاعده دارد و تمرین ندارد، خودتان تمرین بسازید یا کتاب تمرین جدا بگیرید.
کتاب‌هایی که در فهرست این دسته با نام «صرف و نحو» یا «بخش نحو» آمده‌اند به همین کار می‌آیند. مقایسه‌ی چند عنوان و نگاه به فهرست مطالب در صفحه‌ی کتاب کار را ساده می‌کند.
هر زبان‌آموز عربی زود به فرهنگ لغت نیاز پیدا می‌کند. فرهنگ‌ها هم یکسان نیستند. بعضی کوچک و جیبی‌اند و برای شروع کافی‌اند. بعضی چندجلدی و مفصل‌اند و برای پژوهش ساخته شده‌اند.
در این دسته عنوانی مثل «منتهی الارب فی لغه العرب» دیده می‌شود که به‌صورت چند جلد است. اسم کتاب می‌گوید که یک فرهنگ لغت عربی است، و در فهرست ما جلد دوم آن، بخش «از د تا ص»، هم هست. برای کسی که یک متن ادبی یا قدیمی را ترجمه می‌کند، چنین منبعی ارزش دارد. برای کسی که تازه شروع کرده، ممکن است زیادی حجیم باشد.
راهنمای ساده: اگر تازه شروع کرده‌اید، یک فرهنگ کم‌حجم بگیرید. وقتی چند سال با زبان کار کردید و به متن‌های سنگین‌تر رسیدید، سراغ فرهنگ بزرگ بروید.
یک عادت خوب دیگر این است که هر بار کلمه‌ای را از فرهنگ می‌یابید، ریشه‌اش را هم نگاه کنید و یک خط درباره‌اش در دفتر بنویسید. بعد از چند ماه دفتر شما خودش یک واژه‌نامه‌ی شخصی می‌شود.
بخشی از خریداران کتاب عربی نمی‌خواهند ادبیات بخوانند؛ می‌خواهند در سفر بتوانند حرف بزنند. کتاب مکالمه‌ی مناسب چنین کسانی با گفت‌وگوهای کوتاه و کاربردی شروع می‌شود: سلام و احوال‌پرسی، پرسیدن آدرس، خرید، غذا و هتل.
چند نکته درباره‌ی کتاب‌های مکالمه:
اگر سفرتان نزدیک است، لازم نیست کل کتاب را بخوانید. بخش‌هایی را انتخاب کنید که واقعا به کارتان می‌آید و آن‌ها را تمرین کنید.
ضرب‌المثل‌ها کوتاه‌ترین راه برای شنیدن صدای یک فرهنگ‌اند. کتابی مثل «امثال کهن عربی» که در این دسته آمده، با همین ایده کار می‌کند. عنوانش نشان می‌دهد که درباره‌ی مثل‌های قدیمی عربی است.
چرا این کتاب‌ها مفیدند؟
این کتاب‌ها برای خواندن پیوسته نیستند. بهتر است هر شب چند مثل بخوانید و یکی دو تای آن‌ها را به خاطر بسپارید. حتی اگر عربی‌تان ضعیف است، ترجمه‌ی فارسی کنار مثل‌ها لذت خواندن را حفظ می‌کند.
وقتی صرف و نحو را تا حدی پیش بردید، وقت آن می‌رسد که با متن زنده روبه‌رو شوید. ادبیات معاصر عربی جهان بزرگی است: داستان کوتاه، رمان، نمایشنامه، شعر و نقد. در فهرست ما عنوانی داریم به نام «ادبیات معاصر عربی: داستان کوتاه، رمان، نمایشنامه، شعر و نقد» که در چارچوب درس زبان و ادبیات عربی است. این عنوان نشان می‌دهد که کتاب درسی یا دانشگاهی است و همه‌ی این قالب‌ها را در یک‌جا معرفی می‌کند.
اگر می‌خواهید ادبیات عرب را بخوانید، این راه را پیشنهاد می‌کنیم:
عجله نکنید. خواندن یک صفحه‌ی عربی با دقت، بیشتر از خواندن ده صفحه با حدس زدن به شما یاد می‌دهد.
در این دسته عنوانی مثل «منهل الخطیب: دروس خطابیه» هم دیده می‌شود. از نامش برمی‌آید که به درس‌های خطابه و سخنرانی مربوط است. این‌گونه کتاب‌ها برای کسانی است که می‌خواهند عربی را نه فقط بفهمند، بلکه با آن سخن بگویند و متن بنویسند.
خطابه مهارتی است که بعد از دانستن قواعد به دست می‌آید. اگر تازه‌کارید، پیش از سراغ چنین کتاب‌هایی رفتن، پایه‌ی صرف و نحو را محکم کنید. اگر پایه دارید، این کتاب‌ها به شما کمک می‌کنند جمله‌های بلندتر و مؤثرتر بسازید.
بخش بزرگی از کتاب‌های این دسته درسی‌اند. دانشجوی زبان و ادبیات عربی معمولا چند درس دارد: صرف، نحو، ترجمه، متون و ادبیات. پیش از خرید، سرفصل درس را از استاد یا دانشکده بگیرید و ببینید کدام کتاب و کدام ویراست مدنظر است. بعضی استادها فقط یک ویراست خاص را می‌پذیرند.
چند توصیه برای دانشجویان:
در این دسته عنوان‌هایی هست که فقط بخشی از یک درس را دربر دارند، مثل بخش صرف یا بخش نحو. این طبقه‌بندی به شما امکان می‌دهد دقیقا همان بخشی را که لازم دارید تهیه کنید.
خیلی از زبان‌آموزان به یک دلیل ساده متوقف می‌شوند: روش اشتباه. این اشتباه‌ها را بشناسید تا از آن‌ها دور بمانید.
قاعده بدون جمله‌ی واقعی در حافظه نمی‌ماند. هر قاعده‌ای که یاد می‌گیرید، دو یا سه جمله برایش بنویسید یا از کتاب پیدا کنید.
حفظ ده‌ها واژه‌ی بی‌ربط بازدهی کمی دارد. واژه را در جمله و همراه ریشه‌اش یاد بگیرید.
کتاب‌های ترجمه و راهنما مفیدند، اما اگر هر جمله را فقط از روی ترجمه بخوانید، مهارت خواندن متن اصلی شکل نمی‌گیرد. اول خودتان ترجمه کنید، بعد با کتاب مقایسه کنید.
وقتی جلد اول را ندیده‌اید، جلد سوم شما را ناامید می‌کند. از پله‌ی اول شروع کنید حتی اگر خیال می‌کنید آن را می‌دانید.
عربی زبانی است که با گوش و زبان یاد گرفته می‌شود. هر روز چند جمله را با صدای بلند بخوانید.
برای اینکه دلگرم بمانید، یک برنامه‌ی ساده پیشنهاد می‌کنیم. این فقط یک نمونه است و می‌توانید آن را با زندگی خودتان تنظیم کنید.
این مسیر برای کسی است که به‌طور پیوسته کار می‌کند. اگر یک هفته نرسیدید، ناامید نشوید و از همان‌جا ادامه دهید.
یکی از مزیت‌های ایرانیان این است که خط عربی را می‌شناسند. حروف تقریبا همان‌اند و فقط چند حرف اضافه دارند. همین باعث می‌شود شروع کار کمی آسان‌تر شود.
نکته‌ی مهم این است که بسیاری از واژه‌های عربی در فارسی معنایی کمی متفاوت پیدا کرده‌اند. کلمه‌ای که در فارسی برای یک مفهوم خاص به کار می‌رود، ممکن است در عربی معنای وسیع‌تری داشته باشد. پس اگر جایی معنی یک واژه با آنچه در ذهنتان است نمی‌خواند، فرهنگ لغت را باز کنید.
نکته‌ی دیگر: ساختار جمله در عربی با فارسی فرق دارد. فعل در بسیاری از جمله‌ها پیش از فاعل می‌آید و جمع‌بندی اسم‌ها قاعده‌های خاص خود را دارد. همین تفاوت‌ها را باید با تمرین به ذهن سپرد.
در بین عنوان‌های این دسته، کتاب‌هایی هم هست که موضوعشان فراتر از آموزش ساده است. مثلا کتابی درباره‌ی ترجمه‌ی متن‌های اسلامی که متن، درک مطلب، تمرین و واژه‌نامه دارد. چنین کتاب‌هایی برای خواننده‌ی خاصی نوشته شده‌اند: کسی که با زبان‌های دیگر هم سروکار دارد و می‌خواهد متن‌های تخصصی را ترجمه کند. اگر چنین نیازی ندارید، لازم نیست سراغ آن بروید.
قاعده‌ی کلی این است: پیش از خرید، توضیحات صفحه‌ی کتاب را بخوانید و ببینید موضوع دقیقا چیست. عنوان‌های تخصصی معمولا برای همه مناسب نیستند و صفحه‌ی خودشان به شما می‌گوید مخاطب کیست.
این دسته بخشی از مجموعه‌ی بزرگ‌تر «سایر زبان‌ها» است. اگر به زبان‌های دیگر هم علاقه دارید، می‌توانید کتاب‌های ترکی استانبولی، آلمانی، فرانسوی و اسپانیایی را ببینید.
بعضی از خواننده‌های عربی به آسیای دور هم علاقه دارند. برای آن‌ها کتاب‌های کره‌ای و چینی جذاب است. این کتاب‌ها هرکدام در دسته‌ی خودشان هستند و مشخصات هر کتاب در صفحه‌ی خودش است.
یادگیری چند زبان با هم ممکن است، ولی بهتر است اول یکی را جا بیندازید و بعد سراغ دیگری بروید. اگر عربی هدف اصلی شماست، همین‌جا بمانید و کتاب‌های آن را مقایسه کنید.
وقتی چند کتاب عربی را کنار هم می‌گذارید، این فهرست کوتاه کمک می‌کند:
هیچ کتابی همه‌ی نیازها را برآورده نمی‌کند. بهتر است یک کتاب اصلی و یک کتاب کمکی، مثل فرهنگ لغت یا کتاب تمرین، داشته باشید.
اگر هیچ پایه‌ای ندارید، از کتاب آموزش پایه شروع کنید که درس‌هایش از ساده به دشوار چیده شده‌اند. کتاب‌های چندجلدی را از جلد اول بخوانید. اگر دانشجو هستید، همان کتابی را بخرید که در سرفصل درس آمده است.
کتابی که گفت‌وگوهای کوتاه و کاربردی دارد و تلفظ را هم کنار جمله‌ها نشان می‌دهد. البته برای تلفظ درست بهتر است با حروف عربی هم آشنا شوید. به لهجه‌ی محلی مقصد هم توجه کنید، چون ممکن است با عربی کتاب فرق داشته باشد.
صرف درباره‌ی ساختار و تغییر شکل کلمه است و نحو درباره‌ی جایگاه کلمه در جمله. معمولا با کمی صرف شروع می‌کنند، چون شناخت فعل و ریشه پایه‌ی نحو است. اما هر دو باید کنار هم پیش بروند.
این کتاب‌ها ترجمه و شرح متن را می‌دهند، اما برای یادگیری کامل بهتر است کنار متن اصلی و تمرین‌های خودتان استفاده شوند. مشخصات هر عنوان و اینکه دقیقا چه بخشی را پوشش می‌دهد در صفحه‌ی خودش آمده است.
برای شروع، فرهنگ کوچک و ساده کافی است. اگر متن ادبی یا قدیمی ترجمه می‌کنید و به واژه‌های کمیاب نیاز دارید، فرهنگ بزرگ و چندجلدی مناسب‌تر است. اندازه‌ی فرهنگ را با نیازتان بسنجید.
کتاب پایه‌ی خوبی می‌سازد، ولی زبان با تمرین زنده می‌شود. کنار کتاب، هر روز چند جمله بخوانید، بنویسید و با صدای بلند تکرار کنید. اگر ممکن است با یک معلم یا هم‌کلاسی تمرین کنید.
بله، نسخه‌ی چاپی را می‌توانید آنلاین سفارش بدهید. قیمت و موجودی هر کتاب هر روز بهروز می‌شود و مشخصات هر کتاب در صفحه‌ی خودش است.
زبان عربی دروازه‌ای است به بخش بزرگی از فرهنگ و ادبیات ما باز می‌کند. با یک کتاب مناسب می‌توان راه را هموار کرد: کتاب آموزشی برای شروع، فرهنگ لغت برای کار روزمره، امثال و ادبیات برای لذت و کتاب‌های درسی برای دانشجویان. مهم‌ترین چیز، پیوستگی است، نه عجله.
حالا می‌توانید فهرست کتاب‌های عربی این دسته را ببینید، عنوان‌ها را با هم مقایسه کنید و کتابی را که به هدف و سطح شما می‌خورد انتخاب کنید. نسخه‌ی چاپی را می‌توانید آنلاین سفارش بدهید. مشخصات هر کتاب در صفحه‌ی خودش است.
بعد از انتخاب کتاب، نوبت عادت‌هاست. کتاب خوب بدون عادت خوب روی قفسه می‌ماند. این چند عادت کوچک را امتحان کنید.
هر روز یک زمان مشخص برای عربی کنار بگذارید، حتی اگر فقط پانزده دقیقه باشد. مغز با تکرار در یک زمان ثابت راحت‌تر کنار می‌آید.
هر جا در تمرین اشتباه کردید، جمله را در دفتری جدا بنویسید و کنارش پاسخ درست را بگذارید. هفته‌ای یک بار این دفتر را مرور کنید. خواهید دید که اشتباه‌های شما تکراری‌اند و با دیدن فهرست‌شان کم می‌شوند.
هر متنی را که ترجمه می‌کنید، یک بار هم بلند بخوانید. این کار گوش شما را با آهنگ زبان آشنا می‌کند و در مکالمه هم کمک می‌کند.
اگر دوستی یا هم‌کلاسی دارید که عربی می‌خواند، هفته‌ای یک بار با هم تمرین کنید. هر کس چیزی می‌داند که دیگری نمی‌داند و همین کار را جذاب‌تر می‌کند.
این عادت‌ها مستقل از هر کتاب کار می‌کنند و اگر کتاب مناسبی هم کنارشان باشد، پیشرفت‌تان محسوس می‌شود.
