کریستور سولیوان
ترجمه‌ی مهری برزگر
دانشگاه تهران
حسین ستارزاده، مژگان مولایی راد، سیده مریم رفیعی طباء، لیلا کریمی
اسفندیار
هر دانش‌آموز دبیرستانی، در هر رشته‌ای که باشد، چند درس مشترک دارد که رشته‌اش را از دیگران جدا نمی‌کند: فارسی، دین و زندگی، زبان انگلیسی و عربی. این‌ها دروس عمومی متوسطه‌ی دوم‌اند، درس‌هایی که در امتحان‌های نهایی، کنکور و معدل نقش جدی دارند. دسته‌ی کتاب دروس عمومی کتاب‌جم برای دانش‌آموزان پایه‌های دهم تا دوازدهم و والدین‌شان است: کتاب درسی، درسنامه، تست، کتاب شب امتحان و فلش‌کارت برای همین درس‌های مشترک، در کنار هم.
در این صفحه توضیح می‌دهیم دروس عمومی چه درس‌هایی‌اند، هر نوع کتاب به چه کاری می‌آید، چگونه بین کتاب درسی، کتاب کمک‌درسی و کتاب تست تعادل بسازید و در فصل امتحان چه کتابی بردارید. اگر عجله دارید، مستقیم به راهنمای انتخاب یا پرسش‌های پرتکرار بروید.
در دبیرستان، هر رشته درس‌های تخصصی خودش را دارد. ریاضی فیزیک با فیزیک و حسابان، تجربی با زیست و شیمی و انسانی با اقتصاد و جامعه‌شناسی. اما بخشی از برنامه برای همه یکی است. به این بخش دروس عمومی می‌گویند. فارسی، دین و زندگی، زبان انگلیسی و عربی معمولا در همین گروه جا می‌گیرند.
اهمیت این درس‌ها در ضریب و تعدادشان است. چون همه‌ی دانش‌آموزان آن‌ها را می‌خوانند، در امتحان‌های نهایی سهم بزرگی از معدل را می‌سازند و در کنکور هم بخش مهمی از آزمون را تشکیل می‌دهند. کسی که دروس عمومی را جدی نگیرد، ممکن است از رقیبی که همین درس‌ها را خوب خوانده، عقب بماند، حتی اگر در درس‌های تخصصی قوی باشد.
خبر خوب این است که دروس عمومی به‌خاطر ماهیت‌شان، با برنامه‌ی منظم و منبع درست خیلی خوب یاد گرفته می‌شوند. برخلاف بعضی درس‌های تخصصی، نیازی به حل مسئله‌های سنگین ندارند و بیشتر به فهم، مرور و تمرین نیاز دارند.
پیش از هر کتاب کمکی، کتاب درسی خود درس قرار دارد. برای مثال «کتاب درسی فارسی یازدهم» متن اصلی است که امتحان‌های مدرسه و بخشی از سؤال‌های نهایی از آن طرح می‌شود. کتاب‌های کمک‌درسی و تست، همه بر پایه‌ی همین کتاب نوشته می‌شوند و بدون آن نصف کار را از دست می‌دهید.
توصیه‌ی ساده اما مهم: هر منبع کمکی که خریدید، اول کتاب درسی را با دقت بخوانید. بسیاری از دانش‌آموزان به کتاب تست پناه می‌برند و کتاب درسی را از دست می‌دهند. اما سؤال‌های امتحان معمولا از خود متن و عبارت‌های کتاب مطرح می‌شوند و کسی که متن را نخوانده باشد، حتی با تست فراوان هم گیج می‌ماند.
هنگام خرید کتاب درسی به پایه توجه کنید. کتاب دهم، یازدهم و دوازدهم متفاوت‌اند و هر پایه مطالب مخصوص خودش را دارد. نام پایه در عنوان کتاب آمده است.
اگر در فهرست کتاب‌های این دسته دقت کنید، می‌بینید بیشتر عنوان‌ها به درس دین و زندگی مربوط‌اند. دلیلش این است که این درس برای همه‌ی رشته‌ها یکی است و شمار کتاب‌های کمکی آن زیاد است. کتاب‌هایی مثل «دین و زندگی دوازدهم سری 6420»، «دین و زندگی دوازدهم سری سیر تا پیاز»، «شب امتحان دین و زندگی دهم» و «فینال دین و زندگی دهم» همه از این ردیف‌اند.
هر کدام چه فرقی دارند؟ از روی عنوان‌ها می‌شود چند نوع را تشخیص داد. کتاب‌هایی که «سری» در عنوانشان هست، مجموعه‌ی کمک‌درسی یک ناشر برای درس‌اند و معمولا درسنامه، تست و پاسخ دارند. کتاب‌های «شب امتحان» برای مرور فشرده پیش از امتحان‌اند. عنوانی مثل «فینال» به مرحله‌ی پایانی آمادگی اشاره می‌کند. «فلش کارت دین و زندگی 3 دوازدهم نیمسال اول» هم برای مرور سریع و حفظ نکته‌هاست.
درباره‌ی محتوای دقیق هر کتاب از روی عنوان نمی‌شود قضاوت کرد. برای دیدن مشخصات هر کدام به صفحه‌ی خود آن کتاب بروید و ناشر، پایه و رشته‌ی مناسب را بخوانید. توجه کنید که بعضی کتاب‌ها برای دو رشته مشترک‌اند و بعضی فقط برای یک رشته.
اول پایه‌ی خودتان را مشخص کنید. بعد ببینید کتاب برای رشته‌ی شما نوشته شده یا نه، چون بعضی عنوان‌ها مثلا «مشاوران مشترک ریاضی و تجربی» را نام برده‌اند. سپس هدفتان را روشن کنید: درسنامه می‌خواهید، تست، یا فقط مرور شب امتحان؟ هر هدف، نوع کتاب متفاوتی می‌خواهد.
در کنار دین و زندگی، فارسی و زبان انگلیسی هم از درس‌های مهم مشترک‌اند. «کتاب درسی فارسی یازدهم» نمونه‌ی متن اصلی فارسی است. درس فارسی از ادبیات، دستور، نگارش و املا تشکیل می‌شود و مرور منظم آن‌ها در طول سال بهتر از خواندن فشرده‌ی آخر ترم است.
«زبان انگلیسی دوازدهم سری 6420» هم برای درس زبان انگلیسی پایه‌ی دوازدهم است. زبان درسی است که با پیوستگی یاد گرفته می‌شود. یک بار خواندن کافی نیست و لازم است لغت‌ها، گرامر و درک مطلب را در هفته‌های متوالی تمرین کنید. کتاب‌های کمک‌درسی زبان معمولا واژه‌ها را دسته‌بندی می‌کنند و تمرین فراوان دارند.
اگر ضعف شما در زبان یا فارسی جدی است، منتظر نزدیک امتحان نمانید. از اول سال برنامه‌ی کوچک روزانه بگذارید. ده دقیقه‌ی هر روز، بهتر از دو ساعت در شب امتحان است.
گروه بزرگ دیگری از کتاب‌های این دسته، کتاب‌های تست و سؤال‌اند. «تست دروس عمومی پایه هنرستان سیر تا پیاز» و «20 مجموعه سوال امتحانی دروس عمومی دهم انسانی» نمونه‌هایی‌اند. اولی برای دانش‌آموزان هنرستان است و دومی برای رشته‌ی انسانی پایه‌ی دهم.
کتاب تست وقتی مفید است که پس از یادگیری درس سراغش بروید. اگر درس را هنوز نفهمیده‌اید و تست می‌زنید، فقط اشتباه‌هایتان را تکرار می‌کنید. ترتیب درست این است: خواندن کتاب درسی، درسنامه‌ی کمکی، تست موضوعی، و در پایان آزمون جامع.
کتاب سؤال‌های امتحانی هم فایده‌ی دیگری دارد: شما را با سبک سؤال‌های امتحان آشنا می‌کند. وقتی چند مجموعه‌ی سؤال را حل کنید، می‌فهمید معلم‌ها معمولا چه نوع پرسشی می‌پرسند و چه بخش‌هایی از درس پررنگ‌تر است. این آشنایی، استرس امتحان را کم می‌کند.
عدد دقیقی وجود ندارد. مهم این است که تست را با تحلیل بزنید: هر سؤال غلط را پیدا کنید و ببینید چرا غلط شد. بیست تست با تحلیل، بهتر از صد تست بی‌فکر است.
فلش‌کارت‌ها ابزار جالبی برای درس‌های حفظی‌اند. هر کارت یک پرسش یا یک نکته دارد و شما می‌توانید در هر زمان و مکان، حتی در راه مدرسه، چند کارت را مرور کنید. «فلش کارت دین و زندگی 3 دوازدهم نیمسال اول» مثالی از همین نوع است و از عنوانش پیداست که به نیمسال اول درس دین و زندگی پایه‌ی دوازدهم مربوط می‌شود.
فلش‌کارت جای کتاب درسی را نمی‌گیرد و فقط برای مرور است. ابتدا باید درس را فهمیده باشید، بعد با کارت‌ها یاد بگیرید. روش کار ساده است: کارت را ببینید، جواب را حدس بزنید و بعد پشت کارت را بخوانید. کارت‌هایی که درست جواب دادید را کنار بگذارید و باقی را دوباره مرور کنید.
کتاب‌های «شب امتحان» هم کارکرد مشابهی دارند. خلاصه و فشرده‌اند و برای روزهای آخر مناسب‌اند. اما اگر تمام سال را فقط با کتاب شب امتحان درس بخوانید، ریشه‌ی یادگیری شکل نمی‌گیرد. آن‌ها را به‌عنوان مرور نهایی به کار ببرید.
در فهرست این دسته عنوانی مثل «آمادگی دفاعی نهم دوره اول متوسطه» هم دیده می‌شود که به پایه‌ی نهم مربوط است. درس آمادگی دفاعی جزو درس‌های عمومی مدرسه است و برای دانش‌آموزان دوره‌ی اول متوسطه نوشته شده. اگر فرزندتان در پایه‌ی نهم است و می‌خواهید برای ورود به دبیرستان آماده شود، بد نیست از همین سال با کتاب‌های عمومی آشنا شود.
نهم پایه‌ای است که گاهی دانش‌آموزان آن را سبک می‌گیرند، در حالی که عادت‌های مطالعه از همین سال شکل می‌گیرد. اگر فرزندتان یاد بگیرد چگونه برنامه‌ریزی کند و چگونه یک درس را مرور کند، در دهم و یازدهم آسان‌تر جلو می‌رود.
البته کتاب‌های این دسته بیشتر برای دهم تا دوازدهم است و برای دیدن کتاب‌های پایه‌های دیگر، به دسته‌های مربوط به مقطع تحصیلی مراجعه کنید.
برای انتخاب سریع‌تر، خودتان را در یکی از این وضعیت‌ها پیدا کنید.
کتاب درسی را داشته باشید و یک کتاب درسنامه‌ی کمکی انتخاب کنید. تست را برای بعد از فهم درس بگذارید. هدف در این مرحله یادگیری است، نه فقط زدن تست.
کتاب سؤال‌های امتحانی و تست‌های موضوعی را بردارید. حل چند مجموعه سؤال، شما را با سبک امتحان آشنا می‌کند و نقطه‌های ضعف را نشان می‌دهد.
کتاب‌های شب امتحان و فلش‌کارت مناسب‌اند. اما فقط برای مرور. اگر هنوز درس را نفهمیده‌اید، مرور کافی نیست و باید به درسنامه برگردید.
از پایه‌ی دهم شروع کنید و دروس عمومی را عقب نیندازید. این درس‌ها در کنکور سهم زیادی دارند و کسی که آن‌ها را مرحله‌به‌مرحله بخواند، در سال آخر فشار کمتری دارد. برای کتاب‌های بیشتر مخصوص کنکور، دسته‌ی پیش‌دانشگاهی را هم ببینید.
عنوان‌هایی که مخصوص پایه‌ی هنرستان‌اند را انتخاب کنید. برنامه‌ی درسی هنرستان کمی با دبیرستان‌های نظری فرق دارد و بهتر است کتابی بگیرید که مخصوص همان باشد. برای بقیه‌ی کتاب‌های این رشته، دسته‌ی هنرستان را ببینید.
دروس عمومی برای همه یکی است، اما هر رشته کتاب‌های کمکی متفاوتی می‌خواهد. مثلا بعضی کتاب‌ها برای رشته‌ی ریاضی و تجربی مشترک نوشته شده‌اند و بعضی برای رشته‌ی انسانی. پیش از خرید، مشخصات کتاب را ببینید تا با رشته‌ی خودتان جور باشد.
برای دیدن کتاب‌های اختصاصی هر رشته می‌توانید به دسته‌های علوم انسانی، ریاضی فیزیک، علوم تجربی و علوم و معارف اسلامی سر بزنید. ترکیب کتاب‌های تخصصی رشته و کتاب‌های دروس عمومی، آمادگی کامل را می‌سازد.
یک نکته‌ی مهم برای دانش‌آموزان ریاضی و تجربی: چون درس‌های تخصصی‌شان زمان زیادی می‌گیرد، معمولا دروس عمومی را عقب می‌اندازند. اما حجم آن‌ها قابل مدیریت است و اگر هر روز چند دقیقه به آن‌ها اختصاص دهید، در بلندمدت سود می‌برید.
برای والدین: اگر فرزندتان چند کتاب کمکی دارد اما هیچ‌کدام را کامل نکرده، بهتر است اول یکی را تمام کند و بعد سراغ بعدی برود. تعداد کتاب، نشانه‌ی پیشرفت نیست.
فرض کنید سارا دانش‌آموز دوازدهم است. او هر روز ده تا پانزده دقیقه به درس دین و زندگی اختصاص می‌دهد. شنبه و دوشنبه درسنامه‌ی یک فصل را می‌خواند. سه‌شنبه چند تست همان فصل را می‌زند. چهارشنبه اشتباه‌هایش را بررسی می‌کند. پنجشنبه هم چند فلش‌کارت را مرور می‌کند.
برای زبان انگلیسی هم روزی پنج دقیقه لغت می‌خواند و هفته‌ای یک بار یک متن درک مطلب حل می‌کند. برای فارسی هم هفته‌ای یک بار یک درس را با دقت می‌خواند. با این برنامه‌ی کوچک، دروس عمومی بار سنگین نمی‌شود و شب امتحان فقط مرور کوتاهی نیاز است.
این برنامه دقیق و ثابت نیست و هر دانش‌آموزی باید متناسب با خودش تنظیمش کند. اما اصل‌اش روشن است: کم، منظم و پیوسته.
درسنامه بخشی از کتاب کمک‌درسی است که مطالب درس را خلاصه و ساده توضیح می‌دهد. خواندن درسنامه با خواندن رمان فرق دارد. اگر فقط چشم‌تان روی خط‌ها بلغزد، چیزی در ذهن نمی‌ماند. سه کار ساده کمک می‌کند.
اول، هر بخش را که خواندید، کتاب را ببندید و با زبان خودتان یک جمله بگویید که این بخش درباره‌ی چه بود. اگر نتوانستید، دوباره بخوانید. دوم، نکته‌های مهم را با مداد علامت بزنید، نه با ماژیک پررنگ روی همه‌ی متن. وقتی همه‌چیز رنگی باشد، هیچ‌چیز مهم نیست. سوم، بعد از درسنامه بلافاصله چند تست همان مبحث را بزنید تا ببینید فهمیده‌اید یا نه.
در درس دین و زندگی، درک مفهوم‌ها و ارتباط بین آیه‌ها و متن مهم است. در فارسی، فهمیدن معنی و دستور و آرایه. در زبان، لغت و گرامر و درک مطلب. برای هر درس روش خاص خودش را پیدا کنید، اما عادت «خواندن فعال» را برای همه نگه دارید.
درس عربی در بسیاری از رشته‌ها بخشی از دروس عمومی است و دانش‌آموزان بسیاری آن را دشوار می‌دانند. دلیلش معمولا این است که عربی به حفظ واژه‌ها و درک قاعده‌ها نیاز دارد و اگر یکی دو جلسه عقب بیفتید، جبران‌اش سخت می‌شود. راه حل ساده است: هر روز کم بخوانید و پیوسته باشید.
برای عربی، کارت واژه بسازید. هر روز ده واژه را مرور کنید و هر هفته آن‌ها را دوباره امتحان کنید. قاعده‌ها را با مثال یاد بگیرید، نه با حفظ صرف. وقتی یک قاعده را در چند جمله ببینید، در ذهن‌تان می‌ماند.
زبان انگلیسی هم همین حالت را دارد. مهارت‌های زبانی مثل واژه، گرامر، شنیدن و درک مطلب با تکرار پیوسته رشد می‌کنند. اگر فقط چند روز قبل از امتحان درس بخوانید، بسیاری از مطالب را فراموش می‌کنید. چند دقیقه‌ی روزانه، حتی در مسیر مدرسه، فرق بزرگی می‌سازد.
کتاب‌های کمک‌درسی زبان معمولا واژه‌ها را با معنی و مثال ارائه می‌دهند و تمرین دارند. کتابی را انتخاب کنید که با کتاب درسی پایه‌ی شما هماهنگ باشد و ساختار آن برای شما روشن باشد.
یکی از دغدغه‌های اصلی دانش‌آموزان این است که وقت‌شان بین درس‌های تخصصی و دروس عمومی چطور تقسیم شود. یک قاعده‌ی سرانگشتی این است که درس‌های سخت‌تر و سنگین‌تر را وقتی که ذهن‌تان تازه است بخوانید و درس‌های سبک‌تر را برای وقت‌های خسته‌تر نگه دارید. دروس عمومی معمولا برای وقت‌های کوتاه مناسب‌اند: ده دقیقه لغت، یک درس فارسی، چند تست دین و زندگی.
پیشنهاد دیگر، «بلوک‌بندی» است. یعنی هر روز دو یا سه بلوک زمانی مشخص داشته باشید و هر بلوک را به یک درس بدهید. مثلا بلوک اول ریاضی، بلوک دوم فارسی، بلوک سوم دین و زندگی. با این کار، همه‌ی درس‌ها سهم خود را می‌گیرند و کار سنگین‌تر بی‌آن‌که بقیه را حذف کند پیش می‌رود.
اگر نمی‌دانید از کجا شروع کنید، از مشاور مدرسه یا معلم راهنما کمک بگیرید. آن‌ها شرایط شما را بهتر می‌شناسند و می‌توانند برنامه‌ای متناسب با آن پیشنهاد کنند. کتاب کمک می‌کند، اما برنامه را باید با توجه به وضعیت خودتان بچینید.
در نهایت، خواب و استراحت را فراموش نکنید. دانش‌آموزی که خواب کافی دارد، در همان یک ساعت مطالعه بیشتر یاد می‌گیرد تا کسی که خسته سه ساعت کتاب را باز نگه می‌دارد.
اگر می‌خواهید برای هر پایه یک مجموعه‌ی مناسب دروس عمومی داشته باشید، به این ترتیب فکر کنید. اول، کتاب‌های درسی رسمی همان پایه. دوم، برای هر درس یک کتاب درسنامه‌ی مورد اعتماد. سوم، یک یا دو کتاب تست، یکی موضوعی و یکی جامع. چهارم، مجموعه‌ی سؤال‌های امتحانی برای آشنایی با سبک آزمون. پنجم، در صورت نیاز فلش‌کارت یا کتاب مرور برای روزهای پایانی.
لازم نیست از همه‌ی این‌ها برای همه‌ی درس‌ها داشته باشید. اگر در دین و زندگی قوی هستید و در زبان ضعیف، وزن مجموعه را به سمت زبان ببرید. کتابخانه‌ی کوچک و کاربردی، بهتر از کتابخانه‌ی بزرگ و دست‌نخورده است.
یک عادت خوب دیگر این است که در پایان هر ماه، مجموعه‌ی کتاب‌هایتان را مرور کنید. ببینید کدام کتاب استفاده شده و کدام کنار مانده. اگر کتابی هیچ‌وقت باز نشده، شاید مناسب شما نبوده و بهتر است به جای آن سراغ منبع دیگری بروید. این مرور کوتاه، هم پول و هم وقت شما را حفظ می‌کند و باعث می‌شود همیشه بدانید در کدام درس، چقدر پیش رفته‌اید.
اگر شما پدر یا مادر هستید و می‌خواهید کتاب بخرید، چند نکته را در نظر بگیرید. اول از فرزندتان بپرسید معلم چه کتابی را پیشنهاد کرده و او خودش چه کتابی را دوست دارد. کتابی که دانش‌آموز آن را باز کند، بهتر از کتاب گران‌قیمتی است که در کمد می‌ماند.
دوم، پایه و رشته را دقیق بررسی کنید. اشتباه در پایه یا رشته، خرید را بی‌فایده می‌کند. سوم، ویراست و سال چاپ را ببینید. کتاب درسی هر چند سال بازنگری می‌شود و کتاب کمکی باید با کتاب درسی سال جاری هم‌خوان باشد.
چهارم، اجازه بدهید فرزندتان مشارکت کند. وقتی دانش‌آموز در انتخاب کتاب نقش داشته باشد، انگیزه‌ی بیشتری برای استفاده از آن دارد. پنجم، حجم کار را متعادل نگه دارید. یک کتاب درسنامه، یک کتاب تست و یک مجموعه‌ی مرور برای هر درس معمولا کافی است.
قیمت و موجودی هر کتاب هر روز به‌روز می‌شود، بنابراین اگر کتاب مورد نظرتان فعلا موجود نیست، بعدا دوباره سر بزنید. مشخصات هر کتاب در صفحه‌ی خودش است. پیش از سفارش، پایه، رشته و ناشر را با نیاز خودتان مقایسه کنید.
نسخه چاپی را می‌توانید آنلاین سفارش بدهید. برای دروس عمومی، کتاب چاپی مزیت دارد: می‌توانید زیر جمله‌ها خط بکشید، حاشیه بنویسید و کتاب را کنار میز مطالعه داشته باشید.
معمولا فارسی، دین و زندگی، زبان انگلیسی و عربی در این گروه قرار می‌گیرند. درس‌های دیگری هم ممکن است بر اساس برنامه‌ی درسی هر پایه اضافه شود.
اول کتاب درسی. کتاب کمک‌درسی برای درک بهتر و تمرین است، اما سؤال‌های امتحان از متن کتاب درسی می‌آیند. بعد از خواندن کتاب درسی، از کتاب کمکی استفاده کنید.
این‌ها مجموعه‌های کمک‌درسی ناشران مختلف‌اند و هر کدام ساختار خودشان را دارند. برای دیدن جزئیات و اطمینان از مناسب بودن برای پایه و رشته‌ی خودتان، مشخصات هر کتاب را در صفحه‌ی خودش بخوانید.
برای مرور نهایی مفید است، اما تنها منبع نباید باشد. اگر درس را در طول سال نخوانده باشید، کتاب فشرده جای یادگیری را نمی‌گیرد.
اول پایه و رشته را مشخص کنید. بعد یک کتاب درسنامه، یک کتاب تست و در صورت نیاز یک کتاب مرور انتخاب کنید. تعداد کم و استفاده‌ی کامل، بهتر از تعداد زیاد و نیمه‌کاره است.
بله، عنوان‌هایی مثل «تست دروس عمومی پایه هنرستان سیر تا پیاز» در این دسته دیده می‌شود. برای مشخصات دقیق، صفحه‌ی خود کتاب را ببینید.
قیمت و موجودی هر کتاب هر روز به‌روز می‌شود. وضعیت امروز را در صفحه‌ی همان کتاب ببینید.
دروس عمومی درس‌هایی‌اند که همه‌ی دانش‌آموزان با آن‌ها سروکار دارند و اگر از ابتدا منظم خوانده شوند، هم معدل را بالا می‌برند و هم فشار کنکور را کم می‌کنند. کتاب درسی پایه‌ی کار است، کتاب کمک‌درسی درک را عمیق می‌کند، تست تمرین می‌دهد، فلش‌کارت و کتاب شب امتحان هم برای مرور نهایی‌اند. مهم این است که هر ابزار را در جای خودش به کار ببرید.
کتاب‌های این دسته را مرور کنید، مشخصات هر کدام را ببینید و نسخه‌ی چاپی مورد نظرتان را آنلاین سفارش بدهید. یک سال تحصیلی منظم، از یک کتاب درست و یک برنامه‌ی ساده شروع می‌شود.
