بهروز حیدربکی، حمیدرضا قائد امینی، جمال هاشمی، سیدمحسن ماهینی، محمدعلی کاظمی
مشاوران آموزش
اگر دانش‌آموز رشته‌ی علوم و معارف اسلامی هستید، یا پدر و مادری که می‌خواهید برای فرزندتان منبع درسی درست پیدا کنید، این صفحه برای شماست. دسته‌ی «علوم و معارف اسلامی» کتاب‌جم کتاب‌های درسی و کمک‌درسی این رشته را کنار هم آورده است: دین و زندگی، عربی و دیگر درس‌هایی که در متوسطه‌ی دوم با فهم دین و متن‌های عربی سروکار دارند. در ادامه می‌گوییم این رشته چه درس‌هایی دارد، چه نوع کتابی به چه کاری می‌آید، چطور بین درسنامه و کتاب تست تعادل بگذارید و پیش از خرید به چه چیزهایی نگاه کنید.
این متن را ساده و بدون شعار نوشته‌ایم. قول معجزه نمی‌دهیم. فقط می‌خواهیم انتخاب شما را راحت‌تر کنیم تا وقت و پولتان صرف کتابی شود که واقعا به درد سال تحصیلی‌تان می‌خورد.
در ایران دانش‌آموز پس از پایه‌ی نهم و با ورود به متوسطه‌ی دوم یکی از شاخه‌های نظری یا فنی و حرفه‌ای را انتخاب می‌کند. رشته‌ی علوم و معارف اسلامی یکی از شاخه‌های نظری است و در کنار ریاضی فیزیک، علوم تجربی و علوم انسانی قرار می‌گیرد. تفاوت آن با بقیه در وزن درس‌هایی است که به متن دینی، زبان عربی و اندیشه‌ی اسلامی می‌پردازند.
در سال‌های دهم تا دوازدهم دانش‌آموز این رشته با درس‌هایی مثل عربی و دین و زندگی روبه‌رو می‌شود و بسته به برنامه‌ی درسی هر سال، درس‌های تخصصی دیگری هم دارد. فهرست دقیق و عنوان کتاب‌ها را همیشه از برنامه‌ی همان سال مدرسه یا از کتاب‌های درسی جدید بگیرید، چون برنامه‌ها گاهی تغییر می‌کنند. کتاب‌فروشی هم جای مشاور تحصیلی را نمی‌گیرد؛ اگر درباره‌ی انتخاب رشته یا برنامه‌ی درسی تردید دارید، با مشاور مدرسه صحبت کنید.
این دسته‌ی علوم و معارف اسلامی بیشتر به کار دو گروه می‌آید. گروه اول دانش‌آموزانی هستند که کتاب درسی و کمک‌درسی می‌خواهند. گروه دوم کسانی هستند که به‌طور کلی درباره‌ی معارف و تاریخ و اندیشه‌ی اسلامی مطالعه می‌کنند و کتاب مرجع یا تخصصی‌تر می‌خواهند. در بخش‌های بعدی هر دو گروه را جدا توضیح می‌دهیم.
پیش از هر خرید یک سؤال ساده از خودتان بپرسید: می‌خواهم چه کار کنم؟ جواب این سؤال معلوم می‌کند کدام کتاب مناسب است.
خیلی‌ها اشتباه را از همین‌جا شروع می‌کنند: کتاب تست می‌خرند بی‌آنکه درس را خوانده باشند. کتاب تست برای سنجش است، نه برای یاد گرفتن از صفر. اگر پایه‌تان سست است، اول درسنامه.
دین و زندگی از درس‌هایی است که همه‌ی رشته‌ها می‌خوانند، اما دانش‌آموز رشته‌ی علوم و معارف اسلامی معمولا با آن رابطه‌ی نزدیک‌تری دارد. در این دسته عنوانی مثل «دین و زندگی ۱ دهم دوره‌ی دوم متوسطه» را می‌بینید که نشان می‌دهد کتاب درسی یا منبع مربوط به همین پایه در قفسه هست.
برای این درس چند نکته‌ی عملی داریم:
اگر کتاب کمک‌درسی می‌خرید، مطمئن شوید برای همان پایه و همان ویرایش کتاب درسی نوشته شده باشد. مشخصات هر کتاب در صفحه‌ی خودش است.
عربی برای دانش‌آموز رشته‌ی علوم و معارف اسلامی از درس‌های اصلی است و تسلط بر آن به فهم متن‌های دینی هم کمک می‌کند. بیشتر دانش‌آموزان از دو چیز می‌نالند: قواعد که زیاد به نظر می‌رسند و ترجمه‌ای که با کم‌ترین بی‌دقتی نمره از دست می‌رود.
راهی که معمولا جواب می‌دهد این است:
هر کتاب کمک‌درسی روش خودش را دارد. بعضی فقط درسنامه و تست دارند، بعضی پاسخ تشریحی کامل هم می‌دهند. پیش از سفارش، مشخصات کتاب را بخوانید و ببینید برای چه پایه‌ای است.
درسنامه مطلب را توضیح می‌دهد و معمولا با مثال همراه است. خواندن آن برای کسی خوب است که کلاس را از دست داده یا مفهومی را نفهمیده. یک درسنامه‌ی خوب باید زبان روشن داشته باشد و به‌جای انبوه اطلاعات، اصل مطلب را برجسته کند.
این کتاب‌ها برای تمرین و سنجش‌اند. اگر پاسخ تشریحی داشته باشند، ارزش بیشتری دارند، چون فقط گزینه‌ی درست را نمی‌گویند و دلیل خطای شما را هم روشن می‌کنند. برای انتخاب، چند تست از وسط کتاب را نگاه کنید و ببینید با سبک کتاب درسی هماهنگ‌اند یا نه.
کتاب‌های جمع‌بندی کوتاه‌اند و برای هفته‌های آخر پیش از امتحان مناسب‌اند. اگر هنوز درس را نخوانده‌اید، خلاصه به شما چیزی یاد نمی‌دهد؛ فقط به کسی کمک می‌کند که پیش‌تر خوانده است.
این یک نسخه‌ی عمومی است و باید با شرایط خودتان تنظیمش کنید.
مهم‌ترین اصل این است که منبع کم باشد و کامل خوانده شود. سه کتاب نیمه‌کاره فایده‌ای ندارد.
در دسته‌ی درسی بزرگ‌ترین خطا خرید کتاب پایه‌ی اشتباه یا نسخه‌ی قدیمی است. سه چیز را نگاه کنید:
یک راه ساده این است که کتاب درسی را کنار بگذارید و عنوان فصل‌ها را با توضیح کتاب کمک‌درسی مقایسه کنید. مشخصات هر کتاب در صفحه‌ی خودش است و می‌توانید پیش از سفارش آن را بخوانید.
همه‌ی کتاب‌های این دسته درسی نیستند. اگر نگاهی به قفسه بیندازید، عنوان‌هایی از نوع دایره‌المعارف و مرجع هم می‌بینید، مثل «دایره‌المعارف الاسلامیه الکبری» در چند جلد، یا «دائره‌المعارف اطلاعات و امنیت در آثار و متون اسلامی». این کتاب‌ها برای مطالعه‌ی عمیق و پژوهش‌اند و به کار کسی می‌آیند که می‌خواهد یک موضوع را از منبع مرجع دنبال کند، نه کسی که فقط برای امتحان مدرسه آماده می‌شود.
عنوان‌های دیگری هم هست که از اسمشان معلوم است به تاریخ و اندیشه مربوط‌اند: «خورشید اسلام چگونه درخشید» در جلدهای جدا، «شناخت‌شناسی از دیدگاه قرآن و حدیث» که در عنوانش آمده برای مقطع دبیرستان و دانشگاه است، «تاریخ تحولات سیاسی جمهوری اسلامی ایران» و «تاریخ ایران پس از انقلاب اسلامی». درباره‌ی محتوای دقیق هر کدام باید مشخصات صفحه‌ی خودش را ببینید.
اگر دانش‌آموز هستید و این کتاب‌ها را می‌بینید، نگران نشوید که باید همه را بخوانید. برای درس مدرسه، کتاب درسی و کمک‌درسی کافی است. کتاب‌های مرجع برای وقتی‌اند که کنجکاوی یا تکلیف پژوهشی دارید.
دایره‌المعارف را از اول تا آخر نمی‌خوانند. آن را مثل نقشه‌ی شهر باز می‌کنند: اول می‌پرسید دنبال چه هستید، بعد فهرست و نمایه را نگاه می‌کنید و همان بخش را می‌خوانید. چند توصیه:
کتاب‌های دینی و تاریخی گاهی موضوع‌هایی را باز می‌کنند که نظرها درباره‌شان یکی نیست. کتاب‌جم فروشگاه است و داور نیست؛ هدف ما فقط این است که کتاب را به دست شما برسانیم. اگر می‌خواهید درباره‌ی یک مسئله‌ی دینی یا فقهی نظر بگیرید، به مرجع و متخصص همان حوزه مراجعه کنید. کتاب می‌تواند اطلاعات و دید بدهد، ولی جای پرسش از اهل فن نیست.
برای درس مدرسه هم بهتر است در امتحان از همان چارچوب کتاب درسی پیروی کنید، چون معیار تصحیح همان است. مطالعه‌ی آزاد بعد از آن می‌تواند به هر سمتی برود که علاقه دارید.
در ابتدای سال شوق زیاد است و خیلی‌ها پنج شش کتاب کمکی برای یک درس می‌خرند. در عمل هیچ‌کدام را تمام نمی‌کنند. یک درسنامه و یک مجموعه‌ی پرسش برای هر درس بس است.
کتاب رنگی و گلاسه لزوما بهتر یاد نمی‌دهد. مهم‌تر این است که توضیح‌ها برایتان روشن باشد و تمرین‌ها تنوع داشته باشند.
کتاب تستی که فقط کلید جواب دارد، وقتی اشتباه می‌کنید کمکی نمی‌کند. اگر می‌توانید کتابی با پاسخ تشریحی انتخاب کنید.
کتاب‌های کمکی برای شروع سال هستند نه برای هفته‌ی آخر. اگر از اول سال آرام و منظم پیش بروید، خیلی کمتر استرس می‌گیرید.
پدر و مادر معمولا نگران‌اند و می‌خواهند مطمئن شوند فرزندشان منبع کافی دارد. چند پیشنهاد:
تصمیم درباره‌ی رشته و مسیر تحصیلی هم بهتر است با مشورت مشاور انجام شود. ما فقط کتاب می‌فروشیم و توصیه‌ی تحصیلی تخصصی نمی‌دهیم.
دانش‌آموزان رشته‌های مختلف در بعضی درس‌ها منبع مشترک دارند. مثلا درس عربی در چند رشته هست و بخشی از کتاب‌های کمک‌درسی آن برای رشته‌های دیگر هم کاربرد دارد. اگر رشته‌ی دیگری را دنبال می‌کنید یا می‌خواهید تفاوت‌ها را ببینید، این صفحه‌ها را نگاه کنید:
دسته‌ی مادر همه‌ی این‌ها پیش‌دانشگاهی است؛ اگر هنوز نمی‌دانید دنبال کدام رشته هستید، از آنجا شروع کنید و همه‌ی شاخه‌ها را یک‌جا ببینید. به یاد داشته باشید که دروس عمومی را همه‌ی دانش‌آموزان می‌خوانند و خرید منبع برای آن‌ها ربطی به رشته‌ی شما ندارد.
برای اینکه ملموس‌تر شود، سه دانش‌آموز فرضی را مثال می‌زنیم.
سارا در پایه‌ی دهم است و از عربی می‌ترسد. او باید اول با کتاب درسی و یک درسنامه‌ی ساده شروع کند و هر روز ده دقیقه واژه بخواند، نه اینکه کتاب تست سنگین بخرد.
امیر پایه‌ی یازدهم است، درس را می‌فهمد ولی در امتحان نمره‌اش پایین می‌آید. او به مجموعه‌ی پرسش با پاسخ تشریحی نیاز دارد و باید بعد از هر امتحان اشتباه‌هایش را یادداشت کند.
مریم پایه‌ی دوازدهم است و کنکور دارد. او باید کتاب تست دسته‌بندی‌شده و آزمون‌های جامع را در برنامه بگذارد و برای مرور، از جمع‌بندی کوتاه استفاده کند.
این مثال‌ها ساختگی‌اند، اما الگوی واقعی مشکل‌های دانش‌آموزان را نشان می‌دهند: هر کس نیاز متفاوتی دارد و منبع باید از روی همان نیاز انتخاب شود.
قیمت و موجودی هر کتاب هر روز بهروز می‌شود. اگر کتابی را می‌خواهید، مشخصات آن را در صفحه‌ی خودش بخوانید و ببینید پایه، ناشر و ویرایش درست است. نسخه‌ی چاپی را می‌توانید آنلاین سفارش بدهید.
پیش از سفارش یک بار دیگر از خودتان بپرسید: این کتاب برای کدام درس است؟ کتاب درسی را دارم یا نه؟ اگر جواب هر دو روشن بود، سفارش راحت است.
نیاز شما به کتاب در طول سال ثابت نیست. اگر این را بدانید، خرج بی‌جا نمی‌کنید.
در هفته‌های اول فقط کتاب درسی و یک منبع توضیحی کافی است. هنوز نمی‌دانید کدام درس برایتان سخت‌تر می‌شود، پس عجله نکنید. بهتر است دو سه هفته کلاس را دنبال کنید و بعد ببینید کدام درس نیاز به کتاب کمکی دارد.
وقتی نمره‌های اولین امتحان‌ها آمد، تصویر روشن‌تری دارید. درسی که نمره‌اش پایین بود، کتاب کمکی می‌خواهد. درسی که مشکلی نداشت، همان کتاب درسی را کافی بدانید.
در این دوره بیشتر به نمونه‌سؤال، جمع‌بندی و آزمون نیاز دارید. اما اگر پایه‌ی درس ضعیف مانده، بازگشت به درسنامه از حل صد تست دیگر مفیدتر است. کتاب نمی‌تواند شکاف چند ماه را در چند شب پر کند، ولی می‌تواند مسیر را منظم کند.
در رشته‌ی علوم و معارف اسلامی بخش بزرگی از یادگیری از راه متن انجام می‌شود. متن عربی را فقط با نگاه کردن یاد نمی‌گیرید. وقتی آن را بلند می‌خوانید، ریتم جمله را می‌شنوید و ساختارش در ذهن می‌نشیند. وقتی دستی می‌نویسید، املا و شکل واژه را بهتر به خاطر می‌سپارید.
پیشنهاد ما این است که کتاب کمکی را کنار دفتر بگذارید و هر جواب را اول در دفتر بنویسید، بعد با کتاب مقایسه کنید. این کار کند است ولی اثرش ماندگارتر از علامت زدن گزینه‌هاست. اگر وقت کم دارید، همین روش را فقط برای درس‌هایی که در آن‌ها ضعیف‌اید به کار ببرید.
بعضی دانش‌آموزان این رشته پس از دبیرستان در رشته‌های مرتبط با علوم انسانی و معارف اسلامی ادامه می‌دهند. اگر به آینده فکر می‌کنید، نیازی نیست همین حالا کتاب‌های دانشگاهی بخرید. بهتر است دبیرستان را خوب بگذرانید و از مطالعه‌ی آزاد برای آشنایی با فضای رشته‌ها استفاده کنید. کتاب‌های مرجع و تحلیلی این دسته می‌توانند برای همین مطالعه‌ی آزاد به کار بیایند.
در انتخاب رشته‌ی دانشگاهی از مشاور و استادان کمک بگیرید. کتاب می‌تواند به شناخت شما کمک کند، اما تصمیم شغلی و تحصیلی را باید با اطلاعات کامل‌تر از یک فروشگاه گرفت.
این‌ها نکته‌های عمومی مطالعه‌اند و برای هر درسی صدق می‌کنند. کتاب خوب بدون عادت درست، نتیجه‌ی کامل نمی‌دهد.
قفسه‌ی علوم و معارف اسلامی در کتاب‌جم ترکیبی است: کتاب درسی و کمک‌درسی، مجموعه‌های دایره‌المعارفی و عنوان‌های تاریخی. برای اینکه گم نشوید، اول نوع کتاب را تعیین کنید. اگر دانش‌آموزید، عنوان پایه و درس را جست‌وجو کنید. اگر پژوهشگر یا علاقه‌مندید، به عنوان‌های چندجلدی و تحلیلی نگاه کنید.
در عنوان‌های چندجلدی حتما شماره‌ی جلد را ببینید. کتابی مثل «دایره‌المعارف الاسلامیه الکبری» جلد اول با جلد ششم فرق دارد و هر جلد جداگانه معرفی شده است. همین دقت درباره‌ی «تاریخ تحولات سیاسی جمهوری اسلامی ایران (جلد ششم)» هم لازم است.
نه. کتاب‌های درسی و کمک‌درسی بیشتر برای دانش‌آموزان همین رشته‌اند، ولی بخشی از این دسته کتاب‌های مرجع و مطالعاتی است که هر علاقه‌مندی می‌تواند بخواند.
ممکن است بخشی از آن بخورد، اما مطمئن نیست. بهتر است کتابی بخرید که با کتاب درسی فعلی و همان پایه هماهنگ باشد. عنوان و مشخصات کتاب را با کتاب درسی خودتان مقایسه کنید.
اول کتاب درسی را داشته باشید. بعد اگر تمرین بیشتر می‌خواهید، یک کتاب کمک‌درسی همان پایه انتخاب کنید و آن را کامل کار کنید. کتاب‌های دیگر را فقط اگر لازم شد اضافه کنید.
اگر درس را نمی‌فهمید، درسنامه. اگر می‌فهمید ولی تمرین نکرده‌اید، کتاب تست. بهترین حالت این است که هر دو را داشته باشید ولی به ترتیب استفاده کنید.
برای امتحان مدرسه لازم نیست. آن‌ها مرجع‌اند و برای پژوهش و مطالعه‌ی عمیق مناسب‌اند. اگر تکلیف تحقیقی دارید، می‌توانید از آن‌ها کمک بگیرید.
در عنوان کتاب معمولا پایه یا مقطع نوشته شده، مثل «دهم» یا «دوره‌ی دوم متوسطه». مشخصات کامل هم در صفحه‌ی همان کتاب است.
خیر. کتاب کمک می‌کند ولی جای معلم و مشاور تحصیلی را نمی‌گیرد. برای تصمیم‌های جدی درباره‌ی رشته و مسیر، با مشاور مدرسه صحبت کنید.
دسته‌ی علوم و معارف اسلامی کتاب‌جم برای دانش‌آموزی است که می‌خواهد درست و منظم درس بخواند و برای کسی است که در تاریخ و اندیشه‌ی اسلامی دنبال منبع می‌گردد. اصل کار ساده است: پایه‌ی درست، ویرایش هماهنگ، منابع کم و کامل‌خوانده، و ترتیب درست بین درسنامه و تست. اگر هنوز مطمئن نیستید از کجا شروع کنید، کتاب درسی پایه‌ی خودتان را بردارید و بعد یک درسنامه یا مجموعه‌ی پرسش متناسب با نیازتان انتخاب کنید.
کتاب‌های همین دسته را ببینید، مشخصات هر کدام را بخوانید و نسخه‌ی چاپی را آنلاین سفارش بدهید. قیمت و موجودی هر کتاب هر روز بهروز می‌شود، پس همیشه صفحه‌ی خود کتاب آخرین وضعیت را نشان می‌دهد.
