جورجی کروچی
ترجمه‌ی باقر آیت الله زاده شیرازی، مهرداد حجازی، فرهاد تهرانی
دفتر پژوهش های فرهنگی
هر بنای قدیمی یک پرسش دارد: با او چه کنیم؟ بگذاریم فرو بریزد، بازسازی‌اش کنیم، یا آرام و با دانش کنارش بایستیم تا سال‌های بیشتری بماند؟ پاسخ این پرسش کار مرمت است و کتاب مرمت بناهای تاریخی همان منبعی است که به شما یاد می‌دهد پیش از هر دستی که به آجر و گچ و چوب و سنگ زده می‌شود، چه چیزی باید دانست. این صفحه برای دانشجوی مرمت، معمار، کارشناس میراث فرهنگی و هر کسی که به بناهای قدیمی دل بسته، راهنمای انتخاب کتاب است: از اصول مستندسازی تا حفاظت سازه‌ای، از مرمت شهری تا میراث صنعتی.
قیمت و موجودی هر کتاب هر روز به‌روز می‌شود و مشخصات هر کتاب در صفحه‌ی خودش است. نسخه چاپی را می‌توانید آنلاین سفارش بدهید.
مرمت فقط تعمیر نیست. تعمیر یعنی چیزی خراب شده و ما آن را درست می‌کنیم. مرمت یعنی چیزی ارزش تاریخی دارد و ما می‌خواهیم آن ارزش را از دست ندهیم. این تفاوت بزرگ است. یک دیوار قدیمی را می‌شود با سیمان تازه صاف کرد و ظاهرش را «مرتب» کرد، ولی همین کار ممکن است بخشی از تاریخ بنا را برای همیشه پاک کند. مرمت‌گر باید بداند کجا دست بزند و کجا دست نزند.
در دنیای مرمت چند واژه مدام تکرار می‌شود: حفاظت، مرمت، بازسازی، باززنده‌سازی و استفاده‌ی مجدد. حفاظت یعنی نگه داشتن وضع موجود و جلوگیری از فرسایش بیشتر. مرمت یعنی برگرداندن بخش‌های آسیب‌دیده به حالتی قابل فهم و پایدار. بازسازی یعنی ساختن دوباره‌ی چیزی که از میان رفته و باززنده‌سازی یعنی دادن حیات تازه به بنا یا بافت، اغلب با کاربری جدید. کتاب‌های این دسته هر کدام به یک یا چند تا از این مفهوم‌ها می‌پردازند و فرق‌هایشان را روشن می‌کنند.
گروه‌های مختلفی سراغ این کتاب‌ها می‌آیند و هر کدام دنبال چیزی متفاوت‌اند.
هر کدام از این‌ها باید کتاب متفاوتی بردارد. دانشجو به کتاب درسی و مرجع نیاز دارد، معمار به کتاب روش‌شناسی و اجرا، پژوهشگر به کتاب موردی و تخصصی و علاقه‌مند به کتاب مقدماتی و روان. در ادامه، این تفاوت‌ها را باز می‌کنیم تا انتخابتان سریع‌تر شود.
پیش از اینکه یک بنا را مرمت کنید، باید بدانید چه دارید. مستندسازی یعنی ثبت دقیق وضع موجود: نقشه، عکس، شرح آسیب‌ها، جنس مصالح، سابقه‌ی تاریخی و هر چیزی که بعدا به کار می‌آید. اگر این مرحله کوتاه یا ناقص باشد، تصمیم‌های بعدی بر پایه‌ی حدس گرفته می‌شود و ممکن است بنا را بیشتر آسیب بزند.
کتاب «اصول و روش‌های مستندسازی بناها و محوطه‌های تاریخی» از عنوانش پیداست که به همین مرحله می‌پردازد. چنین کتابی برای شروع کار یک مرمت‌گر جوان بسیار مفید است، چون روش کار را یاد می‌دهد و از اشتباه‌های رایج جلوگیری می‌کند. اگر تازه وارد این رشته شده‌اید، بهتر است اول با مستندسازی آشنا شوید و بعد سراغ مبحث‌های سنگین‌تر بروید.
مستندسازی فقط ثبت نیست؛ نوعی شناخت هم هست. وقتی یک بنا را با دقت اندازه می‌گیرید و ترک‌ها را یک‌به‌یک ثبت می‌کنید، متوجه چیزهایی می‌شوید که در نگاه اول دیده نمی‌شوند: مسیر نفوذ رطوبت، ردپای دخل و تصرف‌های قدیمی و لایه‌های تاریخی که روی هم نشسته‌اند.
بخش مهمی از مرمت بناهای تاریخی به سازه مربوط است. یک بنای قدیمی ممکن است در برابر زلزله، نشست زمین، رطوبت یا بار اضافه ضعیف شده باشد. اینجا مرمت‌گر باید با مهندس سازه هم‌زبان شود و بداند چه مداخله‌ای لازم است و چه مداخله‌ای بنا را از اصالتش دور می‌کند.
کتاب «حفاظت و مرمت سازه‌ای میراث معماری» به همین بخش می‌پردازد. سازه‌ی بنای قدیمی با سازه‌ی امروزی فرق دارد. مصالح آن، مثل خشت، آجر، سنگ و چوب، رفتار دیگری دارند و شیوه‌ی مقاوم‌سازی هم باید با آن‌ها سازگار باشد. یک مرمت‌گر خوب باید بداند هر مداخله تا چه اندازه برگشت‌پذیر است، یعنی اگر بعدا روش بهتری پیدا شد، بتوان آن را برداشت.
این کتاب‌ها معمولا بیشتر برای کسانی مناسب‌اند که پایه‌ی مهندسی یا معماری دارند. اگر خواننده‌ی عادی هستید، شاید بهتر باشد اول کتاب مقدماتی‌تری بخوانید و بعد به سراغ این منابع بروید.
بسیاری از تصمیم‌های مرمت به آزمایش وابسته است. برای اینکه بدانید یک ملات چه ترکیبی دارد، رطوبت از کجا می‌آید یا مصالح چقدر فرسوده شده‌اند، باید نمونه‌برداری و آزمایش کرد. کتاب «کاربرد پژوهش‌های آزمایشگاهی در حفاظت و مرمت بناهای تاریخی» از همین بخش حرف می‌زند.
اهمیت این موضوع در این است که مرمت را از حدس و سلیقه بیرون می‌آورد. وقتی می‌دانید ملات اصلی بنا چه بوده، می‌توانید ملاتی سازگار با آن بسازید. وقتی می‌دانید منشأ رطوبت کجاست، می‌توانید به‌جای پوشاندن نشانه، علت را درمان کنید. مرمت‌گری که آزمایشگاه را نمی‌شناسد، بسیاری از تصمیم‌هایش را کورکورانه می‌گیرد.
این کتاب‌ها معمولا فنی‌ترند و برای دانشجوی ارشد، پژوهشگر و کسی که در پروژه‌ی واقعی مرمت کار می‌کند مناسب‌اند. اگر فقط می‌خواهید با کلیات آشنا شوید، لازم نیست از اینجا شروع کنید.
یک بنا هرگز تنها نیست. بنای تاریخی در یک محله، یک کوچه و یک شهر قرار دارد و مرمت آن بدون در نظر گرفتن محیط اطرافش ناقص است. برای همین شاخه‌ای به اسم مرمت شهری وجود دارد که با مقیاس بزرگ‌تر کار می‌کند: بافت قدیمی شهر، معابر، خانه‌ها و زندگی ساکنان.
کتاب «مرمت شهری در بافت‌های تاریخی ایران» از این زاویه به مسئله نگاه می‌کند. در بافت تاریخی، فقط ساختمان مهم نیست؛ آدم‌ها هم مهم‌اند. اگر ساکنان یک محله‌ی قدیمی از آنجا بروند و فقط پوسته‌ی بناها بماند، آنچه می‌ماند شبیه موزه است، نه شهر. مرمت شهری می‌کوشد بین حفظ بافت و زنده ماندن آن تعادل ایجاد کند.
کتاب «باززنده‌سازی بناها و شهرهای تاریخی» نیز به همین سؤال می‌پردازد که چطور به بنا و شهر قدیمی حیات تازه بدهیم. اگر به معماری و شهر علاقه دارید، دسته‌ی شهرسازی و دسته‌ی معماری هم کنار این کتاب‌ها خواندنی‌اند.
وقتی از میراث تاریخی حرف می‌زنیم، اغلب مسجد، کاخ و قلعه به ذهن می‌آید. ولی کارخانه‌ی قدیمی، ایستگاه راه‌آهن، انبار و کارگاه هم بخشی از تاریخ‌اند. به این‌ها میراث صنعتی می‌گویند. این بناها گواه دوره‌ی مشخصی از زندگی اقتصادی و اجتماعی هستند و اگر از میان بروند، آن دوره هم بی‌ردپا می‌شود.
کتاب «میراث صنعتی؛ از مفهوم تا مصداق» به معرفی همین مفهوم می‌پردازد، و کتاب «بازخوانی تجارب انطباق‌پذیری و استفاده‌ی مجدد از میراث صنعتی در ایران» به تجربه‌های استفاده‌ی مجدد از این بناها اشاره دارد. استفاده‌ی مجدد یعنی به بنای قدیمی کاربری تازه بدهیم: کارخانه‌ای که دیگر تولید نمی‌کند، شاید موزه، گالری یا مرکز فرهنگی شود. این روش هم بنا را نگه می‌دارد و هم آن را به زندگی امروز وصل می‌کند.
این بخش برای کسانی جذاب است که به تاریخ شهر و صنعت علاقه دارند و می‌خواهند بدانند بناهای غیرمعمول هم می‌توانند مرمت شوند.
کتاب‌های موردی در مرمت یک ویژگی دارند: به‌جای اینکه فقط نظریه بگویند، درباره‌ی یک بنا مشخص حرف می‌زنند. کتاب «حفاظت و باززنده‌سازی قلعه‌ی دختر ساوه» از عنوانش پیداست که به یک بنای مشخص می‌پردازد. یادگرفتن مرمت از روی یک نمونه‌ی واقعی، اغلب راحت‌تر از خواندن اصول کلی است، چون می‌بینید هر تصمیم در یک وضعیت مشخص چطور گرفته می‌شود.
کتاب «بازآفرینی مجازی ارگ بم: بازشناسی گذشته، بازسازی دانش‌بنیان آینده» هم بنای بم را مطرح می‌کند و از عنوانش برمی‌آید که به بازآفرینی مجازی می‌پردازد. یعنی گاهی وقتی بنا آسیب دیده یا از میان رفته، بازسازی آن در فضای مجازی و مدل‌سازی راهی برای شناخت و حفظ دانش آن است. جزئیات این روش‌ها را باید در خود کتاب دید.
اگر می‌خواهید مرمت را از نزدیک بفهمید، کتاب موردی شروع خوبی است. نمونه‌ی واقعی شما را وادار می‌کند به مسائل عملی فکر کنید: بودجه، مصالح، زمان و اختلاف نظر بین متخصصان.
یک راهنمای ساده برای انتخاب کتاب این است که از خودتان چند سؤال بپرسید.
صفحه‌ی هر کتاب مشخصات آن را دارد؛ ناشر، نویسنده و تعداد جلدها را ببینید تا بفهمید کتاب برای کدام سطح مناسب است.
درباره‌ی هر کتاب فقط چیزی می‌گوییم که از عنوانش پیداست. مشخصات دقیق و فهرست مطالب در صفحه‌ی خود کتاب است.
اگر تازه شروع می‌کنید، «آشنایی با بناهای تاریخی» که در عنوانش کلمه‌ی «کتاب درسی» آمده، می‌تواند نقطه‌ی ورود مناسبی باشد. بعد می‌توانید بسته به علاقه‌تان به سمت مستندسازی، سازه یا مرمت شهری بروید.
یکی از فایده‌های خواندن کتاب مرمت این است که با اشتباه‌های رایج آشنا می‌شوید. چند مورد مشهور را مرور کنیم، بدون اینکه ادعای علمی دقیقی بکنیم؛ فقط چیزهایی که در بحث مرمت بارها گفته شده است.
هر کدام از این اشتباه‌ها در کتاب‌های این دسته از یک زاویه بررسی شده‌اند. خواندن آن‌ها به شما کمک می‌کند پیش از دخالت در یک بنا، بیشتر فکر کنید.
اگر دانشجوی سال اول یا دوم هستید و نمی‌دانید از کجا شروع کنید، این مسیر را می‌توانید امتحان کنید.
با یک کتاب مقدماتی درباره‌ی بناهای تاریخی و مفاهیم اولیه‌ی مرمت شروع کنید. هدف این است که واژه‌ها را بشناسید و تصویر کلی به دست بیاورید. لازم نیست همه‌چیز را حفظ کنید؛ کافی است با زبان رشته آشنا شوید.
بعد سراغ کتاب مستندسازی بروید. اگر امکانش هست، یک بنای نزدیک خانه‌تان را انتخاب کنید و مستندسازی ساده‌ای انجام دهید: چند عکس، یک طرح دستی و یادداشت درباره‌ی آسیب‌ها. این تمرین کوچک بیشتر از خواندن ده فصل به شما یاد می‌دهد.
حالا می‌توانید به سراغ سازه و آزمایشگاه بروید. این‌ها سنگین‌ترند و بهتر است پایه‌ی قبلی داشته باشید. اگر بخشی برایتان سخت بود، عجله نکنید و بعد از مطالعه‌ی مثال‌های موردی دوباره برگردید.
در پایان، مرمت شهری و میراث صنعتی را بخوانید تا بنا را در بافت و زمینه‌اش ببینید. اینجا به یک مسئله‌ی مهم می‌رسید: چطور بین حفظ و زندگی توازن ایجاد کنیم.
مرمت بناهای تاریخی با چند رشته‌ی دیگر مرز مشترک دارد. معماری بنیاد بسیاری از مفاهیم آن را می‌سازد. شهرسازی مقیاس بزرگ‌تر آن را تعریف می‌کند. باستان‌شناسی گاهی پیش از مرمت یا همزمان با آن، لایه‌های زیرین بنا را می‌کاود. هنر و تاریخ هنر هم به شناخت تزئینات و شیوه‌ها کمک می‌کنند.
اگر می‌خواهید دید وسیع‌تری پیدا کنید، دسته‌های هنر و معماری، نقاشی و سینما هم ممکن است برایتان جذاب باشد. مرمت‌گر خوب فقط با ساختمان کار نمی‌کند؛ با تاریخ، هنر، مصالح و آدم‌ها هم سر و کار دارد. همین گستردگی است که این رشته را جذاب می‌کند.
یک نکته‌ی مهم دیگر: مرمت کار تیمی است. مرمت‌گر، مهندس سازه، باستان‌شناس، مورخ و صنعتگر باید با هم کار کنند. هیچ کس همه‌چیز را نمی‌داند و کتاب‌ها فقط بخشی از دانش لازم را می‌دهند. بقیه‌اش از تجربه و همکاری می‌آید.
کتاب‌های مرمت پر از واژه‌هایی‌اند که در گفت‌وگوی روزمره کمتر می‌شنویم. آشنایی با چند واژه‌ی پایه، خواندن را خیلی آسان‌تر می‌کند.
این واژه‌ها را در بیشتر کتاب‌های این دسته می‌بینید. اگر معنایشان را از ابتدا بدانید، در فصل‌های بعدی کمتر گیج می‌شوید.
مرمت پر از تصمیم‌هایی است که جواب ساده ندارد. فرض کنید بنایی قدیمی دارید که چند دوره‌ی تاریخی را پشت سر گذاشته و هر دوره چیزی به آن افزوده است. حالا باید تصمیم بگیرید: بنا را به شکل اولش برگردانید یا همه‌ی لایه‌ها را نگه دارید؟ هر دو انتخاب طرفدار دارد و دلیل‌های خودش را.
یا فرض کنید بخشی از یک نقاشی دیواری ریخته است. آیا جای خالی را دوباره نقاشی کنید، یا به همان حال بگذارید؟ اگر نقاشی کنید، ممکن است بیننده فکر کند همه‌اش اصل است. اگر نگذارید، بنا ناقص دیده می‌شود. مرمت‌گران در این‌جور موقعیت‌ها معمولا راهی می‌جویند که بیننده بفهمد کدام بخش قدیمی است و کدام تازه.
سومین مثال به کاربری مربوط است. بنایی که سال‌ها خالی مانده، اگر کاربری تازه نگیرد، به مرور فرو می‌ریزد. ولی هر کاربری تازه شرایط خودش را دارد: نور، تهویه، امنیت و رفت‌وآمد. باید ببینید بنا این تغییرها را تحمل می‌کند یا نه. کتاب‌های باززنده‌سازی و استفاده‌ی مجدد دقیقا درباره‌ی همین‌گونه تصمیم‌ها بحث می‌کنند و مثال‌های واقعی می‌آورند.
خواندن این بحث‌ها به شما یاد می‌دهد که در مرمت، «جواب درست» همیشه یکی نیست. چیزی که اهمیت دارد این است که تصمیم آگاهانه، مستند و قابل دفاع باشد. یک مرمت‌گر خوب پیش از هر کار می‌پرسد: چرا؟ و اگر جواب قانع‌کننده نداشت، دست نگه می‌دارد.
شاید فکر کنید مرمت فقط کار متخصص‌هاست، ولی هر بنای تاریخی بخشی از حافظه‌ی جمعی ما است. یک مسجد، حمام یا خانه‌ی قدیمی آن چیزی را نشان می‌دهد که کتاب تاریخ نمی‌تواند نشان بدهد: چطور مردم آن دوره زندگی می‌کردند، چه مصالحی در دسترس‌شان بود و چه ذوقی داشتند.
وقتی یک بنا ویران می‌شود، هیچ عکس یا نقشه‌ای جای آن را نمی‌گیرد. برای همین مرمت بناهای تاریخی فقط یک شغل نیست؛ نوعی مسئولیت است. کتاب‌ها به ما یاد می‌دهند این مسئولیت را درست انجام دهیم، یعنی با دانش، با احتیاط و با احترام به آنچه از گذشته رسیده است.
حتی اگر مرمت‌گر نباشید، آشنایی با این کتاب‌ها دید شما را به شهر و بناهای اطراف عوض می‌کند. دیگر یک دیوار قدیمی برایتان فقط دیوار نیست؛ لایه‌ای از زمان است.
کتاب‌های مرمت معمولا تصویر و نقشه‌ی زیادی دارند و چاپ خوب اهمیت پیدا می‌کند. اگر کتاب عکس رنگی و نقشه‌ی دقیق دارد، نسخه‌ی چاپی برای شما راحت‌تر است، چون می‌توانید ساعت‌ها با آن کار کنید، یادداشت بنویسید و کنار نقشه‌ها علامت بگذارید.
پیش از خرید، به جلد و ویرایش کتاب هم توجه کنید. بعضی کتاب‌های درسی در چند ویرایش چاپ شده‌اند و اگر برای درس دانشگاه می‌خرید، ویرایش مورد نظر استاد را بپرسید. کتاب‌های چندجلدی را هم با دقت بررسی کنید که همه‌ی جلدها را دارید یا نه.
برای استفاده‌ی بهتر، هنگام خواندن یک دفتر یادداشت کنارتان باشد. اصطلاح‌های تازه را بنویسید و بعد آن‌ها را مرور کنید. اگر بنایی نزدیک شما هست، هر فصل را با آن بنا مقایسه کنید. یادگیری مرمت با نگاه کردن و مقایسه‌ی مداوم سریع‌تر پیش می‌رود.
اگر تازه‌کارید، کتاب مقدماتی درباره‌ی بناهای تاریخی و بعد کتاب مستندسازی مناسب‌ترین شروع است. سپس بسته به علاقه‌تان به سراغ سازه، آزمایشگاه یا مرمت شهری بروید.
لازم نیست. بعضی کتاب‌ها مثل کتاب‌های مقدماتی و میراث صنعتی برای علاقه‌مندان عمومی هم قابل فهم‌اند. ولی کتاب‌های سازه‌ای و آزمایشگاهی معمولا پایه‌ی فنی می‌خواهند.
مرمت یعنی نگهداری و تقویت آنچه هست، با حفظ ارزش تاریخی. بازسازی یعنی ساختن دوباره‌ی چیزی که از میان رفته است. این دو در بحث‌های مرمت تفاوت مهمی دارند و کتاب‌های این دسته درباره‌ی آن توضیح می‌دهند.
کتاب موردی درباره‌ی یک بنای مشخص، مانند قلعه یا ارگ، نشان می‌دهد اصول کلی در عمل چطور اجرا می‌شوند. برای دانشجو و پژوهشگر بسیار مفید است.
بیشتر آن‌ها فارسی‌اند، ولی بعضی عنوان دوزبانه دارند. مشخصات هر کتاب در صفحه‌ی خودش است و باید آنجا زبان و جزئیات را ببینید.
بله، امروز میراث صنعتی بخشی از حوزه‌ی حفاظت و مرمت است. کارخانه‌ها، انبارها و ایستگاه‌های قدیمی هم می‌توانند حفظ یا با کاربری تازه احیا شوند.
نه. کتاب دانش و روش را می‌دهد، ولی برای مداخله در یک بنای واقعی همیشه باید با متخصص و مجوزهای لازم کار کرد. کتاب کمک می‌کند بدانید چه سؤالی بپرسید و چه چیزی را بسنجید.
مرمت بناهای تاریخی رشته‌ای است که دانش، حوصله و احترام به گذشته را می‌خواهد. کتاب‌های این دسته از مستندسازی و سازه تا آزمایشگاه، مرمت شهری و میراث صنعتی همه‌ی این جنبه‌ها را پوشش می‌دهند و هر کدام در جای خودش راهنمای شماست. بسته به نیازتان، از کتاب مقدماتی یا درسی شروع کنید و به تدریج به سراغ منابع تخصصی و موردی بروید.
حالا می‌توانید کتاب‌های همین دسته را ببینید، مشخصات آن‌ها را مقایسه کنید و نسخه‌ی چاپی مناسب خودتان را آنلاین سفارش بدهید.
