فرزانه میرزایی
دی نگار تهران
احمدرضا حسینی، امیر مجتبی ستوده
علمی آبزیان، تهران
بیتا پژواک، مائده خوش نشین
ترجمه‌ی مهرداد فیروزبخت
حتمی
ماه‌ها مانده به کنکور، میز مطالعه پر از کتاب است و ذهن پر از پرسش: کتاب جامع بخرم یا فقط تست؟ از کدام درس شروع کنم؟ بانک تست وقتی خوب است که چه زمانی خوانده شود؟ کتاب کنکور تنها یک بسته‌ی تست نیست؛ ابزاری است که اگر درست انتخاب شود، زمان شما را نجات می‌دهد و اگر نادرست، ماه‌ها را هدر می‌دهد. این صفحه برای دانش‌آموز، داوطلب و پدر و مادری نوشته شده که می‌خواهند بدانند کتاب‌های کنکور چه نوع‌هایی دارند، هر نوع به چه کاری می‌آید و چطور با فکر انتخاب کنیم.
در ادامه با هم از تفاوت کتاب جامع و تست شروع می‌کنیم، به رشته‌های مختلف می‌رسیم، برنامه‌ی مطالعه و اشتباه‌های رایج را مرور می‌کنیم و در آخر به پرسش‌های پرتکرار جواب می‌دهیم. نسخه‌ی چاپی کتاب‌ها را می‌توانید آنلاین سفارش بدهید و مشخصات هر کتاب در صفحه‌ی خودش است.
کتاب درسی مدرسه مطلب را برای فهم اولیه می‌نویسد. کتاب کنکور همان مطلب را برای آزمون آماده می‌کند: خلاصه می‌کند، نکته‌های پرتکرار را نشان می‌دهد، مثال و تست می‌آورد و نحوه‌ی پاسخ دادن را یاد می‌دهد. این دو رقیب هم نیستند. کتاب کنکور بدون تسلط بر کتاب درسی مثل ساختمانی است که پی ندارد.
اگر هنوز در سال‌های ابتدایی دوره‌ی آمادگی هستید، پیشنهاد ما این است که اول کتاب درسی را خوب بخوانید و بعد سراغ کتاب کنکور بروید. برای منابع درسی مدرسه، دسته‌ی مقاطع تحصیلی مدرسه را ببینید و اگر دنبال منابع سال آخر هستید، به پیش‌دانشگاهی هم سر بزنید.
کتاب‌های این دسته را می‌شود چند نوع دید: کتاب جامع، بانک تست، جمع‌بندی، و مجموعه‌های اختصاصی هر رشته. در بخش‌های بعد، هر کدام را جدا توضیح می‌دهیم.
کتاب جامع یعنی کتابی که یک درس را از ابتدا تا انتها پوشش می‌دهد. هم آموزش دارد، هم تست. عنوان‌هایی مثل «تاریخ واقعا جامع کنکور» یا «تست جامع تاریخ رشته انسانی» از همین نوع‌اند. مزیت این کتاب‌ها این است که لازم نیست برای هر درس چند منبع مختلف بخرید و مطلب یک‌جا و منظم است.
محدودیت‌شان اینجاست که حجم زیادی دارند و اگر زمان کم باشد، تمام کردنشان سخت است. کسی که چند ماه بیشتر تا آزمون ندارد، معمولا باید به جای کتاب جامع، سراغ منبع جمع‌بندی برود. برعکس، کسی که یک سال یا بیشتر وقت دارد، از کتاب جامع بیشترین بهره را می‌برد.
یک نکته‌ی مهم: کتاب جامع را همه‌جا یکسان نخوانید. بخش‌هایی که در آن قوی هستید را سریع رد کنید و روی بخش‌های ضعیف وقت بگذارید. برنامه‌ی خوب همیشه بر اساس ضعف‌های شماست.
بانک تست مجموعه‌ای از سؤال‌های چهارگزینه‌ای است، معمولا با پاسخ تشریحی. تست زدن مهارتی جداگانه است و فقط دانستن مطلب کافی نیست. باید سرعت داشته باشید، به دام گزینه‌های نزدیک نیفتید و مدیریت زمان یاد بگیرید.
اشتباه رایج این است که کسی قبل از فهم مطلب، تست می‌زند. نتیجه‌اش این می‌شود که جواب‌ها را حدس می‌زند و از غلط‌ها چیزی نمی‌آموزد. ترتیب درست این است: اول مطلب، بعد تست همان مطلب، و آخر مرور غلط‌ها.
عنوان‌هایی مثل «تست جامع ریاضی و آمار رشته انسانی» و «تست جامع ریاضیات رشته تجربی» نشان می‌دهند که بانک تست معمولا برای هر رشته جداگانه است. هنگام خرید، به رشته و درس دقت کنید، چون ریاضی تجربی با ریاضی انسانی فرق دارد.
پاسخ تشریحی را جدی بگیرید. دیدن فقط گزینه‌ی درست چیز زیادی یاد نمی‌دهد، اما فهمیدن اینکه چرا گزینه‌های دیگر غلط‌اند، دید شما را عوض می‌کند.
وقتی آزمون نزدیک می‌شود، دیگر وقت خواندن هزار صفحه نیست. کتاب جمع‌بندی نکته‌ها را فشرده می‌کند تا در مرور نهایی از آن‌ها استفاده کنید. این کتاب‌ها معمولا نازک‌ترند و به کسی می‌آیند که پیش‌تر مطلب را یاد گرفته است.
کتاب جمع‌بندی برای کسی که هنوز درس را نخوانده، کارآمد نیست. مثل نقشه‌ی خلاصه‌ی شهری است که هرگز آن را ندیده‌اید. برای کسی که شهر را گشته، عالی است.
پیشنهاد ما این است که از حدود دو سه ماه مانده به آزمون، کتاب‌های جمع‌بندی را کنار تست‌های زمان‌دار بگذارید. صبح‌ها نکته‌ها را مرور کنید و بعدازظهرها آزمون بزنید. این ترکیب برای بسیاری از داوطلب‌ها جواب داده است.
در رشته‌ی ریاضی و فیزیک، بیشتر زمان صرف حل مسئله می‌شود. کتاب مناسب باید مثال حل‌شده‌ی زیاد داشته باشد و تمرین‌ها را از ساده به دشوار بچیند. دسته‌ی ریاضی و فیزیک منبع‌های این رشته را کنار هم آورده است.
در این رشته، یادگیری مفهومی از حفظ کردن مهم‌تر است. اگر فرمولی را بدون فهم حفظ کنید، در سؤال‌های ترکیبی می‌مانید. کتابی را انتخاب کنید که پیش از فرمول، ریشه‌ی آن را توضیح می‌دهد.
رشته‌ی علوم تجربی حجم مطلب بالایی دارد: زیست، شیمی، فیزیک و ریاضی. داوطلب این رشته بیشتر از بقیه با مسئله‌ی زمان روبه‌رو است. کتاب‌های علوم تجربی در همین دسته گرد آمده‌اند.
راه‌حل معمول، تقسیم درس‌ها بر اساس اولویت است. درس‌هایی که ضریب بیشتری دارند یا در آن‌ها قوی‌ترید، اول. عنوان «تست جامع ریاضیات رشته تجربی» یکی از منبع‌هایی است که در این دسته می‌بینید و برای تمرین ریاضی این رشته به کار می‌آید.
در رشته‌ی انسانی، متن مهم‌ترین ابزار است. تاریخ، جغرافیا، ادبیات، عربی، علوم اجتماعی و فلسفه همه با خواندن و مرور تکرارشونده یاد گرفته می‌شوند. در این دسته عنوان‌هایی مثل «تست جامع تاریخ رشته انسانی»، «تاریخ واقعا جامع کنکور» و «تست جامع ریاضی و آمار رشته انسانی» می‌بینید که از درس‌های این مسیر هستند.
مجموعه‌ی «۲۳ کتاب جامع کنکور انسانی مشاوران آموزش» هم از عنوان‌هایی است که یک رشته را با یک بسته‌ی بزرگ پوشش می‌دهد. ما درباره‌ی محتوای هر جلد ادعایی نمی‌کنیم و توصیه می‌کنیم مشخصات را در صفحه‌ی خود کتاب بخوانید. برای این رشته، دسته‌ی علوم انسانی را هم ببینید.
در انسانی، شبکه‌ای فکر کردن کمک می‌کند. تاریخ را به شکل زنجیره‌ی علت و معلول بخوانید نه فهرست تاریخ‌ها. به همین ترتیب در علوم اجتماعی، مفهوم‌ها را با مثال‌های روزمره وصل کنید.
همه‌ی داوطلب‌ها در سه مسیر اصلی نیستند. رشته‌ی هنر هم کتاب و منبع خودش را دارد و آزمون آن ترکیبی از دانش نظری و توانایی عملی است. داوطلبان زبان‌های خارجی در دسته‌ی زبان‌های خارجی منبع پیدا می‌کنند. برای هنرجوها و دانش‌آموزان مسیر مهارتی نیز فنی و حرفه‌ای و کاردانش وجود دارد.
چند دسته‌ی دیگر هم برای گروه‌های خاص هست. کتاب‌های المپیاد برای دانش‌آموزانی است که فراتر از سطح معمول کنکور فکر می‌کنند و تیزهوشان برای آزمون‌ها و آمادگی مدرسه‌های خاص. اگر رشته‌ی شما در این فهرست هست، بد نیست پیش از انتخاب، نگاهی به آن دسته بیندازید.
فارسی، عربی، دین و زندگی و زبان انگلیسی در هر رشته‌ای مشترک‌اند. به همین دلیل مجموعه‌ی جداگانه‌ای برای آن‌ها هست: دروس عمومی. یک اشتباه رایج این است که داوطلب فقط روی درس‌های اختصاصی وقت می‌گذارد و دروس عمومی را رها می‌کند. اما این درس‌ها در نتیجه‌ی نهایی سهم دارند و کسی که آن‌ها را ضعیف بگذارد، بی‌دلیل امتیاز از دست می‌دهد.
مزیت دروس عمومی این است که یادگیری‌شان نسبتا یکنواخت است و با مرور روزانه‌ی کوتاه می‌شود آن‌ها را نگه داشت. نیم ساعت در روز، پایدارتر از چهار ساعت در یک روز است.
فرض کنید دو دوست در یک رشته آماده‌ی کنکور می‌شوند. اولی هر هفته یک کتاب تازه می‌خرد، چند صفحه‌اش را می‌خواند و سراغ کتاب بعدی می‌رود. دومی فقط دو کتاب دارد: یک کتاب جامع و یک بانک تست. او هر روز مقدار مشخصی از کتاب جامع را می‌خواند، تست همان بخش را می‌زند و غلط‌هایش را در دفتری می‌نویسد.
بعد از یک ماه، اولی قفسه‌ای پر از کتاب دارد و احساس گم‌شدن. دومی دو کتاب دارد که نصفشان را تمام کرده و می‌داند در کدام بخش‌ها ضعیف است. این یک مثال ساختگی برای فهم موضوع است و معنایش این نیست که همه‌جا نتیجه همین می‌شود، اما تجربه‌ی بسیاری از مشاوران و داوطلب‌ها همین را نشان می‌دهد: تعدد منبع، جای عمق را نمی‌گیرد.
وقتی کتاب کنکور می‌خرید، از خودتان بپرسید «این کتاب را تا آخر می‌خوانم؟» اگر جواب روشن نیست، شاید هنوز وقتش نرسیده یا کتاب مناسب شما نیست.
یکی از کارآمدترین عادت‌ها در آماده‌سازی کنکور، نگه داشتن دفترچه‌ی غلط‌هاست. هر تستی که اشتباه زدید، در دفتر بنویسید: سؤال کوتاه، پاسخ درست و علت اشتباه. علت را دقیق بنویسید. «مطلب را بلد نبودم» یک علت است. «عجله کردم و سؤال را کامل نخواندم» علتی دیگر. «دو گزینه را با هم اشتباه گرفتم» علت سوم. هر علت درمان خودش را دارد.
هفته‌ای یک بار دفترچه را مرور کنید. بعد از چند هفته، الگوی اشتباه‌های خودتان را می‌بینید. شاید متوجه شوید بیشتر غلط‌هایتان از یک فصل مشخص است، یا بیشتر از بی‌دقتی می‌آید. این آگاهی از خود کتاب هم با ارزش‌تر است.
بانک تست‌های پاسخ‌دار برای همین‌کار مناسب‌اند. اگر پاسخ تشریحی ندارند، پیدا کردن علت اشتباه دشوارتر می‌شود و باید از معلم یا مشاور کمک بگیرید.
کنکور آزمونی محدود به زمان است و کسی که مطلب را می‌داند اما در زمان مقرر تمام نمی‌کند، امتیاز از دست می‌دهد. سرعت در تست‌زنی هم مثل هر مهارت دیگر با تمرین بالا می‌رود. اما نه با عجله، بلکه با دقت تدریجی.
یک روش ساده: چند تست را بدون زمان بزنید تا مطلب جا بیفتد. بعد همان‌ها را با زمان بزنید. کم‌کم زمان را کوتاه‌تر کنید. اگر دقت شما افت کرد، یک قدم به عقب بروید. تست‌زنی را با ساعت شمار انجام دهید و برای هر درس زمان استاندارد تعیین کنید.
مدیریت زمان یعنی تصمیم درباره‌ی رد شدن از سؤال دشوار هم. بعضی داوطلب‌ها بیش از حد روی یک سؤال می‌مانند. یاد بگیرید سؤال را علامت بزنید، ادامه دهید و بعد برگردید. این مهارت در کتاب هم تمرین می‌شود، چون بانک تست فرصتی بی‌خطر برای امتحان کردن راهبردهاست.
در میان کتاب‌های این دسته چند درس بیشتر به چشم می‌خورند. تاریخ یکی از آن‌هاست. کتاب‌هایی مانند «تاریخ واقعا جامع کنکور» و «تست جامع تاریخ رشته انسانی» به این درس اختصاص دارند. تاریخ درسی است که با حفظ صرف پیش نمی‌رود. رشته‌ی علت و معلول، ترتیب رویدادها و ارتباط دوره‌ها را باید فهمید. در انتخاب کتاب تاریخ ببینید آیا متن به تحلیل هم می‌پردازد یا فقط فهرست است.
ریاضی و آمار درس دیگری است که در رشته‌ی انسانی و تجربی حضور دارد. کتاب «تست جامع ریاضی و آمار رشته انسانی» و «تست جامع ریاضیات رشته تجربی» را می‌توان به این ترتیب توضیح داد: هر کدام برای رشته‌ی خود نوشته شده و سطح و نوع مسئله‌ها متفاوت است. در ریاضی، تمرین روزانه از مطالعه‌ی طولانی و پراکنده مؤثرتر است.
یادآوری: محتوای دقیق هر کتاب را در صفحه‌ی خودش ببینید. ما فقط از روی عنوان، حوزه و رشته‌ی هدف را معرفی می‌کنیم.
بخشی از داوطلب‌ها بار اول موفق نمی‌شوند و برای سال بعد دوباره آماده می‌شوند. این مسیر سخت است و کتاب‌ها این‌جا نقش متفاوتی دارند. چنین داوطلبی معمولا کتاب‌های پایه را یک بار خوانده و بیشتر به تست، مرور و ضعف‌یابی نیاز دارد.
پیشنهاد ما به کسی که دوباره شروع می‌کند این است: پیش از خرید کتاب تازه، ببینید کدام کتاب‌های قبلی را تمام نکرده‌اید و چرا. خیلی وقت‌ها مشکل کتاب نبوده و شیوه‌ی مطالعه بوده است. اگر ضعف در یک درس مشخص است، برای همان درس منبعی متفاوت انتخاب کنید و بقیه را با منابع قبلی مرور کنید.
این مسیر نیاز به صبر دارد. آزمون‌های قبلی را تحلیل کنید و از سردرگمی بپرهیزید. نتیجه‌ی یک آزمون، پایان راه نیست و فقط اطلاعاتی است درباره‌ی اینکه کجا باید بیشتر کار کرد.
صفحه‌ی هر کتاب چند اطلاعات مفید دارد که بد نیست به آن‌ها توجه کنید. اول عنوان کامل کتاب را بخوانید، چون گاهی نام درس، رشته و نوع کتاب (جامع، تست یا جمع‌بندی) در همان عنوان آمده است. بعد نام ناشر و نویسنده را ببینید. اگر مؤلف یا مؤسسه‌ای را می‌شناسید و از آثارش راضی بوده‌اید، این می‌تواند نشانه‌ی خوبی برای انتخاب باشد.
تعداد جلدها و حجم کتاب هم مهم است. کتاب چند جلدی معمولا کل درس را پوشش می‌دهد و باید مطمئن شوید همه‌ی جلدهای لازم را دارید. سال انتشار را هم نگاه کنید. در کنکور، بعضی سرفصل‌ها با گذشت زمان عوض می‌شوند و کتاب قدیمی‌تر ممکن است بخشی از مطالب امسال را نداشته باشد.
در نهایت، اگر شک دارید، با مشاور یا معلم خود مشورت کنید. او می‌تواند بگوید کدام کتاب برای سطح شما مناسب است. قیمت و موجودی هر کتاب هر روز به‌روز می‌شود و مشخصات کامل هر کتاب را در صفحه‌ی خودش پیدا می‌کنید.
هیچ کتابی به‌تنهایی نمی‌تواند جای یک برنامه‌ی سالم را بگیرد. داوطلبی که چند ماه فقط با فشار و بی‌خوابی درس بخواند، در ماه‌های آخر خسته و بی‌انگیزه می‌شود. خواب کافی، غذای منظم و کمی تحرک جزو برنامه‌ی درس خواندن‌اند و نه چیزی جدا از آن.
هر چند وقت یک بار به خودتان استراحت بدهید. یک روز در هفته، حتی نیم‌روز، کتاب‌ها را کنار بگذارید. آدم‌ها پس از استراحت بهتر یاد می‌گیرند و مطلب را بهتر به یاد می‌آورند. اگر دچار اضطراب شدید هستید و مطالعه برایتان دشوار شده، با مشاور مدرسه یا یک متخصص صحبت کنید. کتاب کمک می‌کند ولی جای متخصص نیست.
به یاد داشته باشید که کنکور، یک مرحله از زندگی است و کل زندگی نیست. کتاب‌ها ابزار شما هستند تا آن مرحله را با آرامش بیشتری بگذرانید.
مرور خانگی هر روز، بخش مهمی از مسیر است. چند توصیه‌ی کوتاه را کنار هم بگذاریم.
این تمرین‌ها ساده‌اند ولی اگر مرتب انجام شوند، جای بسیاری از ساعت‌های پراکنده‌ی مطالعه را می‌گیرند. کتاب کنکور کنار این عادت‌ها بیشترین اثر را دارد.
پیش از خرید، این معیارها را کنار هم بگذارید.
مشخصات هر کتاب در صفحه‌ی خودش آمده است و قیمت و موجودی هر کتاب هر روز به‌روز می‌شود. پیش از سفارش، صفحه‌ی کتاب را با دقت ببینید.
برنامه‌ی درست از کتاب مهم‌تر است. کتاب فقط ابزار است. یک الگوی ساده که برای بسیاری از داوطلب‌ها کار می‌کند، این است:
هر مرحله باید طول خودش را داشته باشد و به هم نریزد. بدترین حالت این است که کسی تا آخر سال فقط یاد بگیرد و برای تست و مرور جایی نگذارد.
اشتباه اول خریدن زیاد است. کسی هر کتابی را که تبلیغ می‌شود می‌خرد و هیچ‌کدام را تمام نمی‌کند. یک کتاب خوب که سه بار خوانده شود، از ده کتاب نیمه‌کاره ارزش بیشتری دارد.
اشتباه دوم مقایسه‌ی خود با دیگران است. برنامه‌ی هم‌کلاسی شما ممکن است مناسب او باشد و نه شما. منبع و سرعت را بر پایه‌ی وضعیت خودتان انتخاب کنید.
اشتباه سوم توجه نکردن به غلط‌هاست. تست زدن بدون بررسی غلط‌ها مثل رفتن به باشگاه بدون تغذیه است. زحمت هست ولی اثر کم.
اشتباه چهارم خواندن کتاب سطح بالاتر از توان فعلی است. کتاب سخت‌تر همیشه بهتر نیست. اگر مبانی محکم نیست، ابتدا سراغ کتاب ساده‌تر بروید.
خانواده‌ها نقش مهمی دارند، اما گاهی ناخواسته بار روانی سنگینی روی دوش داوطلب می‌گذارند. اگر پدر یا مادر هستید، کمک شما می‌تواند در فراهم کردن محیط آرام، تهیه‌ی کتاب‌های لازم و همراهی باشد. خود انتخاب منبع را بهتر است با خود فرزندتان و مشاورش انجام بدهید، چون او بهتر از همه می‌داند به چه چیزی نیاز دارد.
از خرید انبوه کتاب پرهیز کنید. یک یا دو منبع اصلی برای هر درس معمولا کافی است. بقیه‌ی زمان را برای خواب، تغذیه و استراحت بگذارید. کنکور مسابقه‌ی چندماهه است و نه سرعت. خستگی هم کارآیی را پایین می‌آورد.
بستگی به زمان و سطح شما دارد. اگر هنوز درس را یاد نگرفته‌اید، کتاب جامع لازم است. اگر مطلب را می‌دانید و می‌خواهید تمرین کنید، بانک تست کافی است. بیشتر داوطلب‌ها در مسیر خود از هر دو استفاده می‌کنند.
معمولا یک کتاب جامع و یک بانک تست. بیشتر از آن اغلب فقط انباشتگی است. مهم این است که آنچه دارید را کامل و چند بار بخوانید.
از همان‌وقتی که یک فصل را یاد گرفته‌اید. لازم نیست صبر کنید تا کل درس تمام شود. تست هر فصل را بعد از خواندن همان فصل بزنید.
درس‌های عمومی مثل فارسی و عربی و زبان مشترک‌اند. ولی کتاب اختصاصی، مثلا ریاضی تجربی، برای رشته‌ی دیگر مناسب نیست. همیشه به رشته‌ی کتاب دقت کنید.
کتابی که مبحث را از ابتدا توضیح می‌دهد و مثال حل‌شده دارد. کتاب‌های جامع معمولا برای همین کارند. کتاب جمع‌بندی و تست‌های پیشرفته را برای بعد بگذارید.
کتاب ابزار مهمی است، ولی به‌تنهایی نتیجه نمی‌دهد. برنامه، مرور، تمرین و استراحت هم لازم‌اند. ما درباره‌ی نتیجه‌ی آزمون وعده‌ای نمی‌دهیم، فقط می‌گوییم انتخاب درست کتاب مسیر را هموارتر می‌کند.
بله. نسخه‌ی چاپی را می‌توانید آنلاین سفارش بدهید. قیمت و موجودی هر کتاب هر روز به‌روز می‌شود و مشخصات هر کتاب در صفحه‌ی خودش است.
کتاب کنکور وقتی بیشترین فایده را دارد که با رشته، زمان و سطح شما بخواند. کتاب جامع برای یادگیری، بانک تست برای تمرین، و جمع‌بندی برای ماه‌های پایانی است. کتاب‌های اختصاصی هر رشته و دروس عمومی هم بخش‌های دیگر این مسیرند. به جای خرید زیاد، چند منبع محدود انتخاب کنید و چند بار بخوانید.
حالا می‌توانید کتاب‌های کنکور را در همین صفحه ببینید، مشخصات آن‌ها را مقایسه کنید و نسخه‌ی چاپی را آنلاین سفارش بدهید. اگر دنبال منابع دانشگاهی هستید، دسته‌ی دانشگاه را هم ببینید و اگر به منابع درسی کلی‌تر نیاز دارید، به کتاب درسی سر بزنید.
