ژرار ژنت
ترجمه‌ی الهام شیروانی شاعنایتی
وانیا
چرا یک رمان را دوست داریم و رمان دیگر را نه؟ چرا بعضی شعرها بعد از سال‌ها هنوز تازه‌اند و بعضی با یک بار خواندن تمام می‌شوند؟ کتاب‌های نقد و نظریه ادبی به همین پرسش‌ها جواب می‌دهند. آنها به خواننده ابزار می‌دهند که از «خوشم آمد» به «می‌دانم چرا خوشم آمد» برسد. اگر دانشجوی ادبیات هستید، اگر معلم ادبیات فارسی هستید، اگر پژوهشگر تاریخ ادبیات هستید یا اگر فقط خواننده‌ای هستید که می‌خواهد عمیق‌تر بخواند، این صفحه راه ورود شماست. در ادامه از فرق نقد و نظریه، مکتب‌ها و اصطلاح‌های مهم، راه انتخاب کتاب برای هر سطح، و چند نمونه از عنوان‌های همین دسته می‌گوییم.
این صفحه برای خواننده‌ی جدی و کنجکاو نوشته شده است، اما جدی بودن به معنای پیچیده گفتن نیست. سعی کرده‌ایم ساده و روشن بنویسیم و اصطلاح‌ها را هر جا لازم بود توضیح بدهیم.
این دو کلمه نزدیک به هم‌اند ولی یکی نیستند. نقد ادبی یعنی بررسی و ارزیابی یک اثر مشخص: این رمان چه می‌گوید، چگونه می‌گوید و چقدر موفق است. نظریه ادبی یعنی اندیشیدن درباره‌ی خود ادبیات: ادبیات چیست، معنا از کجا می‌آید، نقش خواننده و نویسنده چیست، و چرا یک متن ادبی به حساب می‌آید.
ساده‌تر بگوییم، نقد از کتاب حرف می‌زند و نظریه از راه‌های خواندن کتاب. یک منتقد وقتی رمانی را تحلیل می‌کند، معمولا از یک نظریه استفاده می‌کند، حتی اگر اسمش را نبرد. به همین دلیل خواندن این دو در کنار هم مفید است.
در این دسته کتاب‌هایی هم می‌بینید که به تاریخ ادبیات می‌پردازند: چگونه شعر و نثر در یک دوره شکل گرفت، چه کسانی نوشتند و چه چیزهایی تغییر کرد. عنوانی مثل «شعر و شاعری در دوره‌ی مشروطه» نمونه‌ای از این نوع است. تاریخ ادبیات زمینه‌ای می‌دهد که نقد و نظریه بر آن ایستاده‌اند.
شاید بپرسید وقتی می‌توانیم فقط رمان بخوانیم، چه نیازی به کتاب درباره‌ی رمان است. دلیل‌ها فراوان‌اند.
این ترس رایج است: بعضی می‌ترسند تحلیل، جادوی متن را از بین ببرد. تجربه‌ی بیشتر خوانندگان عکس این است. کسی که بیشتر می‌داند، بیشتر می‌بیند و در نتیجه بیشتر لذت می‌برد. مثل کسی که با نقاشی آشنا می‌شود و ناگهان جزئیات تابلو برایش زنده می‌شود.
یکی از اولین چیزهایی که در کتاب‌های این دسته می‌بینید، مکتب‌های ادبی‌اند. اگر آنها را بشناسید، کتاب‌ها روشن‌تر می‌شوند. این فهرستی کوتاه و ساده است، نه دانش‌نامه.
کلاسیسم بر نظم، عقل و الگوهای کهن تکیه دارد. رمانتیسم در برابر آن بر احساس، تخیل و آزادی فردی تأکید می‌کند. بسیاری از مکتب‌های بعدی در واکنش یا ادامه‌ی این دو شکل گرفته‌اند.
رئالیسم یعنی تصویر واقعیت زندگی همان‌طور که هست: جامعه، شغل، طبقه، مشکل‌های روزمره. بسیاری از رمان‌های بزرگ قرن نوزدهم در این سبک‌اند.
در رئالیسم جادویی، عناصر شگفت و غیرواقعی به شکلی عادی در دل زندگی روزمره می‌آیند، بی‌آنکه شخصیت‌ها تعجب کنند. عنوان «رئالیسم جادویی» در همین دسته آمده است و برای علاقه‌مندان به این سبک منبعی برای شناخت آن است.
مدرنیسم با شکستن قالب‌های سنتی، تجربه‌ی درونی و شکل تازه‌ی روایت را جلو می‌آورد. مینیمالیسم در ادبیات یعنی کم‌گویی، جمله‌های کوتاه و پرهیز از توضیح اضافه. کتابی با عنوان «مینیمالیسم» در این دسته هست که به همین مفهوم مربوط است.
پست‌مدرنیسم به روایت‌های بزرگ بدگمان است و با بازی، شوخی و درهم‌آمیزی سبک‌ها حرف می‌زند. متن‌های این سبک اغلب خودشان را به‌عنوان متن نشان می‌دهند.
بعضی کتاب‌ها به یک گونه یا موضوع خاص می‌پردازند. «راهنمای کمبریج: ادبیات آرمان‌شهری (اتوپیا)» از عنوانش پیداست که به آرمان‌شهر در ادبیات نظر دارد. چنین کتاب‌هایی برای کسانی مناسب‌اند که دنبال شناخت یک گونه‌ی مشخص هستند. اگر به ادبیات خیال‌انگیز علاقه دارید، دسته‌ی علمی‌تخیلی و فانتزی هم می‌تواند کنار خواندن این نوع کتاب‌ها جالب باشد.
بعضی کتاب‌ها مرجع‌اند و برای مراجعه‌ی گاه‌به‌گاه ساخته شده‌اند، نه برای خواندن یک‌نفس. «فرهنگ جامع امثال و حکم» از این دسته است و کسی که با ضرب‌المثل و زبان فارسی کار می‌کند، آن را همیشه در دسترس دارد. در انتخاب مرجع، به تعداد جلدها و ناشر توجه کنید.
در زبان فارسی نیز نقد ادبی سنتی طولانی دارد. کتاب‌هایی که درباره‌ی شاعران و شعر کهن نوشته شده، بخش مهمی از این سنت‌اند. «چهار مقاله‌ی عروضی» از عنوانش پیداست که به مجموعه‌ای از مقاله‌ها می‌پردازد و برای علاقه‌مندان به نثر و ادبیات کهن اهمیت دارد.
در دوره‌ی معاصر هم منتقدان و پژوهشگران بسیاری درباره‌ی شعر و داستان فارسی نوشته‌اند. کتاب‌هایی مثل «نقد ادبی» دوجلدی با عنوان امیرکبیر، از این جمله‌اند و برای دانشجو و پژوهشگر منبعی جدی به حساب می‌آیند. برای شناخت تاریخ و بافت فرهنگی، عنوان «شعر و شاعری در دوره‌ی مشروطه» هم کمک می‌کند.
«شاهنامه و فردوسی در آینه‌ی زمان» یکی از عنوان‌هایی است که به بازخوانی متن کهن در روزگار امروز می‌پردازد. خواندن چنین کتاب‌هایی به شما کمک می‌کند بین متن کهن و خواننده‌ی امروزی پل بزنید.
بعضی کتاب‌ها ادبیات را از دریچه‌ی هویت و فرهنگ می‌بینند. عنوانی مثل «کرد در آینه‌ی شعر فارسی (از رودکی تا شفیعی کدکنی)» تصویر یک قوم را در شعر فارسی بررسی می‌کند. این نوع پژوهش‌ها نشان می‌دهند ادبیات فقط زیبایی نیست، بلکه آیینه‌ای هم هست.
در این بخش چند عنوان را به‌عنوان نمونه می‌آوریم. درباره‌ی هر کدام فقط چیزی را می‌گوییم که از نامش پیداست. برای دانستن جزئیات، صفحه‌ی خود کتاب را ببینید.
هر کتاب مخاطب خودش را دارد. پیش از خرید توضیح و مشخصات آن را بخوانید و ببینید با سطح شما می‌خواند یا نه.
شروع با انتخاب درست ساده‌تر می‌شود. اول از خودتان بپرسید دنبال چه هستید.
سرفصل درس و فهرست منبع استاد را ببینید و کتاب‌ها را از روی آن انتخاب کنید. چاپ و ویرایش مهم است، چون شماره‌ی صفحه بین چاپ‌ها فرق دارد. اگر متن ترجمه است، نام مترجم را بررسی کنید.
با کتابی کوتاه و روان شروع کنید که یک مفهوم را توضیح می‌دهد. مثلا یک کتاب کوچک درباره‌ی یک مکتب یا یک گونه‌ی ادبی. بعد که علاقه‌مند شدید، به سراغ نظریه‌های عمومی‌تر بروید.
کتاب‌هایی را بردارید که مثال‌های فراوان از متن‌های آشنا دارند. تحلیل رمان و شعر به شما کمک می‌کند در کلاس گفت‌وگو بسازید. کتاب‌های خلاصه و تحلیل، مثل عنوانی که درباره‌ی «خشم و هیاهو» آمده، برای آشنایی سریع مفیدند ولی جای خواندن خود رمان را نمی‌گیرند.
مرجع‌های جدی و تاریخ ادبیات را بررسی کنید. به منبع‌نامه، ارجاع‌ها و دقت نگارش توجه کنید. مشخصات کتاب را در صفحه‌ی آن ببینید و اگر لازم شد، چند منبع را کنار هم مقایسه کنید.
در این دسته با عنوان‌هایی روبه‌رو می‌شوید که خلاصه‌ی یک رمان را همراه با تحلیل آن می‌آورند. این کتاب‌ها برای دانش‌آموزها، دانشجوها و کسانی که وقت کم دارند مفیدند، ولی باید بدانید چه انتظاری از آنها داشته باشید.
یک کتاب تحلیل به شما کمک می‌کند ساختار رمان، شخصیت‌ها و مضمون‌ها را ببینید. اما جای تجربه‌ی خواندن را نمی‌گیرد. اگر می‌خواهید رمان را درک کنید، بهتر است اول خود رمان را بخوانید و بعد تحلیل را. بعد از خواندن، مقایسه‌ی برداشت خودتان با تحلیل نویسنده، تجربه‌ی آموزنده‌ای است.
هر تحلیل نظر یک نفر است. اگر با آن موافق نبودید، اشکالی ندارد. نقد ادبی بحث و گفت‌وگوست و برداشت شما هم جایگاه دارد. از تحلیل‌ها بیاموزید ولی تسلیم آنها نشوید.
در نظریه ادبی چند پرسش بنیادی چند بار برگشته‌اند. اگر بدانید هر کدام چیست، کتاب‌های نظری برایتان روشن‌تر می‌شود.
بعضی نظریه‌ها معنا را در قصد نویسنده می‌بینند: باید بفهمیم نویسنده چه می‌خواسته بگوید. بعضی معنا را در خود متن می‌جویند: ساختار، زبان و فرم مهم‌اند، نه قصد نویسنده. و بعضی به خواننده اهمیت می‌دهند: معنا هنگام خواندن ساخته می‌شود و هر خواننده برداشت خودش را دارد.
یک بحث قدیمی این است که ادبیات با چه چیزی ادبیات می‌شود: با حرفی که می‌زند یا با شکلی که آن را می‌گوید؟ نظریه‌های صورت‌گرا بر شکل و زبان تأکید می‌کنند و نظریه‌های اجتماعی بر آنچه متن درباره‌ی جامعه می‌گوید.
این رویکرد می‌پرسد یک متن در چه شرایط اجتماعی و تاریخی نوشته شده و چه رابطه‌ای با آن دارد. کتاب‌هایی مثل «شعر و شاعری در دوره‌ی مشروطه» به همین زمینه‌ی تاریخی و اجتماعی توجه دارند.
نقد و نظریه فقط برای رمان و شعر نیست. نمایشنامه، فیلمنامه، جستار و داستان کوتاه هم موضوع نقدند. اگر به نمایش علاقه دارید، دسته‌ی نمایشنامه و فیلمنامه را ببینید. برای متن‌های نثر غیرداستانی، جستار و ناداستان ادبی را نگاه کنید. و اگر به شعر امروز علاقه‌مندید، شعر معاصر کتاب‌هایی دارد که می‌توانید با نگاه انتقادی بخوانید.
خوب است کتاب نقد را کنار کتاب ادبی بخوانید. یک شب رمانی را بخوانید و شب دیگر درباره‌ی آن چیزی را که نقد می‌گوید. برای رمان‌ها هم رمان خارجی و رمان ایرانی را ببینید. دسته‌ی مادر همه‌ی اینها ادبیات و داستان است.
روش پیشنهادی این است که یک رمان و یک کتاب نقد را هم‌زمان بخوانید، مثلا هفته‌ای یک فصل. با این کار، مفهوم‌ها را در متن می‌بینید و از انتزاع بیرون می‌آیند.
مشخصات هر کتاب در صفحه‌ی خودش است و قیمت و موجودی آن هر روز به‌روز می‌شود. نسخه چاپی را می‌توانید آنلاین سفارش بدهید.
ورود به این حوزه اگر بدون نقشه باشد، ممکن است دلسردکننده شود. یک مسیر پیشنهادی پله‌به‌پله می‌تواند کمک کند. این فقط الگو است و می‌توانید آن را با نیاز خودتان تغییر بدهید.
کتاب‌های نظری را نمی‌شود سریع خواند. یک فصل را چند بار بخوانید، یادداشت بردارید و اجازه دهید ذهن‌تان با اصطلاح‌ها انس بگیرد. بعد از چند ماه، همان اصطلاح‌هایی که اول غریب بودند، عادی می‌شوند.
کسی که می‌نویسد، از خواندن نقد بهره‌ی زیادی می‌برد. نقد نشان می‌دهد یک متن چگونه ساخته شده و کدام تکنیک‌ها به کار رفته‌اند. نویسنده‌ای که ساختار روایت، زاویه‌ی دید و تصویرسازی را می‌شناسد، آگاهانه‌تر انتخاب می‌کند.
البته لازم نیست هنگام نوشتن مدام به نظریه فکر کنید. بگذارید نظریه در پس‌زمینه بماند و خود نوشتن جریان داشته باشد. بعد از پایان پیش‌نویس، وقتی بازخوانی می‌کنید، دانش نقد به کارتان می‌آید و نقطه‌های ضعف را نشان می‌دهد.
هنگام خواندن یک رمان خوب، از خودتان بپرسید نویسنده این صحنه را چرا این‌طور نوشته است. چه چیزی را نشان داده و چه چیزی را پنهان کرده؟ این تمرین ساده، از هر آموزش رسمی مؤثرتر است. کتاب‌های نقد و نظریه ادبی در این کار راهنما هستند.
بسیاری از کتاب‌های نظریه ادبی ترجمه‌اند. متن‌های نظری زبان فشرده و اصطلاح‌های ویژه دارند و ترجمه‌ی آنها کار سختی است. گاهی یک اصطلاح در چند ترجمه به چند شکل درمی‌آید و این ممکن است خواننده را گیج کند.
وقتی کتاب ترجمه می‌خرید، به چند چیز توجه کنید. نام مترجم و ناشر را بررسی کنید. اگر چند ترجمه از یک اثر هست، مشخصات هر کدام را کنار هم ببینید. اگر ممکن است چند خط از متن را بخوانید و ببینید روان است یا نه. کتاب‌هایی که واژه‌نامه یا توضیح اصطلاح‌ها دارند، برای مبتدی‌ها مفیدترند.
یک فهرست از اصطلاح‌هایی که یاد می‌گیرید بسازید. کنار هر اصطلاح، معنی ساده و یک مثال بنویسید. بعد از مدتی، این فهرست خودش مرجع کوچکی می‌شود.
خواندن کتاب‌های نظری به‌تنهایی سخت است، اما در گروه می‌تواند لذت‌بخش شود. دو تا پنج نفر با هم جمع شوید، یک فصل را بخوانید و درباره‌ی آن حرف بزنید. هر کس برداشت خودش را می‌گوید و همین تفاوت‌ها، فهم گروه را عمیق‌تر می‌کند.
برای شروع، کتابی انتخاب کنید که فصل‌های کوتاه و مستقل دارد. هر جلسه یک فصل بخوانید و یک یا دو پرسش آماده کنید. بعد از چند جلسه، ذهن گروه با فضای کتاب انس می‌گیرد و بحث‌ها بار علمی و لذت بیشتری پیدا می‌کنند. برای اینکه همه نسخه‌ی یکسان داشته باشند، هنگام سفارش به مشخصات چاپ و ناشر توجه کنید.
اگر معلمی در دسترس دارید، از او کمک بگیرید. یک معلم می‌تواند بگوید کدام فصل را اول بخوانید و کدام را بگذارید برای بعد. کتاب راهنمای خوبی است ولی گفت‌وگو با یک آدم آگاه، فهم شما را سرعت می‌دهد.
برای دوستی که دانشجوی ادبیات است یا کسی که عاشق کتاب است، یک کتاب نقد یا تاریخ ادبیات هدیه‌ی متفاوتی است. اما انتخاب باید با دقت باشد. اگر گیرنده‌ی هدیه تازه وارد این حوزه شده، کتابی مقدماتی و روان بهتر از کتاب سنگین است. اگر پژوهشگر است، منبعی مرجع‌گونه یا مجموعه‌ی چندجلدی می‌تواند هدیه‌ای ارزشمند باشد.
برای هدیه‌ای که ترکیبی از ادبیات و نقد باشد، می‌توانید یک رمان و یک کتاب درباره‌ی همان سبک را با هم بدهید. مثلا یک رمان از سبک رئالیسم جادویی همراه با کتابی درباره‌ی آن سبک. این جفت، تجربه‌ی کاملی می‌سازد. مجموعه‌های مجموعه داستان ایرانی هم برای این ترکیب مناسب‌اند.
معلم‌ها معمولا کتاب‌های مرجع، فرهنگ و تاریخ ادبیات را دوست دارند. عنوان‌هایی مثل «فرهنگ جامع امثال و حکم» می‌توانند در کتاب‌خانه‌ی یک معلم ادبیات جای مناسبی داشته باشند. نسخه‌ی چاپی را می‌توانید آنلاین سفارش بدهید.
کتاب‌های چندجلدی و مرجع حجیم‌اند و مدت‌ها با شما می‌مانند. برای اینکه سالم بمانند، چند نکته را رعایت کنید. آنها را ایستاده و با تکیه‌گاه در قفسه بگذارید، نه خوابیده و رویهم. از گذاشتن کتاب باز و وارونه روی میز بپرهیزید، چون صحافی آسیب می‌بیند. برای یادداشت‌برداری از مداد و برچسب کاغذی استفاده کنید. و اگر مجموعه دو یا سه جلد دارد، همه را کنار هم نگه دارید.
هنگام سفارش، به تعداد جلدها و ناشر نگاه کنید. مشخصات هر کتاب در صفحه‌ی خودش است و قیمت و موجودی آن هر روز به‌روز می‌شود. اگر یک جلد موجود نبود، بعدا دوباره سر بزنید.
نقد ادبی یک اثر مشخص را بررسی می‌کند و نظریه ادبی درباره‌ی چیستی ادبیات و راه‌های خواندن آن می‌اندیشد. این دو معمولا در هم تنیده‌اند.
کتابی کوتاه و مقدماتی درباره‌ی یک مکتب یا مفهوم، مثل کتاب‌هایی که درباره‌ی رئالیسم جادویی یا مینیمالیسم‌اند. بعد به سراغ کتاب‌های نظری‌تر بروید.
برای آشنایی سریع مفید است، ولی جای خواندن خود رمان را نمی‌گیرد. اگر وقت دارید، هر دو را بخوانید.
بله، بسیاری از آنها منبع درسی و پژوهشی‌اند. فهرست منبع استاد را بررسی کنید و به چاپ و ویرایش توجه کنید.
نه. هم کتاب درباره‌ی ادبیات فارسی و هم کتاب درباره‌ی ادبیات جهان و نظریه‌های عمومی در این دسته هست.
بله، قیمت و موجودی هر کتاب هر روز به‌روز می‌شود.
بله. عنوان‌هایی مثل «فرهنگ جامع امثال و حکم» که مرجع‌اند، در همین دسته آمده‌اند.
کتاب‌های نقد و نظریه ادبی چشم شما را به چیزهایی باز می‌کنند که پیش‌تر نمی‌دیدید. آنها از یک خواننده‌ی خوب، خواننده‌ای دقیق می‌سازند. با شناخت مکتب‌ها، با آشنایی با نظریه‌های خواندن و با مطالعه‌ی تاریخ ادبیات، هر متنی را که در دست می‌گیرید، لایه‌های بیشتری پیدا می‌کند.
حالا می‌توانید کتاب‌های این دسته را ببینید، مشخصات هر کدام را بخوانید و نسخه چاپی مورد نظرتان را آنلاین سفارش بدهید. قیمت و موجودی هر کتاب هر روز به‌روز می‌شود. امیدواریم کتابی که انتخاب می‌کنید، به عمیق‌تر خواندن شما کمک کند.
