ساز دست گرفتن و اولین صدا را از آن بیرون کشیدن، یکی از شیرینترین لحظههای هر هنرجو است. اما بعد از آن لحظه، راه طولانی میشود: انگشتها باید عادت کنند، گوش باید تیز شود و چشم باید نت بخواند. دستهی موسیقی (نوازندگی) در کتابجم برای همین مرحلهی بعد ساخته شده است. اینجا کتابهایی را میبینید که به کار تمرین روزانه میآیند، از تمرینهای فنی پیانو و دستور ویولن گرفته تا شناخت سازهای ارکستر و مبانی نظری موسیقی ایرانی. در این صفحه توضیح میدهیم چه کتابی به چه هنرجویی میخورد و چطور بدون سردرگمی انتخاب کنید.
اگر خودتان ساز میزنید و دنبال منبع درست برای موسیقی (نوازندگی) هستید، اگر فرزندتان تازه به کلاس موسیقی رفته، یا اگر معلم ساز هستید و دنبال منبع تازه میگردید، ادامهی این مقاله را بخوانید. هدف ما این است که وقتی به صفحهی کتابها سر میزنید، بدانید دنبال چه میگردید.
کتاب نوازندگی با کتاب دربارهی موسیقی فرق دارد. کتاب دربارهی موسیقی از تاریخ و زندگی آهنگساز حرف میزند. کتاب نوازندگی شما را پشت ساز مینشاند و میگوید امروز چه بزنید، چند بار تکرار کنید و به چه چیزی گوش بدهید. به همین دلیل خوانندهی این کتابها معمولا یکی از این چند نفر است.
هر کدام از اینها سؤال خودشان را دارند. هنرجوی هنرستان نمیپرسد کدام کتاب جذابتر است، میپرسد کدام کتاب در برنامهی درسی است. بزرگسال تازهکار بیشتر نگران این است که با کتابی سخت شروع کند و دلسرد شود. در بخشهای بعد به هر دو نگرانی جواب میدهیم.
پیش از هر چیز صادق باشیم. هیچ کتابی نمیتواند جای معلم را بگیرد. معلم میبیند که مچ دستتان سفت شده، که آرنجتان بالا رفته، که آرشه را کج نگه داشتهاید. کتاب اینها را نمیبیند. اما کتاب چیز دیگری دارد: ترتیب. یک کتاب خوب نوازندگی مسیر را از ساده به سخت میچیند تا شما هر هفته یک قدم جلوتر بروید.
در موسیقی (نوازندگی) هم همین است. پس بهترین استفاده از کتاب این است که کنار معلم یا دستکم با نظر یک نوازندهی باتجربه از آن استفاده کنید. اگر معلم دارید، اول از او بپرسید کدام کتاب را پیشنهاد میکند. معلمها معمولا روش خودشان را دارند و ترجیح میدهند شاگرد با همان مسیر پیش برود. مشخصات هر کتاب در صفحهی خودش آمده است و میتوانید آن را با پیشنهاد معلمتان مقایسه کنید.
در دستهی موسیقی (نوازندگی) با کتابی به نام «هانون» روبهرو میشوید. این نام برای بیشتر پیانیستها آشناست. کتابهایی از این نوع، مجموعهی تمرینهای فنی هستند: الگوهای کوتاهی که پشت سر هم تکرار میشوند تا انگشتها قوی و مستقل شوند و سرعت و یکنواختی پیدا کنند.
تمرین فنی شبیه نرمش صبحگاهی است. جذاب نیست، اما اگر هر روز چند دقیقه انجامش بدهید، قطعههای اصلی راحتتر زده میشوند. چند نکته دربارهی این نوع کتابها:
اگر میخواهید از نزدیک ببینید این کتاب چه چیزی در بر دارد، مشخصات آن را در صفحهی خودش بخوانید.
پیانو در میان سازها جایگاه ویژهای دارد، چون هم ساز تنهاست و هم همراه. در این دسته دو کتاب دیده میشود که برای پیانو نوشته شدهاند و حال و هوایشان را میشود از عنوانشان فهمید. یکی «نود+پنج نوای ماندگار برای پیانو» است، یعنی مجموعهای از نغمههایی که سالها شنیده شدهاند. دیگری «نوازش»، مجموعه قطعات پاپ برای پیانو است.
چنین مجموعههایی برای هنرجو یک مزیت دارند: آهنگهایی که میشناسد. وقتی نغمهای را از پیش بشناسید، گوشتان میفهمد که اشتباه زدهاید و خودبهخود اصلاح میکنید. این تجربه انگیزهی بزرگی است، مخصوصا برای بزرگسالان و نوجوانهایی که با تمرین خشک زود خسته میشوند.
اما یک هشدار دوستانه: قطعههای آشنا همیشه ساده نیستند. پیش از خرید، سطح کتاب را از معلمتان بپرسید. یک هنرجوی تازهکار که سراغ مجموعهای برای دستهای ورزیده میرود، بعد از یک هفته کتاب را کنار میگذارد. بهتر است سطح کتاب کمی بالاتر از توان فعلیتان باشد، نه خیلی بالاتر.
ویولن از سازهایی است که شروع آن سختتر از بسیاری از سازهاست. صدا از خود ساز تولید نمیشود، بلکه با آرشه و جای انگشت ساخته میشود. برای همین در آموزش ویولن، ترتیب کتابها اهمیت زیادی دارد. در این دسته دو منبع ویولن هست: «دستور مقدماتی ویولن» برای هنرستان، کتاب سوم، و «مکتب ویولن سوزوکی» جلد اول و دوم.
کتاب هنرستان بخشی از یک مجموعهی درسی است و عدد «کتاب سوم» در عنوانش نشان میدهد که مخصوص هنرجوی سالهای میانی است. اگر تازه شروع کردهاید، معلمتان کتاب اول را میخواهد، نه سوم. حتما شمارهی جلد را با معلم چک کنید.
نام سوزوکی هم برای بسیاری از والدین آشناست، چون این روش آموزش ساز در دنیا مشهور است و اغلب برای کودکان به کار میرود. کتاب دو جلد اول و دوم را یکجا در برگرفته است. برای شروع با کودک، معمولا کنار کتاب به یک معلم آشنا با این روش هم نیاز دارید.
نوازندهای که فقط انگشتهایش را تمرین کند، بعد از مدتی به سقف میرسد. برای رد شدن از آن سقف باید بدانید موسیقی چطور ساخته شده است. کتاب درسی «مبانی نظری و ساختار موسیقی ایرانی» به همین موضوع میپردازد. عنوانش نشان میدهد که دربارهی چارچوب و ساختار موسیقی ایرانی است، نه آموزش یک ساز خاص.
این کتابها برای کسانی که ساز ایرانی مینوازند اهمیت ویژهای دارند. مفهومهایی مانند دستگاه و گوشه در همین کتابهای نظری توضیح داده میشوند و بدون آنها نواختن به تقلید محض تبدیل میشود. اگر به هنرستان یا دانشگاه میروید، احتمالا این نوع کتاب در فهرست منابع شما هم هست.
نکتهی عملی: کتاب نظری را با ساز کنار دستتان بخوانید. هر مفهومی را که میخوانید، همان لحظه روی ساز بزنید. نظریهای که به گوش نرسد، زود از یاد میرود.
یکی از کتابهای این دسته، «شناخت سازهای ارکستر سمفونیک ۱» است، یک کتاب درسی که از عنوانش برمیآید سازهای ارکستر را معرفی میکند. شاید فکر کنید نوازندهی پیانو یا ویولن چه نیازی به شناخت سازهای دیگر دارد. جواب این است که موسیقی تنها در ذهن یک ساز اتفاق نمیافتد.
وقتی بدانید هر ساز ارکستر چه گسترهای دارد و چه رنگی از صدا میسازد، وقتی قطعهای را میشنوید بهتر تشخیص میدهید چه کسی چه میزند. این آگاهی به نوازنده کمک میکند در گروه بهتر بنوازد، و برای کسی که رؤیای آهنگسازی دارد، پایهی کار است. اگر به آهنگسازی علاقه دارید، این کتاب را کنار کتابهای هارمونی و فرم بخوانید.
شمارهی «۱» در عنوان میگوید مجموعه ادامه دارد. اگر جلد بعدی را هم لازم دارید، از کتاب اول شروع کنید و ترتیب را رعایت کنید.
مهمترین اشتباه خریداران کتاب موسیقی این است که براساس ظاهر یا نامآوری انتخاب میکنند. برای انتخاب درست این چند سؤال را از خودتان بپرسید.
اگر نت خواندن را تازه شروع کردهاید، سراغ کتاب مقدماتی بروید. اگر قطعههای ساده را راحت میزنید، کتاب متوسط برایتان مناسبتر است. عنوانهایی مثل «مقدماتی» یا شمارهی جلد راهنمای خوبی هستند.
اگر برای لذت شخصی مینوازید، مجموعه قطعههای آشنا انگیزه میدهد. اگر برای امتحان هنرستان یا دانشگاه آماده میشوید، کتاب درسی تعیینشده را بخرید. اگر میخواهید تکنیکتان قوی شود، تمرین فنی لازم دارید.
کتاب پیانو برای ویولن یا ساز ایرانی کاربرد ندارد. قبل از خرید مطمئن شوید ساز مورد نظر در عنوان یا مشخصات آمده است.
اگر تردید داشتید، عنوان کتاب را به معلمتان نشان دهید. یک پیام کوتاه از او خیلی از سردرگمیها را کم میکند.
فرض کنید فردی بزرگسال هستید و میخواهید پیانو یاد بگیرید. یک مسیر منطقی میتواند این باشد. این فقط یک پیشنهاد کلی است و معلم شما میتواند آن را تغییر بدهد.
نکتهی اصلی این است که در هر مرحله چیزی برای لذت بردن داشته باشید. هنرجویی که فقط تمرین خشک بزند، بعد از چند ماه خسته میشود. هنرجویی که فقط قطعهی سخت بزند، بدون پایهی فنی به بنبست میرسد. تعادل بین این دو، رمز ماندن در مسیر است.
اگر فرزندتان تازه ساز را شروع کرده، چند نکته به کارتان میآید. اول، سن شروع را معلم تعیین کند، نه کتاب. دوم، کتاب را برای او بخرید، نه برای خودتان. یعنی سطحش با توان او هماهنگ باشد و اگر ممکن است رنگ و شکل کتاب برایش جذاب باشد.
سوم، تمرین روزانهی کوتاه بهتر از تمرین طولانی و نامنظم است. کودک با ده دقیقهی هر روز بیشتر پیشرفت میکند تا با یک ساعت در آخر هفته. چهارم، تشویق را فراموش نکنید. وقتی کودک قطعهای را تمام کرد، از او بخواهید برای خانواده بزند. این لحظهها انگیزهی ماندن را میسازند.
اگر ساز شما ویولن است و مسیر را از روش سوزوکی میخواهید، به یاد داشته باشید که در این روش گوش دادن و تکرار نقش بزرگی دارد. پس کتاب بدون گوش دادن به نمونهی صدا و حضور معلم، کامل نمیشود.
سالها تجربهی معلمها نشان میدهد که بیشتر هنرجوها به چند اشتباه مشابه دچار میشوند. اگر پیشتر بدانیدشان، راحتتر دور میشوید.
کتاب میتواند کمک کند، اما رفتار شما در تمرین تعیینکننده است. یک دفترچهی کوچک برای یادداشت اینکه امروز چه تمرین کردید و چه چیزی سخت بود، خیلی مفید است.
خیلیها میپرسند روزی چقدر تمرین کنند. جواب دقیق یکی نیست و به سن و هدف بستگی دارد، اما اصول کلی ساده است. تمرین کم و مداوم بهتر از تمرین زیاد و گاهبهگاه است. یک نمونهی ساده برای یک جلسه:
ساعت ثابتی برای تمرین انتخاب کنید و ساز را جایی بگذارید که همیشه در دسترس باشد. ساز داخل کیف، سریع فراموش میشود. همچنین قبل از هر جلسه، هدف کوچکی بگذارید، مثلا «امروز فقط چهار میزان اول را بیغلط بزنم». اهداف کوچک مسیر را روشنتر میکنند.
این دسته در بخش بزرگتر هنر و معماری قرار دارد و دانشجویان رشتههای مختلف هنری از آن استفاده میکنند. کسی که موسیقی میخواند، یک روز باید با نظریه، شنیداری و ساز روبهرو شود. سه رکن دانش موسیقیدان همینهاست و کتابهای این دسته بیشتر به رکن سوم میپردازند.
اگر دانشجو یا هنرجوی هنرستان هستید، کتاب درسی را از منبع رسمی و با شمارهی جلد درست تهیه کنید. کتابهایی که در عنوانشان «کتاب درسی» یا نام هنرستان دارند، معمولا برای همین منظور طراحی شدهاند. هنرجوی آزاد هم میتواند از همین کتابها استفاده کند، چون ترتیب و سطحبندی آنها از پیش فکر شده است.
اگر به بخشهای دیگر هنر علاقه دارید، به دستهی هنر و معماری سر بزنید. برای کسی که موسیقی را کنار نمایش و سینما میخواهد، دستههای نمایش (بازیگری و کارگردانی) و سینما هم جالباند. علاقهمندان به ساختار و شکل میتوانند به ادبیات نمایشی و انیمیشن نگاه کنند، چون موسیقی در هر دو نقش مهمی دارد.
وقتی کتاب موسیقی را آنلاین سفارش میدهید، چند مورد را در صفحهی کتاب بررسی کنید تا بعدا پشیمان نشوید. مشخصات هر کتاب در صفحهی خودش است و میتوانید با اطمینان بیشتری تصمیم بگیرید.
نسخهی چاپی را میتوانید آنلاین سفارش بدهید. برای کتاب موسیقی، نسخهی چاپی مزیت بزرگی دارد: میتوانید روی برگهها با مداد علامت بزنید، انگشتگذاری بنویسید و کتاب را روی پیشدستی ساز بگذارید.
در موسیقی (نوازندگی) سه مهارت همزمان کار میکنند. چشم نت را میخواند، مغز آن را به حرکت تبدیل میکند، دست ساز را به صدا درمیآورد و گوش نتیجه را میسنجد. اگر یکی از اینها عقب بماند، بقیه هم کند میشوند. هنرجویی که فقط از روی حافظهی دست میزند، وقتی قطعهی تازهای جلویش میگذارند گیج میشود. هنرجویی که فقط نت میخواند و به صدا گوش نمیدهد، ممکن است قطعه را درست ولی بیجان بزند.
برای تقویت نتخوانی، هر روز چند دقیقه یک قطعهی ساده و تازه را بخوانید، حتی اگر کامل نباشد. برای تقویت گوش، بعد از هر تمرین یک بار قطعه را بدون نگاه به نت مرور کنید. برای تقویت دست، همان تمرین فنی کوتاه که در بخشهای قبل گفتیم کافی است. نتیجهی این سه کار در کنار هم بعد از چند ماه بهروشنی حس میشود.
در موسیقی (نوازندگی) این یکی از پرتکرارترین سؤالهای خانوادههاست. جواب کوتاه این است که هیچکدام بر دیگری برتری ندارد و انتخاب به علاقهی خود هنرجو برمیگردد. آنچه اهمیت دارد این است که هنرجو صدای ساز را دوست داشته باشد. کسی که هر روز با اشتیاق سراغ سازش میرود، در نهایت از کسی که با اجبار مینوازد جلوتر میافتد.
پیانو و ویولن از سازهای غربی رایج هستند و کتابهای مفصلی برایشان نوشته شده است. سازهای ایرانی هم مسیر خودشان را دارند، و در آنها گوش دادن و تقلید از استاد بخش بزرگی از یادگیری است. کتابهای نظری موسیقی ایرانی این تفاوت را نمیپوشانند، اما زبان مشترکی به شما میدهند تا با استاد و همکلاسیها راحتتر حرف بزنید.
اگر هنوز نمیدانید کدام ساز را انتخاب کنید، بهتر است پیش از خرید کتاب، در یک کلاس آزمایشی شرکت کنید یا صدای چند ساز را از نزدیک بشنوید. بعد از انتخاب، دنبال کتابی بگردید که با همان ساز و سطح شما جور باشد.
اگر خودتان معلم ساز هستید، دستهی موسیقی (نوازندگی) میتواند منبع فکر تازهای باشد. مجموعهی قطعهها را میشود برای شاگردان کمحوصله به کار برد و تمرین فنی را برای شاگردانی که به پایهی محکم نیاز دارند. کتابهای درسی هنرستان هم برای هماهنگ ماندن با برنامهی رسمی لازماند.
یک روش مفید این است که برای هر شاگرد سه چیز تعیین کنید: یک تمرین فنی کوتاه، یک قطعهی اصلی و یک قطعهی سبک برای لذت. با این ترکیب شاگرد هم پیشرفت میکند و هم از کلاس خسته نمیشود. کتابهای چاپی برای این کار عالیاند، چون میتوانید بین صفحهها علامت بگذارید و تکلیف هفته را همانجا یادداشت کنید.
موسیقی (نوازندگی) کار بدنی است و بدن به مراقبت نیاز دارد. نشستن درست، آرام بودن شانهها و مچ، و استراحت بین تمرینها اهمیت زیادی دارد. بسیاری از نوازندهها سالها بعد از شروع، به دلیل عادتهای غلط دچار گرفتگی و درد میشوند. اگر هنگام تمرین درد یا بیحسی حس کردید، توقف کنید و با معلم یا پزشک مشورت کنید. کتاب میتواند تمرینها را نشان بدهد، اما تشخیص درد و درمان آن کار متخصص است.
چند عادت ساده کمک میکند: پیش از تمرین دستها را گرم کنید، هر بیست یا سی دقیقه چند لحظه استراحت کنید، و ارتفاع صندلی یا حالت ایستادن را طوری تنظیم کنید که فشار نیاید. این عادتها در همان ماههای اول شکل میگیرند و بعدها کمتر تغییر میکنند.
بهتر است از معلمتان بپرسید، چون هر معلم روشی دارد. اگر معلم ندارید، کتابی با عنوان مقدماتی انتخاب کنید و قطعههای سادهی آشنا را هم کنارش بزنید تا انگیزهتان نریزد.
برای برخی سازها میشود تا حدی پیش رفت، اما بدون معلم خطر عادتهای غلط بالاست. حالت دست و نشستن درست را فقط یک چشم بیرونی میبیند. حداقل چند جلسه با معلم داشته باشید.
نه. تمرین فنی مخصوص هر ساز است. کتابی که برای پیانو نوشته شده، برای ویولن به کار نمیآید. عنوان و مشخصات را قبل از خرید بخوانید.
این به شیوهی آموزش شما بستگی دارد. در بسیاری از مراکز، کتابهای درسی نظری همراه با نتنویسی تدریس میشود. کتاب مبانی نظری موسیقی ایرانی میتواند به شما در فهم ساختار کمک کند، ولی جای شاگردی نزد استاد را نمیگیرد.
این روش بیشتر با کودکان شناخته شده است. بزرگسال هم میتواند از آن استفاده کند، اما بهتر است با معلم مشورت کند که آیا این مسیر برایش مناسب است.
پیشگیری بهتر از درمان است: پیش از سفارش عنوان و مشخصات را با دقت بخوانید و اگر شک دارید از معلمتان بپرسید. مشخصات هر کتاب در صفحهی خودش است.
تا جایی که میشود هر روز، حتی اگر ده یا پانزده دقیقه باشد. مداومت مهمتر از طولانی بودن است.
نوازندگی مهارتی است که با صبر ساخته میشود و کتاب در این راه همراهی مطمئن است. تمرین فنی انگشتها را آماده میکند، مجموعهی قطعهها لذت را نگه میدارد، کتابهای نظری به شما میفهمانند پشت صدا چه میگذرد و کتابهای شناخت ساز دید شما را وسیع میکنند. لازم نیست همه را با هم شروع کنید. یک کتاب مناسب سطح خودتان بردارید و هر روز کمی جلو بروید.
اگر آمادهاید، کتابهای دستهی موسیقی (نوازندگی) را ببینید، مشخصات هرکدام را بخوانید و نسخهی چاپی مناسب خودتان را آنلاین سفارش بدهید. قیمت و موجودی هر کتاب هر روز بهروز میشود. موفق باشید و از هر جلسهی تمرین لذت ببرید.