فئودور میخائیلوویچ داستایوفسکی یکی از چند نویسندهای است که اگر کسی بخواهد بداند رمان تا کجا میتواند در دل آدم فرو برود، دیر یا زود به او میرسد. نویسندهی روسی قرن نوزدهم که در زندگی کوتاه و پرتلاطمش فقر، زندان، تبعید، بیماری، قمار و مرگ عزیزان را تجربه کرد و همهی این تجربهها را به رمانهایی تبدیل کرد که هنوز هم خوانندگان تازه پیدا میکنند. در این صفحه با هم مرور میکنیم که او کیست، چرا آثارش اینقدر ماندگار شده، از کدام کتابش شروع کنید و کدام نسخههای چاپی آثارش را میتوانید در کتابجم ببینید و سفارش دهید.
اگر تا امروز فقط اسم او را شنیدهاید یا یک بار رمان قطوری از او را نیمهکاره کنار گذاشتهاید، نگران نباشید. خیلی از خوانندگان حرفهای هم راه ورودشان به دنیای این نویسنده با یک کتاب کوتاهتر شروع شده و بعد کمکم به سراغ رمانهای بزرگ رفتهاند. هدف این نوشته این است که نقشهی راهی ساده و صادقانه به دست شما بدهد.
فئودور میخائیلوویچ داستایوفسکی کیست؟
او در سال ۱۸۲۱ در مسکو به دنیا آمد و در سال ۱۸۸۱ در سنپترزبورگ درگذشت. پدرش پزشک بیمارستانی برای تهیدستان بود و همین باعث شد کودک از همان سالهای اول، چهرهی رنج و نداری را از نزدیک ببیند. بعدها او را به مدرسهی مهندسی نظامی در سنپترزبورگ فرستادند، اما دل او جای دیگری بود. شبها ادبیات میخواند، از شیلر و بالزاک و پوشکین و گوگول لذت میبرد و کمکم به این نتیجه رسید که زندگیاش را باید وقف نوشتن کند.
نخستین رمانش، «مردم فقیر»، در میانهی دههی چهل قرن نوزدهم منتشر شد و توجه منتقدان مهم آن روزگار را جلب کرد. ناگهان جوان گمنام به چهرهای امیدبخش در ادبیات روسیه تبدیل شد. اما این آغاز درخشان، پیشدرآمد یکی از عجیبترین زندگیهای ادبی تاریخ بود؛ زندگیای که در آن موفقیت و فاجعه بارها جای خود را به هم دادند.
آنچه او را از بسیاری همنسلانش جدا میکند، این است که داستانهایش بیش از آنکه دربارهی ماجراهای بیرونی باشند، دربارهی چیزی هستند که در ذهن و وجدان آدمها میگذرد. شخصیتهای او حرف میزنند، بحث میکنند، به خودشان دروغ میگویند، پشیمان میشوند و دوباره همان اشتباه را تکرار میکنند. خواندن آثارش شبیه این است که کسی چراغی را در گوشههای تاریک ذهن انسان روشن کند.
زندگینامه فئودور میخائیلوویچ داستایوفسکی: از اعدام نمایشی تا سیبری
مهمترین گره زندگی او به سال ۱۸۴۹ برمیگردد. او در آن زمان با گروهی از روشنفکران جوان معروف به حلقهی پتراشفسکی رفتوآمد داشت؛ جمعی که در آن کتابهای ممنوع خوانده میشد و دربارهی اصلاحات اجتماعی بحث میکردند. حکومت تزاری اعضای این حلقه را بازداشت کرد و او هم در میان آنان بود.
پس از ماهها زندان، محکومان را به میدانی بردند و برای اعدام آماده کردند. لحظاتی پیش از شلیک، فرمان عفو تزار خوانده شد و معلوم شد همهچیز از پیش برنامهریزی شده بود تا محکومان طعم مرگ را بچشند. این تجربهی هولناک تا پایان عمر با او ماند و بازتابش را میتوان در صفحههایی از رمان «ابله» دید، جایی که یکی از شخصیتها از احساس انسانی سخن میگوید که چند دقیقه تا مرگ فاصله دارد.
حکم واقعی او چند سال کار اجباری در اردوگاهی در سیبری بود و پس از آن چند سال خدمت بهعنوان سرباز. در سالهای زندان، تنها کتابی که اجازه داشت همراهش باشد، انجیل بود. او در میان دزدان و قاتلان و آدمهای ساده زندگی کرد و با چشم خودش دید که حتی در تاریکترین روحها هم جرقهای از انسانیت هست. حاصل این دوران، کتابی شد با نام «خاطرات خانهی مردگان» که تصویری کمنظیر از زندگی در اردوگاه به دست میدهد.
در همین سالها بیماری صرع هم به سراغش آمد؛ بیماریای که تا آخر عمر رهایش نکرد و او آن را به چند شخصیت داستانیاش هم بخشید. وقتی بالاخره اجازه یافت به سنپترزبورگ برگردد، مردی دیگر شده بود: باورهای مذهبیاش عمیقتر شده بود و دیگر به آرمانهای انقلابی جوانیاش اعتماد نداشت.
سالهای قمار، بدهی و نوشتن برای زنده ماندن
یکی از جنبههای کمتر شناختهشدهی زندگی این نویسنده، رابطهی پرتنش او با پول است. او بارها به قمار، بهخصوص رولت، روی آورد و در شهرهای اروپایی پولی را که نداشت باخت. بدهیها روی هم انباشته شدند و او ناچار بود با ناشران قراردادهای سختی ببندد.
ماجرای نوشتن رمان «قمارباز» از همینجا شروع میشود. طبق قراردادی سنگین، اگر تا تاریخ معینی رمان تازهای تحویل نمیداد، ناشر حق داشت برای مدتی طولانی آثارش را بدون پرداخت حقالتألیف منتشر کند. او در فاصلهای بسیار کوتاه، با کمک تندنویسی جوان به نام آنا گریگوریونا اسنیتکینا، این رمان را دیکته کرد و به موقع تحویل داد. آنا بعدها همسر او شد و نقشی بزرگ در سامان دادن به زندگی آشفته و کار حرفهای او داشت.
به همین دلیل «قمارباز» فقط یک رمان کوتاه نیست؛ تقریبا نوعی اعتراف است. شخصیت اصلی آن جوانی است که میان عشق، غرور و هیجان میز بازی گرفتار شده و آنچه بر او میگذرد، بازتاب تجربههای شخصی خود نویسنده است. اگر بخواهید یکی از آثار او را در یکی دو روز بخوانید، این کتاب انتخابی عالی است.
سبک نوشتن فئودور میخائیلوویچ داستایوفسکی
منتقدان بارها گفتهاند که رمانهای او «چندصدایی» هستند. منظور این است که هر شخصیت صدای مستقل خودش را دارد و نویسنده به جای اینکه از بالا دربارهی آدمها قضاوت کند، به آنها اجازه میدهد با تمام قدرت از باورهای خود دفاع کنند. حتی شخصیتی که نویسنده با او مخالف است، گاهی قانعکنندهترین استدلالها را بر زبان میآورد.
ویژگی دیگر سبک او، شدت عاطفی صحنههاست. آدمها در رمانهایش آرام و سنجیده رفتار نمیکنند؛ فریاد میزنند، گریه میکنند، ناگهان اعتراف میکنند و ناگهان از حرف خود برمیگردند. صحنههای جمعی پرهیاهو، که در آن دهها نفر در یک اتاق جمع میشوند و هر کدام رازی را برملا میکنند، از امضاهای همیشگی اوست.
او استاد ساختن تعلیق روانی هم هست. در بسیاری از رمانهایش جنایتی رخ میدهد یا قرار است رخ دهد و خواننده مثل خواندن یک داستان پلیسی، با اضطراب صفحهها را ورق میزند. اما پرسش اصلی هیچوقت فقط «چه کسی؟» نیست؛ پرسش اصلی این است که «چرا؟» و «بعد از آن، با وجدان خود چه کنیم؟».
زبان او هم ویژه است. نثرش گاهی شتابزده و پرتکرار به نظر میرسد، چون بخش زیادی از آثارش را زیر فشار زمان و بدهی نوشته است. اما همین شتاب، به متن حس زنده بودن و نفسنفس زدن میدهد؛ گویی شخصیتها همین حالا در برابر شما حرف میزنند.
درونمایههای اصلی کتابهای فئودور میخائیلوویچ داستایوفسکی
اگر بخواهیم چند موضوع را نام ببریم که در تقریبا همهی آثار او تکرار میشوند، اینها در صدر فهرست قرار میگیرند:
- آزادی و مسئولیت: آیا انسان میتواند هر کاری بکند؟ اگر هیچ معیار بالاتری نباشد، چه چیزی جلوی جنایت را میگیرد؟
- رنج و رستگاری: او باور داشت رنج میتواند آدم را پاک کند و راهی به سوی شناخت خود باز کند.
- ایمان و تردید: شخصیتهایش دربارهی خدا، عدالت و معنای زندگی سخت بحث میکنند و نویسنده صدای شک را هم با جدیت میشنود.
- فقر و تحقیر: آدمهای فقیری که غرورشان زخم خورده، از پرشمارترین چهرههای رمانهای او هستند.
- دوگانگی درون: بسیاری از شخصیتهایش همزمان دو آدم متضادند؛ مهربان و بیرحم، فروتن و مغرور.
همین موضوعات است که باعث شده فیلسوفان، روانشناسان و الهیدانان هم به اندازهی منتقدان ادبی دربارهی او بنویسند. خیلیها او را از پیشگامان ادبیاتی میدانند که بعدها به اگزیستانسیالیسم نزدیک شد، هرچند خودش چنین برچسبی را نمیشناخت.
مهمترین رمانهای فئودور میخائیلوویچ داستایوفسکی
کارنامهی او شامل رمانهای بلند، رمانهای کوتاه، داستانهای کوتاه و نوشتههای روزنامهنگارانه است. در این بخش مهمترین آثارش را معرفی میکنیم تا تصویر روشنی از کل کارنامه داشته باشید.
جنایت و مکافات
شاید مشهورترین رمان او. دانشجویی تهیدست در سنپترزبورگ به این نتیجه میرسد که برخی آدمهای استثنایی حق دارند برای هدفی بزرگ از قانون بگذرند و با همین منطق دست به قتل میزند. باقی رمان شرح کشمکش او با وجدان، با بازپرسی زیرک و با عشقی است که راه نجات را نشانش میدهد. این رمان را بسیاری بهترین نقطهی شروع برای آشنایی با رمانهای بزرگ او میدانند.
ابله
نویسنده در این رمان کوشیده است «انسانی سراسر نیک» را تصویر کند. شاهزادهای سادهدل و مهربان پس از سالها درمان در خارج به روسیه برمیگردد و در جامعهای پر از طمع و غرور، خوبیاش به جای اینکه نجاتبخش باشد، به فاجعه دامن میزند. رمانی غمانگیز و عمیق دربارهی اینکه نیکی بیدفاع در جهان واقعی چه سرنوشتی پیدا میکند.
شیاطین (جنزدگان)
این رمان، که در فارسی با نامهای مختلف شناخته میشود، دربارهی گروهی از انقلابیون جوان در یک شهر کوچک است. نویسنده با نگاهی تند و گاهی طنزآمیز نشان میدهد که ایدئولوژیهای افراطی چگونه میتوانند آدمها را به سوی ویرانی بکشانند. بسیاری از خوانندگان امروز آن را رمانی پیشگویانه میدانند.
برادران کارامازوف
آخرین و به نظر بسیاری کاملترین رمان او. داستان پدری بیبندوبار و سه پسر کاملا متفاوت که هر یک نمایندهی نگاهی به زندگیاند: یکی پرشور و احساساتی، دیگری اهل استدلال و تردید، سومی مهربان و مؤمن. قتل پدر، محاکمه و پرسش دربارهی گناه، استخوانبندی داستان را میسازد. فصلهایی از این رمان، مثل گفتوگوی دو برادر دربارهی رنج کودکان و افسانهی «مفتش اعظم»، از مشهورترین صفحههای ادبیات جهاناند. این رمان را میتوانید در کتابجم در قالب نسخهی دوجلدی پیدا کنید.
آزردگان (تحقیرشدگان و توهیندیدگان)
رمانی که نخستین سالهای پس از بازگشت او از تبعید نوشته شد. راوی نویسندهای جوان است که میان ماجرای عشقی دختری که دوستش دارد و سرنوشت دختربچهای یتیم گرفتار شده است. شخصیت شاهزادهای بدجنس و حیلهگر در این رمان، یکی از نخستین شرورهای بزرگ داستانهای اوست. این رمان در فارسی با عنوانهای گوناگونی منتشر شده و در کتابجم هم با نامهای «آزردگان و خوارشدگان» و «تحقیر و توهین شدهها» دیده میشود.
روستای استپانچیکووا و ساکنانش
اثری کمدی و کمتر شناختهشده که پیش از بازگشت کامل او به سنپترزبورگ نوشته شد. مردی ریاکار و خودبزرگبین در خانهای روستایی چنان نفوذی پیدا کرده که همهی ساکنان، حتی صاحبخانه، از او حساب میبرند. اگر میخواهید ببینید این نویسندهی جدی چقدر میتواند خندهدار باشد، این کتاب را از دست ندهید.
یادداشتهای زیرزمینی
رمانی کوتاه که بسیاری آن را دروازهی ورود به کل فلسفهی او میدانند. راوی کارمندی بازنشسته و تلخ است که از گوشهی تنهاییاش با خواننده حرف میزند و منطق خوشبینانهی پیشرفت را به سخره میگیرد. کتابی کوتاه اما بسیار سنگین از نظر فکری.
داستانهای کوتاه و رمانهای کوتاه او
بسیاری از خوانندگان، او را فقط با رمانهای قطورش میشناسند، اما او داستانهای کوتاه و رمانهای کوتاه درخشانی هم دارد. «شبهای روشن» داستان عاشقانهی لطیفی دربارهی مردی تنها و خیالپرداز است که در چند شب سفید سنپترزبورگ با دختری آشنا میشود. «همزاد» داستان کارمندی است که با نسخهی دیگری از خودش روبهرو میشود. «یک زن نازکدل» و «رؤیای آدم مضحک» هم از داستانهای کوتاه مشهور او هستند.
این آثار کوتاه برای کسانی که وقت کمی دارند یا میخواهند آرامآرام با این نویسنده آشنا شوند، بسیار مناسباند. در عین حال، همان درونمایههای بزرگ رمانهای بلند را در مقیاسی کوچکتر و فشردهتر نشان میدهند. به همین دلیل آثار او در دستهی داستان کوتاه هم جای مهمی دارند.
از کجا شروع کنیم؟ راهنمای خواندن کتابهای فئودور میخائیلوویچ داستایوفسکی
یکی از رایجترین پرسشها دربارهی این نویسنده این است که خواندن را از کجا آغاز کنیم. پاسخ به سلیقه و حوصلهی شما بستگی دارد، اما این مسیر پیشنهادی برای بیشتر خوانندگان جواب داده است:
- شروع سبک: «قمارباز» یا «شبهای روشن». هر دو کوتاهاند، داستان روشنی دارند و شما را با فضای ذهنی نویسنده آشنا میکنند.
- قدم دوم: «آزردگان» یا «روستای استپانچیکووا و ساکنانش». این دو رمان متوسطاند و هنوز به سنگینی آثار پایانی نمیرسند.
- ورود به رمانهای بزرگ: «جنایت و مکافات». داستان پرکشش و تقریبا پلیسیاش، خواندن را آسانتر میکند.
- اوج کارنامه: «ابله»، «شیاطین» و در نهایت «برادران کارامازوف».
یک توصیهی کوچک هم داریم: در رمانهای روسی، هر شخصیت ممکن است با چند نام صدا زده شود؛ نام کوچک، نام پدر، نام خانوادگی و شکلهای خودمانی و تحبیبی. اگر در صفحههای اول گیج شدید، یک برگه کنار دستتان بگذارید و نامها را یادداشت کنید. بعد از چند فصل، دیگر به آن نیازی ندارید.
اگر اهل خواندن با هم هستید، رمانهای او برای گروههای کتابخوانی هم عالیاند. کمتر رمانی پیدا میشود که اینقدر بحث و اختلاف نظر به پا کند؛ هر کس از زاویهی خودش به شخصیتها نگاه میکند و تقریبا هیچ جلسهای بدون گفتوگوی داغ تمام نمیشود.
ترجمههای فارسی آثار فئودور میخائیلوویچ داستایوفسکی
آثار او از دههها پیش به فارسی ترجمه شدهاند و امروز تقریبا همهی رمانهای مهمش در بازار کتاب ایران در دسترس است. برخی ترجمهها مستقیم از روسی انجام شده و برخی از زبانهای واسطه مثل انگلیسی یا فرانسه. همین تنوع باعث شده که از یک رمان، گاهی چند ترجمه با عنوانهای متفاوت وجود داشته باشد؛ برای نمونه همان رمانی که پیشتر دربارهاش گفتیم، با نامهای «آزردگان»، «آزردگان و خوارشدگان» و «تحقیر و توهین شدهها» منتشر شده است.
هنگام انتخاب ترجمه، به چند نکته توجه کنید:
- اگر برایتان مهم است، ببینید ترجمه از متن روسی است یا از زبان واسطه.
- نثر چند صفحهی اول را بخوانید؛ ترجمهای که روانتر به نظرتان میرسد، همراهی طولانیتری با شما خواهد داشت.
- در رمانهای بلند، به کامل یا خلاصه بودن متن دقت کنید. برخی چاپها برای نوجوانان یا خوانندگان مبتدی کوتاه شدهاند.
- نسخههای چندجلدی، مثل نسخهی دوجلدی «برادران کارامازوف»، معمولا متن کامل را در اختیار شما میگذارند.
در کتابجم، آثار او از ناشرانی مانند نگاه، قدیانی و ماهی عرضه شده است. هر ناشر قطع، جلد و ترجمهی خاص خود را دارد و میتوانید با مقایسهی آنها، نسخهای را انتخاب کنید که بیشتر به سلیقهتان نزدیک است.
خرید کتاب فئودور میخائیلوویچ داستایوفسکی از کتابجم
در کتابجم شمار زیادی از عنوانهای چاپی این نویسنده ثبت شده است و بخش بزرگی از آنها موجود است. قیمت و موجودی هر کتاب هر روز از روی منبع بررسی میشود تا آنچه میبینید، تا جای ممکن بهروز باشد. برخی از عنوانهایی که اکنون در فهرست این نویسنده میبینید:
- برادران کارامازوف (نسخهی دوجلدی، با چاپهای مختلف)
- قمارباز (از جمله در مجموعهی ادبیات جهان)
- آزردگان و خوارشدگان
- تحقیر و توهین شدهها
- روستای استپانچیکووا و ساکنانش
برای دیدن فهرست کامل، کافی است در صفحهی همین نویسنده فهرست کتابها را مرور کنید. اگر هم به دنبال آثار مشابه هستید، دستههای رمان خارجی و ادبیات کلاسیک جهان پر از رمانهایی است که در کنار آثار او میدرخشند.
تأثیر فئودور میخائیلوویچ داستایوفسکی بر ادبیات جهان
کمتر نویسندهای در قرن بیستم پیدا میشود که به شکلی مستقیم یا غیرمستقیم وامدار او نباشد. نویسندگانی چون فرانتس کافکا، آلبر کامو و ژانپل سارتر بارها نشان دادهاند که با آثار او درگیر بودهاند. کامو حتی رمان «شیاطین» را برای صحنهی تئاتر اقتباس کرد. فیلسوفانی مثل نیچه هم از کشف او سخن گفتهاند.
تأثیر او فقط به ادبیات محدود نمیماند. روانشناسان او را از نخستین کسانی میدانند که لایههای پنهان ذهن را با چنین دقتی کاویدند. فیلمسازان بسیاری در سراسر جهان از رمانهایش اقتباس کردهاند و صحنههای تئاتر هم بارها میزبان شخصیتهای او بودهاند.
در ایران هم آثار او همیشه خوانندگان پرشوری داشتهاند. بسیاری از نویسندگان و مترجمان ایرانی از تأثیر او بر نگاه خود سخن گفتهاند و رمانهایش سالهاست در فهرست کتابهای پرخوانندهی ادبیات خارجی قرار دارند.
چرا خواندن فئودور میخائیلوویچ داستایوفسکی هنوز ارزش دارد؟
شاید بپرسید رمانهایی که بیش از یک قرن و نیم پیش در روسیهی تزاری نوشته شدهاند، برای خوانندهی امروز چه حرفی دارند. پاسخ ساده است: پرسشهایی که او مطرح میکند، کهنه نمیشوند. اینکه آدم تا کجا آزاد است، چه چیزی زندگی را معنادار میکند، با احساس گناه چه باید کرد و چرا آدمهای خوب گاهی کارهای بد میکنند، پرسشهایی است که هر نسل دوباره با آنها روبهرو میشود.
از طرف دیگر، رمانهای او بسیار سرگرمکنندهاند. پشت همهی بحثهای فلسفی، داستانهایی پر از عشق، رقابت، راز، جنایت و غافلگیری پنهان شده است. بسیاری از خوانندگان پس از خواندن نخستین رمانش، یک تابستان کامل را صرف خواندن بقیهی آثارش میکنند.
و سرانجام، خواندن او نوعی تمرین همدلی است. او ما را وادار میکند حتی به شخصیتهایی که دوستشان نداریم، با دقت گوش دهیم. در جهانی که همه عجله دارند زود قضاوت کنند، این تمرین ارزش زیادی دارد.
واپسین سالها و میراث او
در سالهای پایانی عمر، او به شهرتی بزرگ در روسیه رسیده بود. سخنرانیاش در مراسم بزرگداشت پوشکین در سال ۱۸۸۰ با استقبالی پرشور روبهرو شد و بسیاری آن را یکی از لحظههای بهیادماندنی فرهنگ روسیه میدانند. اندکی پس از انتشار «برادران کارامازوف»، در ابتدای سال ۱۸۸۱ درگذشت و جمعیتی بزرگ در تشییع پیکرش شرکت کردند.
همسرش آنا پس از مرگ او سالها برای حفظ و انتشار آثارش کوشید و خاطراتی نوشت که امروز یکی از منابع مهم شناخت زندگی اوست. میراث او امروز در قالب رمانهایی زنده است که در صدها زبان خوانده میشوند و هر سال خوانندگانی تازه پیدا میکنند.
پرسشهای پرتکرار دربارهی فئودور میخائیلوویچ داستایوفسکی
بهترین کتابهای فئودور میخائیلوویچ داستایوفسکی کداماند؟
پاسخ به سلیقه بستگی دارد، اما بیشتر منتقدان «برادران کارامازوف»، «جنایت و مکافات»، «ابله» و «شیاطین» را مهمترین رمانهایش میدانند. از میان آثار کوتاهتر، «یادداشتهای زیرزمینی»، «قمارباز» و «شبهای روشن» محبوبیت زیادی دارند.
برای شروع کدام کتاب او را بخوانم؟
اگر حوصلهی رمان بلند ندارید، از «قمارباز» یا «شبهای روشن» شروع کنید. اگر آمادهی یک رمان کامل هستید، «جنایت و مکافات» انتخاب بسیار خوبی است.
آیا خواندن «برادران کارامازوف» سخت است؟
این رمان بلند است و فصلهایی فلسفی دارد، اما داستانش پرکشش است. اگر پیشتر یکی دو اثر دیگر او را خوانده باشید، با آن راحتتر ارتباط برقرار میکنید.
چرا یک رمان او چند عنوان فارسی دارد؟
چون مترجمان مختلف عنوان روسی را به شکلهای گوناگون برگرداندهاند. برای مثال یک رمان با نامهای «آزردگان»، «آزردگان و خوارشدگان» و «تحقیر و توهین شدهها» شناخته میشود.
آیا رمان «قمارباز» زندگینامهی خود نویسنده است؟
زندگینامه به معنای دقیق نیست، اما تجربههای شخصی او از قمار و عشق در آن بازتاب گستردهای دارد.
چطور کتابهای او را از کتابجم سفارش دهم؟
در صفحهی همین نویسنده، عنوان دلخواه را انتخاب کنید، قیمت روز و موجودی را ببینید و نسخهی چاپی را به سبد خرید اضافه کنید.
جمعبندی: سفری به ژرفای روح انسان با فئودور میخائیلوویچ داستایوفسکی
او نویسندهای است که زندگیاش خودش یک رمان است: محکومی که تا پای مرگ رفت، تبعیدیای که سالها در سیبری گذراند، قماربازی که با بدهی جنگید و سرانجام رماننویسی که برخی از بزرگترین رمانهای تاریخ را نوشت. آثار او شما را سرگرم میکنند، به فکر فرو میبرند و گاهی تا مدتها رهایتان نمیکنند.
اگر هنوز هیچ کتابی از او نخواندهاید، امروز بهترین روز برای شروع است. از یک رمان کوتاه آغاز کنید و بگذارید خود او راه را نشانتان دهد. اگر هم از دوستداران قدیمی او هستید، شاید وقت آن رسیده که «برادران کارامازوف» را دوباره بخوانید یا سراغ اثری بروید که تا حالا فرصتش را پیدا نکردهاید.
فهرست کتابهای چاپی این نویسنده را در همین صفحه مرور کنید، قیمت روز و موجودی هر عنوان را ببینید و نسخهی دلخواهتان را آنلاین سفارش دهید. برای پیدا کردن آثار همخانواده هم میتوانید به دستهی ادبیات و داستان سر بزنید.