نسرین‌دخت
ترجمه‌ی ویراسته
مرکز نشر دانشگاهی
ترجمه از فرانسه فقط عوض کردن واژه‌ها نیست. مترجم باید بفهمد نویسنده چه گفته، چرا این‌طور گفته و همان حرف را چگونه به فارسی بیاورد که نه خشک باشد و نه از معنای اصلی دور شود. این کار مهارت می‌خواهد و مهارت هم از تمرین و مطالعه‌ی درست می‌آید. اگر دانشجوی رشته‌ی مترجمی زبان فرانسه هستید، اگر زبان فرانسه را دوست دارید و می‌خواهید ترجمه را جدی بگیرید، یا فقط می‌خواهید با ضرب‌المثل‌ها و اصطلاحات این زبان آشنا شوید، این صفحه راهنمای شماست برای پیدا کردن کتاب‌های مناسب.
این دسته هنوز مجموعه‌ای کوچک است و قصد نداریم غیر از این نشان بدهیم. پس به‌جای یک فهرست پرزرق‌وبرق، توضیح می‌دهیم کتاب‌های مترجمی چه نوع‌هایی دارند، هر کدام به چه کار می‌آید و چطور از میان آن‌ها انتخاب کنید.
مترجمی زبان فرانسه رشته‌ای است که دو مهارت را با هم می‌آموزد: شناخت عمیق زبان فرانسه و توانایی برگرداندن متن از این زبان به فارسی، یا برعکس. دانشجوی این رشته باید دستور زبان، واژگان و شیوه‌ی جمله‌بندی فرانسه را خوب بشناسد و همزمان فارسی‌اش هم قوی باشد. مترجمی که فقط فرانسه بداند و فارسی‌اش ضعیف باشد، متنی می‌نویسد که بوی ترجمه می‌دهد.
در این رشته با گونه‌های مختلف متن سروکار دارید: متن‌های ادبی، حقوقی، علمی، رسانه‌ای و دینی. هر کدام قواعد و سبک خودش را دارد و مترجم باید بتواند بین آن‌ها جابه‌جا شود. کتاب‌های این حوزه هم معمولا بر اساس همین تقسیم‌بندی نوشته می‌شوند.
بیشتر مترجمان در جهت زبان دوم به زبان مادری، یعنی از فرانسه به فارسی، راحت‌ترند. ترجمه از فارسی به فرانسه سخت‌تر است چون باید همه‌ی ظرافت‌های زبان بیگانه را داشته باشید. عنوان کتاب «اصول فن ترجمه (فارسی به فرانسه)» نشان می‌دهد که این دسته منبعی هم برای جهت معکوس دارد، جهتی که منابع فارسی‌اش کمتر است.
پیش از خرید بهتر است بدانید در کدام دسته‌اید.
دانشجوی رشته‌ی مترجمی. به کتاب درسی، متن‌های تمرینی و اصول نظری نیاز دارد. برای او هم فن ترجمه مهم است و هم واژگان تخصصی.
دانشجوی رشته‌های دیگر که فرانسه می‌خواند. مثلا کسی که در جامعه‌شناسی، روانشناسی یا علوم تربیتی درس می‌خواند و باید منابع فرانسوی را بفهمد. او به کتاب‌های فرانسه‌ی تخصصی نیاز دارد.
مترجم شاغل یا تازه‌کار. کسی که می‌خواهد کارش را دقیق‌تر کند، اصطلاحات را بهتر بشناسد و از اشتباه‌های رایج دور بماند.
علاقه‌مند به زبان. کسی که اصطلاحات و ضرب‌المثل‌ها را برای لذت یا برای صحبت روان‌تر دوست دارد.
چند عنوان در دسته‌ی مترجمی زبان فرانسه هست که تنوع نیازها را نشان می‌دهد. درباره‌ی هر کدام همان‌قدر می‌گوییم که از عنوان برمی‌آید و برای مشخصات کامل باید صفحه‌ی کتاب را ببینید.
قیمت و موجودی هر کتاب هر روز به‌روز می‌شود و مشخصات هر کتاب در صفحه‌ی خودش است.
یکی از اولین درس‌های مترجمی این است که ترجمه‌ی لفظ‌به‌لفظ معمولا به متنی ناخوشایند و گاهی نادرست می‌رسد. هر زبان ساختار خودش را دارد. جمله‌ای که در فرانسه طبیعی است، وقتی کلمه‌به‌کلمه به فارسی بیاید، عجیب یا نامفهوم می‌شود.
کتاب‌های اصول ترجمه یاد می‌دهند چطور معنا را از قالب جدا کنیم و در زبان مقصد دوباره بسازیم. چند مفهوم در این کتاب‌ها زیاد تکرار می‌شود: وفاداری به معنا، طبیعی بودن متن، توجه به مخاطب و شناخت تفاوت‌های فرهنگی.
در فرانسه گاهی جمله‌ها بلند و پر از بند فرعی‌اند. اگر آن‌ها را عینا به فارسی بیاوریم، خواننده گم می‌شود. مترجم باید جمله را به چند جمله‌ی کوتاه‌تر بشکند یا ترتیب اجزا را عوض کند. این تصمیم‌ها همان چیزی است که کتاب‌های فن ترجمه توضیح می‌دهند.
بعضی عبارت‌ها به فرهنگ خاصی وابسته‌اند. مترجم باید تصمیم بگیرد آن را توضیح بدهد، معادل فارسی‌اش را بیاورد یا همان را نگه دارد و پاورقی بگذارد. جواب همیشگی وجود ندارد و بستگی به نوع متن دارد.
هر زبانی پر از عبارت‌هایی است که معنایشان با معنای تک‌تک واژه‌ها فرق دارد. اگر بخواهید یک اصطلاح را لفظ‌به‌لفظ ترجمه کنید، معنایی بی‌ربط می‌گیرید. برای همین، شناخت اصطلاحات برای هر مترجم لازم است و کتابی مانند «ضرب‌المثل‌ها و اصطلاحات متداول زبان فرانسه» برای همین کار نوشته شده است.
یک روش خوب برای یادگیری اصطلاح‌ها این است که هر کدام را در جمله‌ی خودتان بنویسید و معادل فارسی طبیعی‌اش را پیدا کنید. گاهی معادل فارسی هم یک ضرب‌المثل است، گاهی نه. مثلا ممکن است یک اصطلاح فرانسوی تصویر دیگری داشته باشد، اما در فارسی همان معنا را با تصویر متفاوتی می‌رسانیم. تشخیص این معادل‌ها مهارتی است که با تمرین رشد می‌کند.
یک دفترچه‌ی کوچک درست کنید و هر اصطلاحی را که یاد می‌گیرید با یک جمله‌ی نمونه و معادل فارسی آن یادداشت کنید. چند ماه بعد دفترچه‌ای دارید که از هر کتاب لغت مفیدتر است، چون خودتان ساخته‌اید.
کسی که فرانسه را در حد مکالمه می‌داند، وقتی سراغ یک مقاله‌ی جامعه‌شناسی یا روانشناسی می‌رود، با واژه‌های ناآشنا روبه‌رو می‌شود. زبان علمی اصطلاحات ویژه‌ی خودش را دارد و جمله‌هایش رسمی‌تر است. کتابی مثل «فرانسه نیمه تخصصی» برای پر کردن همین شکاف نوشته شده است: میان زبان روزمره و زبان تخصصی.
نکته‌ی جالب این است که در عنوان، سه رشته‌ی جامعه‌شناسی، روانشناسی و علوم تربیتی آمده‌اند. اگر در یکی از این رشته‌ها درس می‌خوانید و به منابع فرانسه دسترسی دارید، این کتاب به شما کمک می‌کند واژگان تخصصی را یاد بگیرید. برای خواندن بیشتر درباره‌ی خود این رشته‌ها می‌توانید دسته‌ی زبان‌شناسی را هم ببینید که با ساختار زبان سروکار دارد.
متن را اول بدون فرهنگ لغت بخوانید و کلیات را بفهمید. بار دوم، واژه‌های ناآشنا را خط بکشید و معنایشان را پیدا کنید. بار سوم قسمتی را ترجمه کنید. این سه‌مرحله‌ای بودن، هم خواندن را عمیق می‌کند و هم واژگان را در ذهن نگه می‌دارد.
ترجمه‌ی متن‌های دینی ظرافت‌های خودش را دارد. اصطلاحات دینی گاهی معادل دقیقی در زبان دیگر ندارند، و مترجم باید بین دقت و روانی تعادل برقرار کند. کتابی که با عنوان «متون اسلامی به زبان فرانسوی» در این دسته آمده، برای کسی است که می‌خواهد با این نوع متن‌ها و واژگان دینی به زبان فرانسه آشنا شود.
در این حوزه احترام به متن و دقت اهمیت بالایی دارد. اگر قصد ترجمه‌ی متن دینی برای انتشار دارید، خوب است حتما آن را به فردی آگاه در حوزه‌ی موضوع نشان دهید تا صحت معنا را بررسی کند. کتاب فقط ابزار یادگیری است و مرجع تفسیر دینی نیست.
کتاب‌های خوب مترجمی، نمونه‌هایی از اشتباه‌های رایج را می‌آورند. چند مورد را اینجا مرور کنیم.
راه خوب پرهیز از این اشتباه‌ها، خواندن ترجمه‌های خوب و مقایسه‌ی آن با متن اصلی است.
کتاب‌های آموزشی این دسته می‌توانند شما را در این مسیر هدایت کنند، ولی تمرین روزانه را چیزی جایگزین نمی‌کند.
مترجم فرانسه بی‌نیاز از ادبیات آن زبان نیست. اگر می‌خواهید سبک نویسندگان فرانسوی را بشناسید، دسته‌ی زبان و ادبیات فرانسه را ببینید. مترجم ادبی معمولا سال‌ها نویسندگان بزرگ را می‌خواند تا لحن هر کدام را بفهمد.
اگر به ترجمه‌ی زبان دیگری هم علاقه دارید، دسته‌ی مترجمی زبان انگلیسی شباهت‌های زیادی در اصول دارد. برای آشنایی با زبان‌های دیگر هم می‌توانید زبان عربی و زبان اسپانیایی را ببینید. همه‌ی این‌ها در گروه زبان‌های خارجی قرار می‌گیرند.
هر مترجم زبان فرانسه یک فرهنگ لغت خوب دارد، اما فرهنگ لغت اگر بد استفاده شود گمراه می‌کند. خیلی از واژه‌ها چند معنا دارند و مترجم باید از میان آن‌ها معنای مناسب جمله را انتخاب کند. کسی که اولین معنا را بی‌فکر برمی‌دارد، متنی می‌نویسد که گاهی خنده‌دار است و گاهی نادرست.
راه درست این است که مثال‌های فرهنگ لغت را هم بخوانید. مثال نشان می‌دهد واژه در چه جمله‌هایی می‌آید و با چه واژه‌هایی همراه می‌شود. اگر فرهنگ لغت یک‌زبانه هم دارید، برای واژه‌های مهم، تعریف فرانسوی را هم بخوانید. این عادت، فهم شما را از زبان عمیق‌تر می‌کند و در مترجمی زبان فرانسه فرق بزرگی می‌سازد.
هنگام ترجمه‌ی هر واژه‌ی مهم از خودتان بپرسید: معنای اصلی چیست؟ در این جمله چه معنایی مناسب است؟ و در فارسی، آدم‌ها همین مفهوم را چطور می‌گویند؟ پرسش سوم بیش از همه به ترجمه‌ی طبیعی می‌انجامد.
یکی از تصمیم‌های اولیه‌ی هر مترجم انتخاب نوع متن است و این تصمیم روی روش کار اثر می‌گذارد.
در متن علمی، دقت و روشنی اولویت اول است. واژه‌ها باید معادل ثابتی داشته باشند و جمله‌ها باید بدون ابهام بیایند. مترجم اجازه‌ی خلاقیت زیادی ندارد و باید به اصطلاحات تخصصی وفادار بماند.
در متن ادبی، لحن، ریتم و زیبایی مهم است. مترجم گاهی ناچار است ساختار را عوض کند تا حس متن اصلی به خواننده برسد. اینجا خلاقیت لازم است اما نباید تا حدی برود که صدای نویسنده گم شود.
کتاب‌های این دسته، مثل فرانسه‌ی نیمه‌تخصصی، بیشتر با نوع علمی سروکار دارند و کتاب‌های ادبیات، ذوق ادبی را می‌پرورانند. مترجم کامل باید در هر دو دست داشته باشد.
یکی از مؤثرترین روش‌های یادگیری، مقایسه است. متن فرانسه را بخوانید، خودتان ترجمه کنید و بعد ترجمه‌ی منتشرشده‌ی همان متن را ببینید. کجا تفاوت دارد؟ کدام جمله در ترجمه‌ی دیگری روان‌تر است؟ آیا معادل بهتری برای یک واژه هست؟
این کار را با مهربانی با خودتان انجام دهید. هدف پیدا کردن غلط دیگران یا حسرت خوردن نیست، هدف یادگرفتن است. هر بار که یک تفاوت را می‌فهمید، ذهن‌تان یک راه تازه برای حل مسئله‌ی ترجمه به دست می‌آورد.
کسانی که مترجمی زبان فرانسه می‌خوانند در حوزه‌های گوناگون کار می‌کنند: ترجمه‌ی کتاب، ترجمه‌ی اسناد و مکاتبات، کار در شرکت‌ها و مؤسسه‌های فرهنگی، و تدریس زبان. هر کدام از این‌ها مهارت‌های ویژه‌ای می‌خواهد.
مترجم کتاب باید صبور باشد و بتواند ماه‌ها روی یک متن کار کند. مترجم اسناد باید دقیق و سریع باشد و اصطلاحات رسمی را بشناسد. مدرس زبان باید بتواند مفاهیم را ساده توضیح بدهد. کتاب‌هایی که در این دسته می‌بینید هر کدام بخشی از این مهارت‌ها را تقویت می‌کنند.
اگر شغل شما به ترجمه وابسته است، بهتر است کتاب‌هایتان را بر اساس نوع کارتان انتخاب کنید. مثلا مترجمی که با متن‌های علوم انسانی کار می‌کند، از فرانسه‌ی نیمه‌تخصصی بیشتر بهره می‌برد و مترجمی که با متن‌های دینی کار می‌کند از کتاب متون اسلامی.
ترجمه‌ی خوب بر زبان‌دانی خوب سوار است. مسیری که پیشنهاد می‌کنیم این است.
این مسیر یک شبه طی نمی‌شود. مترجم شدن سال‌ها طول می‌کشد، اما هر مرحله‌اش خودش لذت‌بخش است.
فرض کنید دانشجویی به نام آرش، جمله‌ای را ترجمه می‌کند که یک اصطلاح داشت. او همه‌ی کلمه‌ها را می‌دانست و ترجمه‌ی ظاهری را نوشت. استادش خندید و گفت: «آرش، این را یک فرانسوی که بخواند فکر می‌کند از او سؤالی عجیب پرسیده‌ای.» آرش نگاه کرد و دید اصطلاحی است که معنایش فقط با شناخت اصطلاح فهمیده می‌شود.
از آن روز، آرش هر اصطلاح ناآشنا را در یک دفترچه می‌نوشت. یک سال بعد، ترجمه‌هایش طبیعی‌تر شده بود و استادش می‌گفت آدم‌ها حالا از ترجمه‌ی او نمی‌فهمند که ترجمه است. این یک داستان تخیلی است، اما تجربه‌ی بسیاری از مترجمان تازه‌کار را نشان می‌دهد.
مترجم معمولا کنار متن، فرهنگ لغت و دفترچه‌ی یادداشت کار می‌کند. کتاب چاپی این امکان را می‌دهد که صفحه را بی‌حواس‌پرتی بخوانید، حاشیه‌نویسی کنید و بین چند کتاب جابه‌جا شوید. به‌خصوص در کتاب‌های آموزشی ترجمه، که پر از تمرین و مثال است، کتاب چاپی را می‌شود کنار دست باز گذاشت و روی آن نوشت.
اگر خواستید نسخه‌ی چاپی یکی از کتاب‌های مترجمی زبان فرانسه را داشته باشید، آن را آنلاین سفارش بدهید و مشخصات دقیقش را پیش از خرید در صفحه‌ی کتاب ببینید.
مترجم تازه‌کار معمولا به واژه‌ها و جمله‌ها توجه می‌کند و از جزئیات کوچک غافل می‌شود. اما نشانه‌گذاری هم بخشی از معناست. در فرانسه، فاصله‌ها و نقل‌قول‌ها و نشانه‌ها قاعده‌ی خودشان را دارند که با فارسی فرق می‌کند. اگر همه را عینا منتقل کنید، متن فارسی‌تان غریب می‌شود.
لحن هم همین‌طور. فرانسه بین «تو» و «شما» فرق می‌گذارد و در فارسی هم این تفاوت هست، اما مرز آن‌ها همیشه یکی نیست. مترجم باید از فضای متن بفهمد دو شخصیت با هم چقدر صمیمی‌اند و لحنشان را در فارسی همان‌قدر صمیمی یا رسمی نگه دارد. کتاب‌های اصول ترجمه، این جزئیات را با مثال نشان می‌دهند و شما را برای دیدن‌شان تربیت می‌کنند.
کسی که می‌خواهد متن فارسی را به فرانسه برگرداند با چالش‌های دیگری روبه‌روست. فارسی زبانی است که جمله‌هایش گاهی با فعل در آخر تمام می‌شود و ضمیرها را می‌شود حذف کرد. فرانسه ضمیر و جنس را همیشه می‌خواهد. مترجم باید تصمیم بگیرد چیزی را که در فارسی نگفته مانده، در فرانسه چگونه بیان کند.
مشکل دیگر، برخورد با فرهنگ است. عبارت‌های تعارف، ضرب‌المثل‌ها و اشاره‌های تاریخی را باید طوری برگرداند که خواننده‌ی فرانسه‌زبان بفهمد، بی‌آن‌که معنا ناقص شود. کتابی مثل «اصول فن ترجمه (فارسی به فرانسه)» برای همین دشواری‌هاست. اگر می‌خواهید در این جهت کار کنید، حتما ترجمه‌ی خود را به یک فرانسه‌زبان بدهید تا نظر بدهد، چون فقط او می‌تواند بگوید متن طبیعی است یا نه.
خیلی از دانشجویان علوم انسانی نمی‌خواهند مترجم حرفه‌ای شوند، اما لازم دارند منابع فرانسه را بخوانند. جامعه‌شناسی، روانشناسی و علوم تربیتی سنت غنی فرانسه‌زبان دارند و بسیاری از متن‌های مهم آن‌ها به فارسی برنگشته است. برای این گروه، کتاب فرانسه‌ی نیمه‌تخصصی مفید است چون واژگان را بر اساس حوزه‌ی کار می‌آموزد.
اگر شما هم از این گروه هستید، لازم نیست مترجم بشوید. کافی است روزی چند صفحه بخوانید و ترجمه‌ی خودتان را برای فهمیدن بنویسید، نه برای انتشار. با گذشت چند ماه، سرعت خواندنتان چند برابر می‌شود.
کتاب‌های درسی پایه‌ی کار هستند، اما مترجم باید با زبان زنده هم آشنا باشد. خواندن مطلب‌های خبری و گزارش‌ها کمک می‌کند با شیوه‌ی نوشتن امروز و واژگان روزمره آشنا شوید. هر روز یک مطلب کوتاه انتخاب کنید و چند جمله‌اش را ترجمه کنید. این تمرین کوچک، با ثبات، مترجم را ورزیده می‌کند.
هرچه زبان قوی‌تر باشد، ترجمه راحت‌تر است. بیشتر کتاب‌های مترجمی فرض می‌کنند که شما اصول دستور و واژگان پایه را می‌دانید. اگر هنوز در آغاز راه هستید، اول یک کتاب آموزش زبان بخوانید.
برای کسی که می‌خواهد از فارسی به فرانسه ترجمه کند و اصول این کار را یاد بگیرد. جزئیات محتوای کتاب در صفحه‌ی خودش آمده است.
عنوان جلد اول نشان می‌دهد که برای رشته‌های جامعه‌شناسی، روانشناسی و علوم تربیتی نوشته شده است.
بله، چون اصطلاح‌ها را نمی‌شود لفظ‌به‌لفظ ترجمه کرد. کتابی مثل «ضرب‌المثل‌ها و اصطلاحات متداول زبان فرانسه» به شما کمک می‌کند معنا را درست بگیرید.
کتاب پایه‌ی خوبی می‌سازد، اما مترجم شدن به تمرین طولانی و بازخورد نیاز دارد. کتاب را همراه ترجمه‌ی روزانه و نقد استاد یا هم‌کلاسی به کار ببرید.
قیمت و موجودی هر کتاب هر روز به‌روز می‌شود. مشخصات هر کتاب در صفحه‌ی خودش است.
بله، نسخه چاپی را می‌توانید آنلاین سفارش بدهید.
ترجمه، پلی است میان دو فرهنگ و مترجم کسی است که این پل را می‌سازد. کتاب‌های مترجمی زبان فرانسه، از اصول ترجمه تا اصطلاحات و متن‌های تخصصی، ابزار همین ساختن‌اند. هر خواننده، از دانشجو تا علاقه‌مند، می‌تواند در این دسته چیزی برای یادگرفتن پیدا کند.
کتاب‌های همین دسته را ببینید، مشخصات هر کدام را بخوانید و نسخه‌ی چاپی مناسب را آنلاین سفارش دهید. برای دیدن گسترده‌تر، سری هم به زبان و ادبیات انگلیسی بزنید.
