آشپزی ایرانی
هدیه تفضلی، مریم عطارزاده کاشی
ترجمهی محمد نخعی
دیبایه
فروغ السلطنه حکمت
ترجمهی محمد نخعی
جاجرمی، بی بی
سونیا فلوتواشتامن
ترجمهی کمال بهروزکیا
قدیانی
هدیه تفضلی، مریم عطارزاده کاشی
ترجمهی محمد نخعی
دیبایه
فروغ السلطنه حکمت
ترجمهی محمد نخعی
جاجرمی، بی بی
سونیا فلوتواشتامن
ترجمهی کمال بهروزکیا
قدیانی
بوی سیر و پیازداغ که از آشپزخانهی مادربزرگ میآمد، دم کشیدن برنج پشت در بستهی قابلمه و قابلمهی خورشی که ساعتها روی شعلهی کم میجوشید: آشپزی ایرانی پیش از آنکه دستور پخت باشد، خاطره است. اما خاطره برای تکرار کافی نیست. وقتی میخواهید همان خورش را خودتان بپزید، به دستور دقیق، زمان درست و تجربهی کسی نیاز دارید که سالها آن را امتحان کرده است. کتاب آشپزی ایرانی همین کار را میکند: سنتهای سفره را به شکل دستور و راهنما در دست شما میگذارد. در این صفحه میبینید کتابهای این دسته چه نوعهایی دارند، از کجا شروع کنید و برای هر مناسبت سراغ کدام کتاب بروید.
اگر تازهکار هستید و میخواهید اولین قابلمهی خورش را بار بگذارید، اگر دنبال غذاهای محلی استانها هستید، یا اگر علاقهمند به تاریخ خوراک ایرانید، ادامهی این متن برایتان نوشته شده است. نسخهی چاپی کتابها را میتوانید آنلاین سفارش بدهید و مشخصات هر کتاب در صفحهی خودش است.
سفرهی ایرانی با سفرهی خیلی از کشورها فرق دارد و این فرق در کتابهای آشپزی هم دیده میشود. چند ویژگی آشنا را میشود نام برد: برنج و پلو در مرکز سفره، خورشهایی که آرام و طولانی میپزند، استفادهی فراوان از سبزی و گیاهان معطر، ترکیب شیرین و ترش در بعضی غذاها، و جایگاه ویژهی نان و ماست و سبزی خوردن کنار غذا.
هر کتاب آشپزی ایرانی این ویژگیها را به شیوهی خودش نشان میدهد. بعضی دستورها را ساده و برای خانهی امروز مینویسند. بعضی وفادار به دستور قدیمیاند و جزئیات تاریخی را هم میآورند. بعضی سراغ یک منطقه میروند و غذاهای همانجا را جمع میکنند. این تنوع همان چیزی است که این دسته را برای خوانندگان مختلف جذاب میکند.
خوانندههای این کتابها چند گروهاند و هر گروه چیز دیگری میخواهد.
پیش از انتخاب بپرسید کدام گروه هستید. کتاب تاریخی برای کسی که فقط میخواهد شام امشب را بپزد، جذاب نیست و کتاب دستور ساده برای پژوهشگر کافی نیست.
اگر هرگز خورش نپختهاید، نگران نباشید. کتابهای عمومی مثل «خوراکهای ایرانی» و مجموعههای مفصلی مانند «آشپزیهای ایرانی» با شرح قدمبهقدم شما را میبرند. این نوع کتابها معمولا از پایههای آشپزی شروع میکنند: پختن برنج، آماده کردن مواد، تنظیم شعله و زمانبندی.
پیشنهاد ما به مبتدی این است که با غذاهای ساده شروع کند: خوراکهای کوتاهمدت، پلوهای ساده و خورشهایی با مواد معمول. بهتدریج به غذاهایی با زمان طولانیتر برسید. اشتباه رایج تازهکارها این است که با غذایی پیچیده و پرمواد شروع میکنند و بعد ناامید میشوند.
کتاب را قبل از آشپزی یک بار تا آخر بخوانید. بارها پیش میآید که وسط کار میفهمید مادهای لازم بوده یا یک مرحله باید از قبل انجام میشد. خواندن پیش از شروع، آرامش میدهد.
یکی از جذابترین بخشهای این دسته، کتابهای منطقهای است. عنوانهایی مثل «سفره مازندران: دستور تهیه ۱۵۰ نوع غذای محلی (آشپزیهای ایرانی ۴)» و «سفره خراسان شمالی: دستور تهیه ۱۲۷ نوع غذای محلی (آشپزیهای ایرانی ۷)» نشان میدهند که این کتابها بخشی از یک مجموعهی بزرگترند. شمارهی آخر عنوان، جای هر کتاب را در مجموعه نشان میدهد. عنوان «آشپزیهای ایرانی (مجموعه هفت جلدی) دیبایه» هم به همین مجموعه اشاره دارد.
چنین کتابهایی برای کسی که غذای محلی را دوست دارد گنجینهاند. هر منطقه محصول، آبوهوا و رسم خودش را دارد و غذاهایش هم همان را نشان میدهد. این کتابها اجازه میدهند طعم استان دیگر را در آشپزخانهی خودتان امتحان کنید.
ما دربارهی دستورهای هر جلد ادعایی نمیکنیم و توصیه میکنیم مشخصات هر کتاب را در صفحهی خودش بخوانید. اگر دنبال منطقهی مشخصی هستید، عنوان را با دقت ببینید.
آشپزی ایرانی تاریخ دارد و بعضی دستورهای قدیمی به شکل کتاب باقی ماندهاند. عنوان «کارنامه خورش (دستور غذاهای نادرمیرزا قاجار)» به دستورهای زمان قاجار اشاره دارد و از نامش پیداست که مجموعهای از دستورهای مربوط به آن دوران است. عنوان «مستطاب آشپزی» هم از کتابهای شناختهشده و قدیمی این حوزه است که در قالب چند جلد منتشر شده است.
این کتابها برای دو دسته خواننده جذاباند. یک دسته، علاقهمندان به تاریخ که میخواهند بفهمند اجداد ما چه میخوردند و چطور میپختند. دستهی دیگر، آشپزهای کنجکاوی که میخواهند دستور قدیمی را امتحان کنند. اما دستورهای قدیمی معمولا مقدار و زمان را دقیق نمیگویند، مقیاسها متفاوتاند و بعضی مواد امروزه کمتر پیدا میشود. این کتابها بیشتر برای آگاهی و الهاماند و برای آشپز تازهکار توصیه نمیشوند.
گاهی کتاب آشپزی فقط دستور نیست و دربارهی فرهنگ سفره هم حرف میزند. عنوان «فرهنگ خوراک در هورامان» به سنت خوراک یک منطقهی مشخص میپردازد. چنین کتابی برای پژوهشگر، دانشجوی مردمشناسی و علاقهمند به فرهنگ محلی ارزشمند است و نگاهی فراتر از دستور غذا ارائه میدهد.
عنوان «نان و نانوایی در ایران» هم به یکی از بنیادیترین خوراکهای ما اشاره دارد. نان در سفرهی ایرانی جایگاهی ویژه دارد و کتابی که دربارهی آن و کار نانوایی نوشته شده، هم تاریخ و هم فن را در بر میگیرد. اگر به نان و صبحانه علاقه دارید، دستهی نان و صبحانه را هم ببینید.
کتابهای فرهنگی مثل اینها برای خواندن بیعجلهاند. آنها را با فنجانی چای و بدون شتاب بخوانید، نه در آشپزخانهی شلوغ.
در کنار مجموعههای بزرگ و کتابهای فرهنگی، کتابهایی هم هستند که ساده و کاربردیاند. عنوانهایی مثل «خوراکهای ایرانی» و «آشپزهای گرسنه (۲ جلدی)» به دنبال کمک به آشپزی روزمرهاند. عنوان «خوراکی شریکی» هم نشان میدهد که با نگاهی متفاوت و سفرهای دورهمی سروکار دارد.
این نوع کتابها معمولا چند ویژگی دارند: دستورها کوتاه و روشناند، مقدارها مشخص است و مراحل با ترتیب میآید. برای کسی که میخواهد خیلی سریع شام را جور کند، مناسبترین شکل کتاب همین است. البته من دربارهی محتوای دقیق هر عنوان قضاوت نمیکنم و باید مشخصات را از صفحهی کتاب بخوانید.
اگر چند کتاب میخرید، ترکیب خوبی است که یک کتاب سادهی خانگی، یک کتاب منطقهای و یک کتاب فرهنگی و تاریخی داشته باشید. با این سه، هم شام ساده میپزید، هم غذای تازه امتحان میکنید و هم چیزی برای مطالعهی آرام دارید.
در بیشتر کتابهای آشپزی ایرانی سه دستهی اصلی میبینید. پلوها، خورشها و خوراکها. هر کدام هنر و ظرافت خودشان را دارند.
پلو و چلو با برنج کار دارند. کیفیت آبکش کردن، مدت دم کشیدن و حتی تهدیگ برای خیلی از ایرانیها مسئلهی جدی است. کتاب خوب میگوید چه نوع برنجی مناسب است و مراحل را به ترتیب توضیح میدهد. خورشها با زمان و صبر سروکار دارند. سبزی خوب سرخ میشود، گوشت آرام میپزد و طعمها در هم میروند. خوراکها معمولا سریعترند و هر کدام سبک خودشان را دارند.
در کتابها معمولا هر یک از این سه بخش جداگانه میآید. اگر دنبال غذای مشخصی هستید، فهرست مطالب را ببینید و به آن فصل بروید. یاد بگیرید هر سه بخش چه چیزهای مشترکی دارند و چه چیزهایی نه، تا آشپزیتان قویتر شود.
کتابهای آشپزی ایرانی معمولا یک فهرست مواد پایه دارند. اگر اینها را در خانه داشته باشید، پختن بیشتر غذاها سادهتر میشود. برنج، پیاز، سیر، روغن یا کره، ماست، رب گوجهفرنگی، حبوبات مثل لپه و نخود و لوبیا، سبزی تازه یا خشک، و ادویههایی مثل زردچوبه، فلفل، دارچین و زعفران از نمونههای آشنا هستند. در بعضی غذاها لیمو ترش یا آلو و گوجهی خشک هم نقش طعمدهنده دارد.
مهم است که ادویهها را تازه نگه دارید و در ظرف دربسته بگذارید. طعم ادویهی کهنه ضعیف میشود و نتیجهی غذا را تحت تأثیر میگذارد. زعفران را هم به روش درست آماده کنید و طبق دستور کتاب استفاده کنید، چون مقدار و روش دمکردن در طعم اثر دارد.
اگر تازه کار را شروع کردهاید، لازم نیست همهی مواد را یکجا بخرید. با غذای اولتان شروع کنید و کمکم انبار آشپزخانه را کامل کنید. کتابها معمولا فهرست خرید هم دارند که کمک میکند.
لازم نیست آشپزخانهی حرفهای داشته باشید. چند ابزار ساده کافی است. یک قابلمهی خوب با ته ضخیم، برای دم کردن برنج و پختن خورش. یک تابهی مناسب برای سرخ کردن پیاز و سبزی. آبکش، کفگیر، ترازو یا پیمانه، و یک چاقوی تیز. برای غذاهای محلی ممکن است ظرفهای خاصی هم لازم شود که کتاب معرفی میکند.
ترازو یا پیمانه را جدی بگیرید. بسیاری از کتابهای آشپزی امروزی مقدار مواد را دقیق مینویسند و رعایت آن نتیجه را بهتر میکند. در بعضی کتابهای قدیمی، مقدارها با اصطلاحهایی مثل «به اندازه» آمده و آشپز باید با تجربه تنظیم کند. برای تازهکار، کتاب با مقدار دقیق مطمئنتر است.
سفرهی ایرانی با فصلها هماهنگ است. در سرما، آش و سوپ و خورشهای سنگینتر رایجترند. در گرما، غذاهای سبکتر و آبگوشتهای خنک، ماست و خیار و سبزی بیشتر جا دارند. میوه و سبزی هر فصل هم طعم و قیمت مناسبتر دارد.
بسیاری از کتابهای آشپزی ایرانی غذاها را بر اساس فصل یا مناسبت دستهبندی میکنند. اگر به این شیوه علاقه دارید، هنگام انتخاب کتاب فهرست مطالب را ببینید. با انتخاب غذای فصل، هم مواد تازهتر است و هم سفره متنوعتر.
مناسبتها هم غذای خودشان را دارند. سفرهی شبهای خاص سال، مهمانی خانوادگی، غذای نذری و سفرهی روزهای عادی هر کدام سنتها و دستورهای مخصوص دارند. اگر میخواهید سنتهای خانواده را زنده نگه دارید، یک کتاب دستور خوب همراه خوبی است.
دستور خوب همهچیز نیست و اجرای درست هم مهم است. چند عادت ساده نتیجه را بهتر میکند.
با تکرار، دستور کمکم مال شما میشود. آشپزهای ماهر هم روزی با همین کتابها شروع کردهاند و دستور را چندین بار تکرار کردهاند تا حسش را پیدا کنند.
بسیاری از دستورهای اصیل فقط در ذهن مادربزرگها و مادرها ماندهاند و هرگز نوشته نشدهاند. اگر دستوری در خانوادهی شما هست که ارزش دارد، از همین حالا آن را بنویسید. کتابهای آشپزی الگوی خوبی برای نوشتناند: فهرست مواد، مقدارها، ترتیب مراحل، زمان و نکتهها.
کتابهای محلی مثل سفرهی مازندران یا سفرهی خراسان شمالی و کتاب فرهنگ خوراک در هورامان نشان میدهند چگونه میشود دانش خوراک یک منطقه را جمعآوری و ثبت کرد. شما هم میتوانید در مقیاس کوچک این کار را برای خانوادهی خود بکنید. دستورهای عزیز را بنویسید و برای نسل بعد نگه دارید.
این کار هم دوستداشتنی است و هم هدیهای ارزشمند. کتابچهای دستنویس از دستورهای خانوادگی، هدیهای است که هیچ کتاب چاپی نمیتواند جایش را بگیرد.
وقتی کتاب آشپزی ایرانی را برمیدارید، اولین چیزی که به چشم میآید تصویر است یا نبودن آن. کتاب مصور نتیجهی نهایی را نشان میدهد و این برای تازهکار مطمئنکننده است. وقتی میدانید غذا باید چه رنگ و شکلی داشته باشد، در طول پخت راحتتر تصمیم میگیرید. اما کتاب مصور معمولا گرانتر و حجیمتر است.
کتاب بدون تصویر بیشتر روی متن و دقت دستور تمرکز دارد. کتابهای تاریخی و پژوهشی، مثل کتابهایی که دربارهی خوراک یک منطقه یا تاریخ نان نوشته میشوند، معمولا همینطورند. برای کسی که میخواهد بخواند و بفهمد، کافی است. اما برای آشپز تازهکار، کمی کم است.
راه میانه هم هست: کتابهایی با چند عکس رنگی از غذاهای اصلی و باقی متن ساده. اگر مطمئن نیستید، مشخصات کتاب را در صفحهاش ببینید و بدانید آیا تصویر دارد یا نه.
اگر میخواهید کتابخانهی آشپزی خودتان را بسازید، لازم نیست دهها کتاب بخرید. سه چهار کتاب با نقشهای متفاوت کافی است.
با همین چهار نقش، کتابخانهی آشپزی ایرانی شما هم عملی است و هم جذاب. اگر بعدا کتاب بیشتری خواستید، میدانید چه چیزی کم دارید.
وقتی کتاب را انتخاب میکنید، این نکته را هم به یاد داشته باشید: کتابی که در آشپزخانه استفاده میشود، لکه میگیرد و حاشیهاش پر از یادداشت میشود. این طبیعی است و نشانهی کتابی است که زندگی کرده. کتاب آشپزی را برای استفاده بخرید و نه فقط برای قفسه.
پیش از خرید به این نکتهها فکر کنید.
قیمت و موجودی هر کتاب هر روز بهروز میشود و مشخصات هر کتاب در صفحهی خودش است. پیش از سفارش، صفحهی کتاب را ببینید.
اشتباه اول: نخواندن کل دستور پیش از شروع. اگر یک مرحله را از قلم بیندازید، غذا خراب میشود.
اشتباه دوم: تغییر زیاد در اولین بار. دستور را اول همانطور که نوشته شده امتحان کنید. بعد از اینکه ببینید نتیجه چطور است، ذائقهی خودتان را اعمال کنید.
اشتباه سوم: عجله در خورش. خورشهای ایرانی زمان میخواهند. اگر شعله را تند کنید تا زودتر آماده شود، طعم درست درنمیآید.
اشتباه چهارم: نادیده گرفتن تفاوت مقیاس. کتاب برای چند نفر نوشته شده؟ اگر برای شش نفر است و شما برای دو نفر میپزید، مقدارها را با دقت تنظیم کنید و زمان را هم دوباره در نظر بگیرید.
اشتباه پنجم: مقایسهی طعم با مادربزرگ. هیچ دستوری نمیتواند دقیقا طعم دستپخت مادربزرگ را بازآفرینی کند. نتیجه را با ذائقهی خودتان بسنجید و کمکم بهترش کنید.
مهمانی ایرانی چیز خاصی است. سفره باید پر و رنگین باشد و مهمان با احترام پذیرایی شود. در کتابهای آشپزی ایرانی معمولا بخشی دربارهی غذاهای مجلسی هست. برای برنامهریزی مهمانی، از چند روز پیش دستورها را انتخاب کنید و خرید و آمادهسازی را زمانبندی کنید.
یک ترتیب ساده برای سفرهی مهمانی این است: یک غذای اصلی مثل پلو با خورش یا خوراک، یک یا دو مخلفات، نان و سبزی، ماست یا دوغ، و در پایان چای و شیرینی. برای شیرینی و دسر، دستهی شیرینی و دسر کمک میکند و برای نوشیدنیها، دستهی نوشیدنیها را ببینید.
مهمترین توصیه: غذایی را که پیشتر امتحان نکردهاید، برای مهمان نپزید. یک بار پیش از مهمانی امتحانش کنید تا شکل و طعمش را بدانید.
این دسته بخشی از دنیای بزرگتر آشپزی و خوراک است. اگر میخواهید طعمهای دیگر را هم امتحان کنید، کتابهای آشپزی جهانی غذاهای کشورهای دیگر را معرفی میکنند. اگر رژیم خاصی دارید یا به غذاهای بدون گوشت علاقهمندید، گیاهخواری و رژیمی را ببینید. البته برای رژیم درمانی و بیماری، توصیهی پزشک و متخصص تغذیه مقدم است و کتاب آشپزی جای آنها را نمیگیرد.
ترکیب دستهها هم جالب است. بسیاری از آشپزهای باتجربه، از آشپزی جهانی ایده میگیرند و آن را با مواد و طعم ایرانی ترکیب میکنند.
کتابهای عمومی و قدمبهقدم که غذاهای رایج را ساده توضیح میدهند. بعد از کسب تجربه سراغ کتابهای منطقهای و تاریخی بروید.
لازم نیست. هر جلد جدا قابل استفاده است. اگر به منطقهی مشخصی علاقه دارید، همان جلد را بگیرید و بعد اگر خواستید جلدهای دیگر را اضافه کنید.
گاهی بله ولی نیاز به سنجش دارد. دستورهای قدیمی مقدار و زمان را دقیق نمیگویند و بعضی مواد امروزه متفاوتاند. برای تازهکار توصیه نمیشود، ولی برای علاقهمند به تاریخ و آشپز باتجربه جالب است.
برای کسی که میخواهد طعم منطقهای را امتحان کند، دستور غذاهای اصیل شهر یا روستای خودش را حفظ کند، یا در سفر طعم آنجا را بشناسد. همچنین برای پژوهشگر خوراک و فرهنگ.
کتاب آشپزی ایرانی برای آشپزی عمومی است. اگر بیماری یا رژیم خاصی دارید، پیش از تغییر تغذیه با پزشک یا متخصص تغذیه مشورت کنید.
کتاب عمومی و مصور با دستورهای ساده گزینهی مطمئنی است. اگر گیرنده به فرهنگ علاقه دارد، کتاب منطقهای یا تاریخی هدیهی متفاوتی میشود.
بله. نسخهی چاپی را میتوانید آنلاین سفارش بدهید. قیمت و موجودی هر کتاب هر روز بهروز میشود و مشخصات هر کتاب در صفحهی خودش است.
آشپزی ایرانی هم خاطره است، هم هنر و هم دانش. کتابهای این دسته این سه را کنار هم میگذارند: دستورهای ساده برای شام روزمره، کتابهای منطقهای برای طعم استانها، و کتابهای تاریخی و فرهنگی برای کسانی که میخواهند بدانند این سفره از کجا آمده است. با یک کتاب ساده شروع کنید، دستور را با دقت دنبال کنید و کمکم به ذائقهی خودتان برسید.
حالا میتوانید کتابهای آشپزی ایرانی را در همین صفحه ببینید، مشخصات هر کدام را بخوانید و نسخهی چاپی را آنلاین سفارش بدهید. برای دیدن دستههای بیشتر، از صفحهی آشپزی و خوراک هم دیدن کنید.