هنر اسلامی
در این دسته کتاب‌هایی درباره هنر و معماری اسلامی گرد آمده است؛ از مبانی نظری و عرفانی تا بررسی آثار در سرزمین‌های اسلامی.
کتاب‌های این دسته۵ کتاب
وقتی زیر گنبد یک مسجد قدیمی سرتان را بالا می‌برید و نقش‌های تکرارشونده‌ای می‌بینید که انگار هیچ‌جا شروع و هیچ‌جا تمام نمی‌شوند، بی‌اختیار می‌پرسید: این نقش‌ها چه می‌گویند؟ کتاب‌های هنر اسلامی برای همین پرسش نوشته شده‌اند. در این صفحه یاد می‌گیرید هنر اسلامی چیست، از کدام کتاب‌ها می‌شود شروع کرد، کتاب‌های مربوط به نقش، نماد، معماری و خط چه فرقی با هم دارند و چطور کتابی را انتخاب کنید که با سطح و نیاز شما جور باشد.
چه دانشجوی معماری باشید، چه هنرجوی نقاشی و کاشی‌کاری، چه فقط کسی که عاشق دیدن بناهای قدیمی است، برای شما راهی هست. در ادامه از تعریف هنر اسلامی شروع می‌کنیم و به راهنمای خرید و پرسش‌های پرتکرار می‌رسیم.
هنر اسلامی اسم یک سبک واحد یا یک کشور نیست. این عنوان به آثاری گفته می‌شود که در سرزمین‌هایی با فرهنگ اسلامی و در دوره‌های مختلف ساخته شده‌اند: مسجد و مدرسه، قرآن‌های خطی، کاشی و گچ‌بری، فرش و سفال، فلزکاری و کتاب‌آرایی. جغرافیای این هنر از شامات و شمال آفریقا تا ایران و هند گسترده است و هر منطقه رنگ و بوی خودش را دارد.
برای شروع، بهتر است اول یک کتاب کلی و تصویری بخوانید که نقشه‌ی ذهنی بدهد. کتابی مثل «هنر اسلامی» یا «بازشناسی هنر اسلامی» از عنوان‌شان پیداست که سراغ نگاه کلی به این موضوع رفته‌اند. بعد از آن می‌توانید به سمت یک شاخه‌ی مشخص بروید: نقش هندسی، نمادپردازی، معماری یا مجسمه‌سازی. کسی که مستقیم سراغ یک کتاب بسیار تخصصی می‌رود، معمولا در اصطلاح‌ها گم می‌شود و نیمه‌راه کتاب را می‌بندد.
یک نکته‌ی مهم دیگر: خود واژه‌ی «هنر اسلامی» میان پژوهشگران بحث دارد. بعضی آن را بر اساس دین تعریف می‌کنند و بعضی بر اساس جغرافیا و فرهنگ. اگر کتاب‌های مختلف را کنار هم بخوانید، با این نگاه‌های متفاوت روبه‌رو می‌شوید و همین برای فهمیدن موضوع مفید است.
یکی از چیزهای شاخص هنر اسلامی، نقش‌های هندسی و اسلیمی است. اسلیمی همان شاخه‌های پیچان و گل و برگ‌های ساده‌شده است که روی کاشی، گچ و قالی می‌بینید. نقش هندسی با ستاره، چندضلعی و شبکه‌هایی ساخته می‌شود که می‌توانند در هر جهت ادامه پیدا کنند.
چرا این‌طور است؟ یک پاسخ رایج این است که این نقش‌ها اشاره‌ای به بی‌نهایت و وحدت دارند. پاسخ دیگر می‌گوید سازنده‌ها از ریاضیات و هندسه‌ی زمان خودشان لذت می‌بردند و از آن زبانی برای زیبایی ساختند. هر دو نگاه در کتاب‌ها آمده و شما می‌توانید داوری کنید. کتابی مانند «نقش‌های هندسی در هنر اسلامی» برای کسی که می‌خواهد بفهمد این شبکه‌ها چطور ساخته می‌شوند مناسب است، و «تحلیل مضامین جهان‌شناختی نقوش اسلامی» از عنوانش پیداست که سراغ معنای نقش‌ها و ارتباط‌شان با نگاه به جهان رفته است.
اگر اهل طراحی هستید، خواندن این کتاب‌ها فقط شناخت نیست؛ ابزار هم هست. کسی که قاعده‌ی ساخت نقش را بداند می‌تواند طرح تازه بسازد، نه اینکه فقط از روی نمونه‌های قدیمی کپی کند.
بعضی کتاب‌های هنر اسلامی فقط به شکل و ساختار نگاه نمی‌کنند؛ می‌پرسند پشت این شکل‌ها چه فکری بوده است. «مبانی عرفانی هنر و معماری اسلامی» از این دسته است. عنوانش نشان می‌دهد که نویسنده هنر و معماری را در پیوند با نگاه عرفانی بررسی کرده است. کتاب «راز و رمز هنر دینی» هم به‌احتمال زیاد از همین زاویه به سراغ نمادها و معناهای پنهان می‌رود، هرچند برای قضاوت درباره‌ی محتوای دقیقش باید صفحه‌ی خود کتاب و مشخصاتش را ببینید.
این کتاب‌ها معمولا برای خواننده‌ای مناسب‌اند که از قبل کمی با فضای هنر و فرهنگ ایرانی و اسلامی آشناست. اگر نخستین کتاب شما در این حوزه است، پیشنهاد می‌کنیم اول یک منبع عمومی بخوانید و بعد سراغ این‌ها بروید. در غیر این صورت ممکن است اصطلاح‌ها برایتان سنگین باشد.
البته یادتان باشد که نگاه عرفانی یکی از چند رویکرد ممکن است. برای نگاهی کامل‌تر، کنار آن یک کتاب تاریخی یا تحلیل بصری هم بخوانید.
معماری، پرمخاطب‌ترین شاخه‌ی هنر اسلامی است. گنبد، ایوان، محراب، مقرنس، مناره و حیاط مرکزی واژه‌هایی‌اند که در این کتاب‌ها زیاد می‌شنوید. کتاب‌هایی مثل «اسلام‌پژوهی در معماری» و «واژگان و اصطلاحات معماری قرآنی» به این فضا نزدیک‌اند. عنوان دومی نشان می‌دهد که با یک واژه‌نامه یا فرهنگ اصطلاحات سروکار دارید که برای دانشجو و پژوهشگر کارآمد است.
کتاب «ظهور هنر اسلامی در منطقه شامات» هم یاد می‌دهد که شکل‌گیری هنر اسلامی در سرزمین‌های نخستین چه شکلی داشته و چگونه از هنر و معماری مناطق اطراف اثر گرفته است. برای کسی که می‌خواهد ریشه‌ها را بشناسد، چنین کتابی پنجره‌ای به آغاز ماجراست.
اگر فقط یک بنا را دوست دارید، مثلا یک مسجد مشخص، بهتر است هم یک کتاب عمومی و هم یک کتاب درباره‌ی همان شهر یا همان دوره بخوانید. کتاب عمومی شما را با چارچوب آشنا می‌کند و کتاب اختصاصی جزئیات را می‌دهد. برای سنجیدن گزینه‌های نزدیک به این دسته می‌توانید سری هم به کتاب‌های معماری بزنید.
یکی از پرسش‌های همیشگی درباره‌ی هنر اسلامی این است که آیا در آن تصویر انسان و جاندار هست یا نه. پاسخ ساده نیست و در دوره‌ها و مناطق مختلف فرق می‌کند. مجموعه مقالات «تصویرگری و نمادپردازی در سرزمین‌های اسلامی» که در فهرست این دسته دیده می‌شود، از همین موضوع‌ها سخن می‌گوید. عنوان آن نشان می‌دهد که مقاله‌های یک کنگره‌ی بین‌المللی را کنار هم آورده است.
کتاب مجموعه مقالات با یک کتاب معمولی فرق دارد. هر مقاله را یک نویسنده نوشته و ممکن است لحن و سطح مقاله‌ها یکدست نباشد. اگر دنبال یک روایت پیوسته و روان هستید، این نوع کتاب انتخاب اول شما نیست؛ ولی اگر پژوهش می‌کنید و به مقاله‌های موضوعی نیاز دارید، خیلی به کار می‌آید.
حتی «تجلی مفاهیم اسلامی در مجسمه‌سازی» هم نشان می‌دهد که هنر اسلامی فقط در گچ‌بری و کاشی خلاصه نمی‌شود و بحث حجم و پیکره هم در آن جای خودش را دارد. هرچند نگاه کتاب را باید از خود آن دریافت.
اگر تازه شروع کرده‌اید، این مسیر ساده را امتحان کنید. البته یک نسخه‌ی قطعی نیست؛ فقط ترتیبی منطقی است.
هر مرحله را که تمام کردید، چند بنای معروف را بگردید و ببینید حالا چه چیزهای تازه‌ای در آن‌ها می‌بینید. تجربه‌ی دیدن پس از خواندن، خیلی لذت‌بخش‌تر از قبل آن است.
دانشجوی رشته‌های هنر، معماری، تاریخ یا فلسفه‌ی هنر معمولا با دو چالش روبه‌رو است: پیدا کردن منبع معتبر و فهمیدن اصطلاح‌ها. برای این کار چند توصیه داریم.
اول، به نام ناشر و مشخصات کتاب دقت کنید. ناشرهای دانشگاهی و تخصصی معمولا در چاپ منبع علمی سابقه دارند. مشخصات هر کتاب در صفحه‌ی خودش است و می‌توانید نام ناشر و سال چاپ را ببینید.
دوم، اگر کتاب ترجمه است، به نام مترجم و ویراست نگاه کنید. در بعضی موضوع‌ها یک کتاب چند ترجمه دارد و کیفیت‌شان یکسان نیست.
سوم، اگر برای پایان‌نامه می‌خوانید، از یک فرهنگ اصطلاحات هم کمک بگیرید. واژه‌نامه‌هایی مانند «واژگان و اصطلاحات معماری قرآنی» می‌توانند در نوشتن دقیق و یکدست‌کردن اصطلاح‌ها کمک کنند. و چهارم، حتما فهرست منابع پایان هر کتاب را بخوانید؛ گاهی کتاب مناسب بعدی در همان فهرست است.
در بازار کتاب، بعضی عنوان‌ها هم فارسی‌اند و هم یک ترجمه یا نام لاتین کنارشان آمده است، مانند «اسلام‌پژوهی در معماری» که عنوان انگلیسی هم دارد. معنی‌اش این است که کتاب یا بخشی از آن ممکن است دوزبانه باشد یا ناشر برای شناخته‌شدن در فهرست‌های بین‌المللی عنوان دوم را آورده است.
پیش از خرید، بهتر است در صفحه‌ی کتاب ببینید که متن اصلی به کدام زبان است و آیا فارسی‌زبان بودن برای شما کافی است. اگر برای دانشجویی که مقاله‌ی خارجی هم می‌خواند نیاز به اصطلاح لاتین دارید، کتاب دوزبانه مزیت است. اگر فقط متن فارسی می‌خواهید، مشخصات را با دقت بخوانید.
این سه عنوان در گفتگوهای روزمره با هم قاطی می‌شوند، ولی یکی نیستند. هنر ایرانی یعنی هنری که در جغرافیا و فرهنگ ایران شکل گرفته و بخشی از آن پیش از اسلام است. هنر دینی هر هنری است که موضوع یا کارکرد دینی دارد و مخصوص یک دین نیست. هنر اسلامی هم چنان‌که گفتیم به سرزمین‌ها و دوره‌های اسلامی مربوط می‌شود.
بخش بزرگی از هنر ایران در دوره‌ی اسلامی، هم ایرانی است و هم اسلامی. برای همین بسیاری از کتاب‌های این دسته در مرز میان این عنوان‌ها حرکت می‌کنند. پیشنهاد ما این است که هنگام انتخاب، به موضوع دقیق کتاب نگاه کنید و فقط به یک کلمه در عنوان بسنده نکنید.
اگر بیشتر به نقاشی علاقه دارید، دسته‌ی کتاب‌های نقاشی ممکن است جوابگوی سلیقه‌ی شما باشد، و اگر به بحث نمایش و اجرا علاقه دارید، به کتاب‌های نمایش هم سر بزنید.
خریدار تازه‌کار معمولا در چند دام می‌افتد که با کمی دقت می‌شود از آن‌ها پرهیز کرد.
برای پرهیز از این‌ها، اول مشخصات کتاب را بخوانید و بعد تصمیم بگیرید. اگر تردید دارید، کتاب کلی‌تر را انتخاب کنید و بعد با آگاهی بیشتر سراغ کتاب دوم بروید.
خیلی‌ها با هنر اسلامی از راه دست‌ورزی آشنا می‌شوند: تذهیب، خطاطی، کاشی، معرق، گره‌چینی و منبت. یک کتاب نظری این کارها را به شما یاد نمی‌دهد، ولی به شما می‌فهماند که چرا استادان قدیم فلان نقش را انتخاب می‌کردند و قاعده‌ی هر کار چیست.
کسی که می‌خواهد نقش هندسی بکشد، به یک پرگار و خط‌کش و کمی صبر نیاز دارد. کتاب نقش‌های هندسی نقطه‌ی شروع خوبی است و بعد از آن باید دست به کار شد و تمرین کرد. توصیه‌ی ما این است که هنگام خواندن، یک دفتر کنار خود بگذارید و هر نقش را از روی مثال بکشید. بعد از چند بار تمرین، ساختار نقش‌ها در ذهن جا می‌افتد و دیگر آن‌ها را پیچیده نمی‌بینید.
اگر اهل طراحی گرافیکی هستید، می‌توانید نقش‌های اسلامی را الهام‌بخش کارهای امروزی کنید. دسته‌ی کتاب‌های ارتباط تصویری و گرافیک مکمل خوبی برای این علاقه است.
یکی از دلیل‌های مهم خواندن کتاب هنر اسلامی، لذت بردن از سفر است. کسی که قبل از سفر به اصفهان، یزد، شیراز یا هر شهر تاریخی دیگر کمی درباره‌ی معماری اسلامی خوانده باشد، وقتی وارد مسجد می‌شود فقط یک سالن زیبا نمی‌بیند. او گنبد و ایوان و محراب را می‌شناسد، به نقش سقف نگاه می‌کند و می‌داند چه چیزی را باید بیشتر تماشا کند.
پس اگر سفری در پیش دارید، یک کتاب عمومی را چند هفته قبل بخوانید. حین سفر هم لازم نیست کتاب را همراه ببرید؛ همین که چند اصطلاح کلیدی را بدانید، تجربه‌ی شما را عوض می‌کند. بعد از برگشتن هم می‌توانید با کتاب‌های تخصصی‌تر ادامه دهید.
در این دسته کتاب‌هایی هم درباره‌ی مناطقی غیر از ایران هست، مثل شامات. خواندن آن‌ها به شما نگاه گسترده‌تری به جهان اسلام می‌دهد.
برای انتخاب، این چند پرسش را از خودتان بپرسید:
پاسخ این چهار سؤال تقریبا نوع کتاب را مشخص می‌کند. بعد از آن، به نام ناشر، سال چاپ، تعداد صفحه‌ها و توضیح کتاب نگاه کنید. مشخصات هر کتاب در صفحه‌ی خودش است و همه‌ی این‌ها را آنجا می‌بینید. قیمت و موجودی هر کتاب هر روز به‌روز می‌شود، پس همیشه آخرین وضعیت را در صفحه‌ی کتاب ببینید.
اگر می‌خواهید هدیه بدهید، کتاب‌های عمومی و مصور انتخاب مطمئن‌تری هستند، چون برای کسی که تخصص ندارد هم قابل فهم‌اند.
چون بحث هنر اسلامی به دین گره خورده، کتاب‌ها گاهی از زاویه‌ی ایمانی و گاهی از زاویه‌ی تاریخی و آکادمیک نوشته شده‌اند. ما در کتاب‌جم کتابفروش هستیم و داور نیستیم؛ به همه‌ی این نگاه‌ها به یک اندازه احترام می‌گذاریم. پیشنهاد می‌کنیم توضیحات هر کتاب را بخوانید تا بدانید نویسنده از چه زاویه‌ای سخن می‌گوید.
برای درک بهتر، بد نیست دست‌کم دو کتاب با رویکردهای مختلف بخوانید. این کار کمک می‌کند خودتان قضاوت کنید و به یک روایت بسنده نکنید. توجه داشته باشید که کتاب می‌تواند به شما شناخت بدهد، ولی جای استاد و پژوهشگر متخصص را نمی‌گیرد.
در بناهای اسلامی، نوشته فقط برای خواندن نیست. کتیبه‌ی دور ایوان، آیه‌ای که دور گنبد می‌چرخد و خطی که در دل کاشی نشسته، همگی هم متن‌اند و هم نقش. به همین دلیل بخش بزرگی از کتاب‌های این حوزه به خط و کتیبه می‌پردازند. حتی وقتی کتابی موضوعش معماری است، معمولا فصلی هم درباره‌ی کتیبه‌ها دارد.
اگر تازه با این بحث آشنا می‌شوید، بد نیست یک بار در مسجد یا مدرسه‌ای قدیمی فقط کتیبه‌ها را دنبال کنید. متوجه می‌شوید که خط‌ها یکسان نیستند: بعضی زاویه‌دار و استوارند و بعضی نرم و روان. کتاب‌های هنر اسلامی به شما می‌آموزند که این تفاوت‌ها چه معنایی دارد و در چه دوره‌ای رایج بوده است.
از نظر خرید، اگر علاقه‌ی شما به خط است، باید در توضیح کتاب ببینید که آیا به آموزش عملی خط می‌پردازد یا فقط تاریخ و تحلیل است. این دو تفاوت زیادی دارند. کتاب تحلیلی به شما شناخت می‌دهد و کتاب آموزشی به دست شما مشق می‌دهد.
وقتی از هنر اسلامی حرف می‌زنیم، معمولا نقش و معنا به ذهن می‌آید. ولی مواد و روش ساخت هم بخشی از داستان‌اند. کاشی چطور پخته می‌شود؟ گچ‌بری را چطور روی دیوار اجرا می‌کنند؟ فیروزه‌ای و لاجوردی که روی گنبدها می‌بینید از کجا آمده است؟ پاسخ این پرسش‌ها را معمولا در کتاب‌های فنی و تخصصی‌تر باید جست.
در میان کتاب‌های این دسته، بیشتر عنوان‌ها به مبانی نظری، نماد و تاریخ مربوط‌اند. اگر دنبال جزئیات فنی هستید، مشخصات هر کتاب را با دقت بخوانید و ببینید در فهرست مطالب چنین بخشی آمده است یا نه. این‌جا با ادعای بی‌پایه کار نداریم: فقط توصیه می‌کنیم پیش از خرید، توضیح کتاب را مرور کنید.
یک راه خوب این است که کتاب نظری را با بازدید از موزه یا بنای تاریخی کامل کنید. دیدن کاشی واقعی از نزدیک، بهتر از هر عکسی نشان می‌دهد که سطح آن چطور برق می‌زند و رنگ‌ها کنار هم چه می‌کنند.
هنر اسلامی موضوع موزه نیست؛ هنوز هم در معماری، گرافیک، نقاشی و طراحی امروزی حضورش را حس می‌کنید. طراحان از نقش هندسی برای لوگو و بسته‌بندی الهام می‌گیرند و معمارها بعضی عناصر سنتی را در ساختمان‌های تازه به کار می‌برند. بخشی از کتاب‌ها هم همین پیوند میان گذشته و حال را بررسی می‌کنند.
بنابراین اگر طراح یا هنرمند هستید، کتاب هنر اسلامی برای شما فقط تاریخ نیست. منبع الهام و ابزار فکر کردن است. کافی است بپرسید: قاعده‌ی این نقش چیست و چگونه می‌توانم آن را در کار خودم به‌شکلی تازه به کار ببرم؟ کتاب‌های نقش و هندسه در این مسیر بیشترین کمک را می‌کنند.
البته الهام گرفتن با کپی کردن فرق دارد. شناخت معنا و زمینه‌ی نقش‌ها باعث می‌شود با احترام و آگاهی از آن‌ها استفاده کنید. این هم یکی از دلایلی است که کتاب‌هایی درباره‌ی معنا و مبانی نظری ارزش خواندن دارند.
برای اینکه بدانید کتاب‌ها را چطور کنار هم بگذارید، سه نمونه‌ی ساده آورده‌ایم. این‌ها پیشنهادند و لازم نیست حتما دقیقا همین‌طور عمل کنید.
اول یک کتاب عمومی مثل «هنر اسلامی»، بعد «اسلام‌پژوهی در معماری» و در کنار آن واژه‌نامه‌ی «واژگان و اصطلاحات معماری قرآنی» برای مرور اصطلاح‌ها. سپس بسته به موضوع پایان‌نامه، کتابی درباره‌ی یک منطقه یا دوره.
«نقش‌های هندسی در هنر اسلامی» را بخوانید و هم‌زمان تمرین کنید. بعد «تحلیل مضامین جهان‌شناختی نقوش اسلامی» برای فهمیدن معنای نقش‌ها. در آخر کتابی درباره‌ی نماد، مثل «راز و رمز هنر دینی».
با «بازشناسی هنر اسلامی» شروع کنید و اگر به فضای معنوی و عرفانی علاقه دارید، «مبانی عرفانی هنر و معماری اسلامی» را هم بخوانید. برای هر کتاب زمان کافی بگذارید و چند بنای واقعی را کنارش ببینید یا در تصویر دنبال کنید.
برای اینکه ارزش این کتاب‌ها را بهتر حس کنید، به چند مثال ساده فکر کنید. پس از مطالعه، می‌توانید تفاوت گنبد را با طاق تشخیص بدهید. می‌فهمید ایوان چرا در ورودی مسجد و مدرسه مهم است. می‌دانید چرا بعضی سقف‌ها مثل کندوی عسل به نظر می‌رسند و این ساختار نامش چیست. می‌بینید چگونه یک شکل ساده مثل مربع، با چرخاندن و تکرار، ستاره‌ای هشت‌پر می‌شود.
این دانش‌ها ظاهرا کوچک‌اند، ولی نگاه شما را عوض می‌کنند. بعد از آن، هر مسجدی که ببینید و هر کاشی که به دستتان برسد، معنای تازه‌ای دارد. همین لذت دیدن است که کتاب‌های هنر اسلامی به شما هدیه می‌دهند و هزینه‌ی آن فقط زمان و توجه شماست.
اگر به شهرسازی هم علاقه دارید، اینکه بنا در بافت شهر چه جایگاهی دارد، پرسش دیگری است که در کتاب‌های شهرسازی می‌توانید دنبال کنید.
بهتر است با یک کتاب عمومی مثل «هنر اسلامی» یا «بازشناسی هنر اسلامی» شروع کنید. این کتاب‌ها معمولا نمایی کلی می‌دهند و بعد می‌توانید به شاخه‌ی مورد علاقه‌تان بروید.
عنوان کتاب نشان می‌دهد که به ساخت و تحلیل نقش‌ها می‌پردازد. برای اینکه ببینید سطحش با شما جور است، مشخصات و توضیح آن را در صفحه‌ی کتاب مطالعه کنید و اگر پیش‌زمینه‌ی هندسی ندارید، اول یک کتاب عمومی بخوانید.
در مجموعه مقالات هر بخش را نویسنده‌ای جداگانه نوشته است. مناسب پژوهش و مطالعه‌ی موضوعی است، ولی برای آشنایی اولیه، کتاب یکپارچه معمولا روان‌تر است.
بله، کتاب‌هایی مانند «اسلام‌پژوهی در معماری» و «واژگان و اصطلاحات معماری قرآنی» به فضای معماری نزدیک‌اند. پیش از خرید، فهرست مطالب را در صفحه‌ی کتاب مرور کنید تا با درس یا پایان‌نامه‌تان هماهنگ باشد.
نسخه چاپی را می‌توانید آنلاین سفارش بدهید. کافی است صفحه‌ی کتاب را باز کنید و مراحل سفارش را ادامه دهید. قیمت و موجودی هر کتاب هر روز به‌روز می‌شود.
بله. مثلا کتابی درباره‌ی ظهور هنر اسلامی در منطقه‌ی شامات در این دسته دیده می‌شود. برای فهرست کامل، صفحه‌ی همین دسته را ببینید.
هنر اسلامی دنیایی است که هر چه بیشتر واردش شوید، بیشتر می‌بینید. یک نقش ساده روی کاشی، بعد از خواندن چند کتاب دیگر فقط تزئین نیست؛ حرفی درباره‌ی نظم، معنا و دست استاد دارد. اگر تازه شروع می‌کنید، از یک کتاب عمومی آغاز کنید، بعد به شاخه‌ی دلخواه بروید و در پایان ببینید و بسازید.
کتاب‌های این دسته را در همین صفحه ببینید، مشخصات هر کدام را بخوانید و نسخه چاپی مورد نظرتان را آنلاین سفارش بدهید. اگر می‌خواهید نگاه‌تان را به هنر و معماری وسیع‌تر کنید، به صفحه‌ی هنر و معماری هم سر بزنید. خواندن خوبی داشته باشید.
