نمایشنامه و فیلمنامه دو جور نوشته‌اند که هیچ‌کدام برای خوانده شدن ساخته نشده‌اند و با این حال میلیون‌ها نفر آنها را می‌خوانند. دلیلش ساده است: متنی که قرار است روی صحنه یا پرده زنده شود، فشرده‌ترین شکل قصه‌گویی است. هر جمله باید کار کند، هر مکث معنا دارد و هر شخصیت فقط با حرف و کارش شناخته می‌شود. اگر دانشجوی تئاتر یا سینما هستید، اگر بازیگر و کارگردانید و دنبال متنی برای تمرین می‌گردید، یا اگر فقط از خواندن دیالوگ‌های تند و تیز لذت می‌برید، این صفحه راهنمای شماست. در ادامه درباره‌ی تفاوت این دو قالب، شیوه‌ی خواندنشان، انتخاب کتاب برای شروع و چند نمونه از عنوان‌های همین دسته می‌نویسیم.
لازم نیست اهل تئاتر یا سینما باشید تا از این متن‌ها لذت ببرید. کافی است کتاب را باز کنید و اجازه بدهید صداها در ذهن‌تان بازی کنند.
در رمان، نویسنده می‌تواند صفحه‌ها درباره‌ی فکر یک شخصیت بنویسد. در نمایشنامه و فیلمنامه این آزادی وجود ندارد. آنچه روی صحنه یا پرده دیده و شنیده نمی‌شود، در متن هم جایی ندارد. شخصیت نمی‌تواند بگوید «ناراحتم»؛ باید کاری بکند که ما بفهمیم ناراحت است. همین محدودیت باعث می‌شود متن سریع، دقیق و پر از زیرمتن باشد.
وقتی نمایشنامه می‌خوانید، عملا دو نقش دارید: هم خواننده‌اید و هم کارگردان. صحنه را در ذهن‌تان می‌چینید، لباس شخصیت‌ها را انتخاب می‌کنید و صدایشان را می‌شنوید. برای همین بسیاری از خوانندگان می‌گویند نمایشنامه بعد از رمان، فعال‌ترین شکل خواندن است.
نمایشنامه برای اجرا در سالن نوشته می‌شود. همه‌چیز در یک فضای محدود اتفاق می‌افتد و معمولا زمان به صحنه‌ها و پرده‌ها تقسیم شده است. دیالوگ نقش اصلی را دارد و توضیح‌های نویسنده درباره‌ی حرکت و فضا در پرانتز یا با حروف متفاوت می‌آید.
فیلمنامه برای سینما یا تلویزیون است و می‌تواند از مکانی به مکان دیگر و از زمانی به زمان دیگر بپرد. تصویر در آن نقش اصلی را دارد و دیالوگ معمولا کوتاه‌تر است. فیلمنامه را کسی می‌نویسد که به دوربین فکر می‌کند، نه به سالن.
هر کس دلیل خودش را دارد. دانشجوی تئاتر برای فهمیدن ساختار، بازیگر برای پیدا کردن نقش، نویسنده برای یاد گرفتن دیالوگ و خواننده‌ی عادی برای لذت. اما چند دلیل مشترک هم هست.
نمایشنامه را می‌شود مثل یک بازی گروهی خواند. هر نفر یک نقش را برمی‌دارد و دیالوگ‌ها را بلند می‌خواند. لازم نیست بازیگر باشید و با همین کار ساده، متن جان می‌گیرد. بسیاری از گروه‌های تئاتری هم تمرین را با «خوانش دورمیزی» شروع می‌کنند.
در این دسته هر دو را می‌بینید. نمایشنامه‌های ایرانی معمولا با فضا و زبان و دغدغه‌ی ما نزدیک‌ترند. عنوان‌هایی مثل «پاتوغ اسماعیل آقا» به دنیایی آشنا و محلی اشاره دارند و از نامش پیداست که با جامعه و فرهنگ خودمان سروکار دارد. «شب سال نو» هم عنوان آشنایی است که فضای جشن و شب را به ذهن می‌آورد.
نمایشنامه‌های خارجی ما را به دنیاهای دیگر می‌برند. مجموعه‌هایی مثل «جهان نمایش» یا «نمایشنامه‌های برتر جهان» چند نمایشنامه را زیر یک عنوان جمع کرده‌اند. «جنون جورج سوم» در مجموعه‌ی جهان نمایش و «آگوست در اسیج کانتی» در مجموعه‌ی نمایشنامه‌های برتر جهان آمده‌اند. این مجموعه‌ها راه خوبی برای آشنا شدن با تنوع تئاتر جهان‌اند.
ترجمه‌ی نمایشنامه مهارت خاصی می‌خواهد، چون دیالوگ باید هم دقیق باشد و هم روی صحنه گفتنی. نمایشنامه‌ی ترجمه‌شده‌ای که در فارسی طبیعی و بدون تکلف حرف می‌زند، معمولا بهتر خوانده می‌شود. اگر می‌توانید، چند خط از کتاب را بلند بخوانید. اگر روان بود، احتمالا ترجمه‌ی خوبی است.
در تئاتر سال‌هاست نمایشنامه‌ها را بر اساس حال‌وهوا دسته‌بندی می‌کنند. آشنایی با این دسته‌ها به شما کمک می‌کند بدانید چه انتظاری باید داشته باشید.
تراژدی نمایشنامه‌ای جدی و غم‌انگیز است که معمولا به سقوط یک شخصیت می‌انجامد. قهرمان با سرنوشت یا با خودش درگیر می‌شود و پایان معمولا تلخ است. این نمایشنامه‌ها به موضوع‌های بزرگ می‌پردازند: قدرت، خیانت، عشق، مرگ.
کمدی می‌خواهد بخنداند، اما کمدی‌های خوب فقط سرگرمی نیستند و چیزی هم درباره‌ی آدم‌ها می‌گویند. شوخی، سوءتفاهم و موقعیت‌های عجیب ابزار کمدی‌اند.
درام در معنای وسیع یعنی نمایشنامه‌ای که به مسئله‌های جدی زندگی می‌پردازد ولی لزوما تراژیک نیست. آنچه امروز اغلب نمایشنامه‌های معاصر می‌خوانیم، از همین نوع است: مشکل خانوادگی، اجتماعی یا روانی که بدون جواب قطعی رها می‌شود.
بعضی نمایشنامه‌ها از رویدادها و شخصیت‌های تاریخی می‌گیرند. عنوان «جنون جورج سوم» که در همین دسته آمده، به شخصیتی تاریخی اشاره دارد. چنین متن‌هایی ترکیبی از واقعیت و خیال‌اند و خواننده را با دوره‌ای دیگر آشنا می‌کنند.
در این بخش چند عنوان را نام می‌بریم تا تنوع این دسته را ببینید. درباره‌ی هر کدام فقط چیزی را می‌گوییم که از نامش پیداست. برای اطلاع بیشتر، صفحه‌ی خود کتاب را ببینید.
عنوان‌هایی مثل «جلجتا»، «بوبوک»، «عشق و نفرین» و «طوفان» هم در همین دسته هستند. برای اینکه بدانید هر کدام درباره‌ی چیست، توضیح هر کتاب را در صفحه‌ی خودش بخوانید.
کسی که تازه سراغ این قالب‌ها می‌آید، معمولا با چند پرسش روبه‌رو است. بهتر است اول بدانید دنبال چه هستید.
یک نمایشنامه‌ی کوتاه انتخاب کنید که موضوعش برایتان جذاب باشد. نمایشنامه‌های تک‌پرده‌ای یا مجموعه‌های کوتاه بهتر از متن‌های سنگین چند پرده‌ای برای شروع‌اند. اگر می‌خواهید مطمئن باشید، مجموعه‌هایی که چند نمایشنامه را با هم می‌آورند، مثل «جهان نمایش»، تنوع خوبی دارند.
نمایشنامه‌هایی را بخوانید که تعداد شخصیت‌هایشان کم است و موقعیتشان روشن. آنها را بلند بخوانید و صحنه را در ذهن‌تان بچینید. کتاب‌های آموزشی درباره‌ی ساختار، مثل «زبان درام»، در کنار متن‌ها کمک بزرگی هستند.
بخوانید، بخوانید و بخوانید. از نمایشنامه‌های خوب یاد بگیرید که دیالوگ چطور اطلاعات می‌دهد بدون اینکه توضیح دهد. مشاهده کنید که پایان هر صحنه چه می‌کند و چطور تماشاگر را به صحنه‌ی بعد می‌کشاند.
نمایشنامه‌ی ساده و کوتاه برای نمایش‌خوانی در خانه یا مدرسه عالی است. متن‌هایی که شخصیت‌های زیاد دارند، بین بچه‌ها بهتر پخش می‌شوند و هر کس نقشی می‌گیرد.
برای اینکه از خواندن این متن‌ها بیشتر لذت ببرید، ساختار کلی آنها را بشناسید. خیلی از نمایشنامه‌ها و فیلمنامه‌ها از یک الگوی کلی پیروی می‌کنند. اول موقعیت معرفی می‌شود، بعد یک مشکل پیش می‌آید، درگیری بالا می‌گیرد، به اوج می‌رسد و بعد گره باز می‌شود. البته نویسندگان بزرگ این الگو را می‌شکنند، ولی دانستن آن به خواننده کمک می‌کند بفهمد کجای کار است.
نمایشنامه به پرده و هر پرده به صحنه تقسیم می‌شود. تغییر صحنه معمولا با ورود یا خروج شخصیتی یا تغییر مکان و زمان همراه است. در فیلمنامه تقسیم‌بندی به صحنه‌های کوتاه‌تر است و هر صحنه با مکان و زمان معرفی می‌شود.
لابه‌لای دیالوگ‌ها توضیح‌هایی می‌آید که به کارگردان و بازیگر می‌گوید شخصیت چه می‌کند یا صحنه چه شکلی است. اینها را نادیده نگیرید. بسیاری از نویسنده‌ها در همین توضیح‌ها جزئیات مهمی می‌گذارند که در دیالوگ پیدا نمی‌شود.
دیالوگ در این متن‌ها فقط حرف زدن دو نفر نیست. دیالوگ خوب هم اطلاعات می‌دهد، هم شخصیت را نشان می‌دهد و هم درگیری را جلو می‌برد. گاهی مهم‌تر از آنچه گفته می‌شود، آن است که گفته نمی‌شود. مکث، سکوت و جمله‌ی نیمه‌تمام، همه بخشی از زبان نمایشی‌اند.
وقتی نمایشنامه می‌خوانید، به این چیزها دقت کنید: شخصیت‌ها چطور حرف می‌زنند؟ چه می‌گویند و چه نمی‌گویند؟ کجا بحث را عوض می‌کنند؟ این پرسش‌ها به خواننده کمک می‌کنند از سطح داستان به لایه‌های عمیق‌تر برسد.
در نمایشنامه‌های ایرانی گاهی لهجه و زبان محاوره به کار می‌رود تا شخصیت واقعی‌تر شود. اگر با این زبان آشنا نیستید، کمی زمان لازم دارید تا به آن عادت کنید. بلند خواندن به این کار کمک زیادی می‌کند.
خواندن فیلمنامه یک فیلم که قبلا دیده‌اید، تجربه‌ی جالبی است. می‌بینید چه چیزهایی حذف یا اضافه شده و چه چیزی فقط در متن بوده است. برای کسی که می‌خواهد فیلمنامه‌نویس شود، این کار مثل کالبدشکافی است: می‌بیند ساختار چطور ساخته شده و هر صحنه چه کار می‌کند.
اگر هنوز فیلم را ندیده‌اید، بهتر است اول فیلمنامه را بخوانید و بعد فیلم را ببینید تا تصویر ذهنی خودتان را با تصویر کارگردان مقایسه کنید.
در کنار خود نمایشنامه‌ها و فیلمنامه‌ها، کتاب‌هایی هستند که درباره‌ی این هنر نوشته شده‌اند: تاریخ تئاتر، فنون نوشتن، بازیگری و کارگردانی. کتاب «زبان درام» از عنوانش پیداست که به همین حوزه نزدیک است. اگر می‌خواهید حرفه‌ای‌تر باشید، این نوع کتاب‌ها را هم کنار متن‌ها بخوانید.
برای مطالعه‌ی بیشتر درباره‌ی نظریه‌های ادبی و نقد، دسته‌ی نقد و نظریه ادبی را ببینید. برای رمان‌هایی که ساختار نمایشی دارند هم رمان خارجی و رمان ایرانی پیشنهاد می‌شود.
اگر می‌خواهید از خواندن نمایشنامه بیاموزید، کنار کتاب دفتری بگذارید و جمله‌های خوب را یادداشت کنید. بنویسید هر صحنه چه کار می‌کند و چرا کار می‌کند. بعد از چند نمایشنامه، الگوها را خودتان کشف می‌کنید.
برای دوستی که اهل تئاتر و سینماست، کتاب نمایشنامه یا فیلمنامه هدیه‌ی مناسبی است. بازیگران و دانشجویان تئاتر معمولا متن‌های تازه را با ذوق می‌گیرند. برای کسی که اهل کتاب است ولی با نمایشنامه آشنا نیست، مجموعه‌ای مثل «جهان نمایش» راه خوبی برای شروع است.
برای هدیه‌ی ادبی‌تر، سری هم به شعر معاصر و مجموعه داستان ایرانی بزنید. نسخه چاپی را می‌توانید آنلاین سفارش بدهید. دسته‌ی مادر همه‌ی اینها ادبیات و داستان است.
قیمت و موجودی هر کتاب هر روز به‌روز می‌شود و مشخصات هر کتاب در صفحه‌ی خودش است. پیش از خرید نگاهی به آن بیندازید.
یکی از ساده‌ترین راه‌ها برای لذت بردن از کتاب نمایشنامه و فیلمنامه، نمایش‌خوانی است. لازم نیست صحنه یا لباس یا نور داشته باشید. فقط چند نفر، چند نسخه از یک متن و کمی وقت.
معلم‌ها می‌توانند از نمایش‌خوانی برای درس ادبیات یا فعالیت گروهی استفاده کنند. بچه‌ها با بلند خواندن، زبان و ریتم را حس می‌کنند و درگیری آنها با متن عمیق‌تر می‌شود. مجموعه‌های نمایشنامه‌ی ساده که شخصیت‌های متعدد دارند، برای این کار مناسب‌اند.
یک شب دورهمی را با خواندن یک نمایشنامه‌ی کوتاه بگذرانید. کسی لازم نیست حرفه‌ای باشد. تجربه نشان داده که بعد از چند دقیقه همه خنده و ذوق پیدا می‌کنند. از تعداد نسخه‌های کتاب غافل نشوید تا هر نفر متنی در دست داشته باشد.
دانشجوهای هنر و ادبیات نمایشی معمولا فهرست منبع دارند و باید متن‌های مشخصی را بخوانند. برای آنها چند نکته مهم است. اول اینکه ترجمه یا چاپ مورد نظر استاد را پیدا کنند، چون شماره‌ی صفحه‌ها بین چاپ‌ها فرق دارد. دوم اینکه اگر متن در مجموعه‌ای چندجلدی است، شماره‌ی جلد را دقیق بررسی کنند. سوم اینکه در کنار متن‌های اصلی، یک کتاب درباره‌ی زبان و ساختار درام هم داشته باشند.
مشخصات هر کتاب در صفحه‌ی خودش آمده و قیمت و موجودی آن هر روز به‌روز می‌شود. اگر نسخه‌ای موجود نبود، می‌توانید بعدا سر بزنید یا عنوان مشابهی را از همین دسته ببینید.
بازیگرها برای تمرین معمولا صحنه‌های کوتاه دو نفره را می‌خوانند. اگر دنبال متن تمرینی هستید، نمایشنامه‌هایی با شخصیت‌های کم و درگیری روشن را نگاه کنید. عنوان‌هایی که نمایشنامه بودنشان را اعلام کرده‌اند، مثل «شب سال نو (نمایشنامه)»، فرمت آماده‌ای برای تمرین دارند.
اگر می‌خواهید فیلمنامه‌نویس شوید، خواندن فیلمنامه‌ها کنار دیدن فیلم‌ها تمرین بسیار خوبی است. سعی کنید متن را با تصویری که در ذهن ساخته‌اید مقایسه کنید. ببینید چه چیزی باعث شد یک صحنه کار کند و چه چیزی نه.
کسی که برای اولین بار سراغ نمایشنامه می‌رود، اگر با یک متن طولانی و سنگین روبه‌رو شود، ممکن است خسته شود. مجموعه‌هایی که چند نمایشنامه‌ی کوتاه را کنار هم می‌آورند، این خطر را کم می‌کنند. اگر یکی را دوست نداشتید، سراغ بعدی می‌روید. اگر یکی را دوست داشتید، حال‌وهوای آن را دنبال می‌کنید.
مجموعه‌ی «جهان نمایش» و «نمایشنامه‌های برتر جهان» از همین قبیل‌اند. آنها با شماره‌گذاری همراه‌اند و می‌توانید هر جلد را جداگانه تهیه کنید. اگر مجموعه‌ای را پسندیدید، جلدهای دیگر آن هم در همین دسته پیدا می‌شود.
اگر نمایشنامه‌ای شما را گرفت، سعی کنید بیشتر از همان نویسنده یا همان مجموعه بخوانید. نویسنده‌ها معمولا دغدغه‌های تکرارشونده دارند و با خواندن چند متن از یک نفر، سبک او را بهتر می‌شناسید.
در نمایشنامه و فیلمنامه، شخصیت فقط از راه گفتار و کردار ساخته می‌شود. نویسنده نمی‌تواند وارد ذهن او شود و خواننده باید خودش نتیجه بگیرد. هنگام خواندن به چند چیز توجه کنید: شخصیت چه می‌خواهد؟ چه چیزی مانع او می‌شود؟ در لحظه‌ی فشار چه می‌کند؟ همین سه پرسش برای فهمیدن بیشتر نقش‌ها کافی است.
خیلی از نمایشنامه‌های خوب، شخصیت‌های خاکستری دارند، نه سیاه و سفید. کسی که در ابتدا مقصر به نظر می‌رسد، در پایان دلیلی برای رفتارش دارد. این پیچیدگی یکی از لذت‌های خواندن نمایشنامه است.
وقتی شخصیتی حرف می‌زند، سعی کنید صدایش را در ذهن‌تان بسازید. آرام است یا تند؟ محکم است یا لرزان؟ با همین کار، متن زنده‌تر می‌شود و شخصیت‌ها از هم جدا می‌شوند.
پیش از اینکه کتابی را سفارش بدهید، چند مورد را در صفحه‌ی آن ببینید. نوع متن را بررسی کنید: نمایشنامه است، فیلمنامه است یا کتابی درباره‌ی آنها. اگر جزو یک مجموعه است، شماره‌ی جلد را ببینید. اگر ترجمه است، نام مترجم را نگاه کنید. تعداد صفحه‌ها را هم بررسی کنید تا اندازه‌ی کتاب را بدانید.
نسخه چاپی را می‌توانید آنلاین سفارش بدهید و مشخصات هر کتاب در صفحه‌ی خودش است. اگر شک دارید کتاب برای هدف شما مناسب است یا نه، توضیح و مشخصات آن را با دقت بخوانید.
شاید فکر کنید در دورانی که فیلم و سریال همه‌جا هست، خواندن متن نمایشی کاری قدیمی باشد. اما تجربه‌ی خواندن با تماشا فرق دارد. در تماشا، کارگردان تصویر را از پیش ساخته است. در خواندن، شما خودتان می‌سازید. سرعت را شما تعیین می‌کنید، جایی که دوست دارید برمی‌گردید و هر جمله را هر قدر لازم است نگه می‌دارید.
به همین دلیل بسیاری از فیلم‌سازان و کارگردان‌های تئاتر همچنان کتاب نمایشنامه و فیلمنامه می‌خوانند و می‌خرند. متن، بنیاد کار است و هر اجرا تفسیری از آن. اگر متن را بشناسید، اجراها را هم بهتر می‌فهمید و می‌توانید درباره‌شان قضاوت کنید.
یک نمایشنامه ممکن است در دهه‌های مختلف با روش‌های متفاوت اجرا شود. متن ثابت می‌ماند، ولی تفسیرها تغییر می‌کنند. خواننده‌ای که متن را می‌شناسد، این تفاوت‌ها را تشخیص می‌دهد و از مقایسه‌ی اجراها لذت می‌برد.
اگر به دیالوگ عادت کنید نه. اول ممکن است عجیب به نظر برسد، ولی بعد از چند صفحه ذهن‌تان با فرمت آشنا می‌شود. بلند خواندن هم کمک می‌کند.
نمایشنامه برای صحنه‌ی تئاتر نوشته می‌شود و فیلمنامه برای دوربین. نمایشنامه محدود به یک فضا و دیالوگ‌محور است و فیلمنامه آزادتر و تصویرمحور.
یک نمایشنامه‌ی کوتاه یا مجموعه‌ای که چند متن را با هم دارد. اگر می‌خواهید آسان شروع کنید، مجموعه‌هایی با عنوان «آسان» می‌توانند مفید باشند.
بله. نمایشنامه به خودی خود متن کامل و خواندنی است. اجرا فقط یک تفسیر از آن است و شما می‌توانید تفسیر خودتان را در ذهن بسازید.
بله، هم متن‌های نمایشی برای تمرین و هم کتاب‌هایی درباره‌ی ساختار و زبان درام. صفحه‌ی هر کتاب را ببینید تا بدانید به کدام نیاز شما نزدیک‌تر است.
بله، هر دو. مجموعه‌های نمایشنامه‌های ترجمه‌شده و متن‌های فارسی در همین دسته کنار هم قرار دارند.
بله. قیمت و موجودی هر کتاب هر روز به‌روز می‌شود.
نمایشنامه و فیلمنامه، متن‌هایی هستند که در ذهن شما اجرا می‌شوند. هر بار که یکی را می‌خوانید، خودتان کارگردان، بازیگر و تماشاگرید. برای شروع، لازم نیست چیز زیادی بدانید؛ فقط یک متن کوتاه را بلند بخوانید و به دیالوگ‌ها گوش بدهید.
حالا می‌توانید کتاب‌های این دسته را ببینید، مشخصات هر کدام را در صفحه‌ی خودش بخوانید و نسخه چاپی مورد نظرتان را آنلاین سفارش بدهید. قیمت و موجودی هر کتاب هر روز به‌روز می‌شود. امیدواریم متن بعدی که می‌خوانید، شما را به صحنه‌ی خودتان نزدیک‌تر کند.
