باکوی زیرزمینی

کتاب «باکوی زیرزمینی» نوشتۀ محمدسعید اردوبابی ترجمۀ سارا ودود مردی گزیده‌ای از متن کتاب در کارخانه سوت آغاز کارِ کارخانه نواخته شده بود اما کارگران هنوز کار نمی‏کردند. آیراپت، عسگر و ممد دور پاولوشا گرد آمده بودند و مشورت می‏کردند تا در جایی بتوانند روزنامۀ « کوالی » را که از تفلیس آورده بودند بخوانند. واسیا هم به آنان نزدیک شد. روزنامه‏خوانی را به شب موکول کردند و از هم جدا شدند. پاولوشا انبر را برداشت و کوره را به‏هم زد، چلمان، سرمکانیک کارخانه، از سوراخ پنجره به پاولوشا زُل زده بود. او برحسب هر روز، پاولوشا را زیر نظر گرفته بود، می‏خواست بداند با چه کسانی دیدار و گفت‏وگو می‏کند. چلمان برای گزارش به مدیر کارخانه چیزی در دفتر یادداشتش نوشت و دوباره چشم به سوی پاولوشا چرخاند. او در دفترچه‏اش چنین نوشت: «آدم کله‏شق و سربه‏هوایی است، زبان تندوتیزی دارد. اما به‏هردلیلی کارگران دوستش دارند و از او حرف‏شنوی دارند. امروز هنگام ناهار، قبل از پرداختن به کار، باز آیراپت، عسگر، ممد و واسیا دورش جمع شده بودند. پچ‏پچ می‏کردند، مثل آدم‏های دزد و مشکوک حرف می‏زدند. به نظر من باید جمع آنها را به‏هم زد، چون جو کارخانه را مسموم کرده‏اند». چلمان سپس وارد کارگاه شد، نزدیک پاولوشا رسید و گفت: _ خوب به چشم‏های من نگاه کن! اینجا کارخانه است. جای حرف‏های مخفی نیست. تو باید برای همیشه بدانی که من حساب صدها آهنگر مثل تو را در عرض یک دقیقه می‏دهم و بیرونش می‏کنم. این کار به هیچ جای کارخانه برنمی‏خورد. باید بدانی که بین کارخانه‏های شرکت نوبل [1] ، کارخانۀ قاراشهر [2] اینجا از لحاظ مقررات نمونه است. این مقررات نتیجۀ دقت من در کارهاست. اینجا مکانیک‏هایی مثل چلمان وجود دارند. فهمیدی؟ خوب تو گوشت فرو کن، به من می‏گویند چلمان!… چلمان زیاد حرف زد. پاولوشا چندان اهمیتی به او نداد. آهن سرخ را از کوره با انبر سنگین برداشت. بر روی سندان گذاشت، با پتک کوبید و گفت: _ می‏شناسمت، تو هم مرا می‏شناسی. به من هم در قاراشهر می‏گویند پاولوشای آهنگر! تو در کارخانۀ قاراشهر نوبل مکانیک مشهوری هستی، من هم در تمام کارخانه‏های باکو به پاولوشای آهنگر شهرت دارم. در باکو پاولوشا نمونه است! من هم بهت پیشنهاد می‏کنم سعی کنی مرا بهتر بشناسی. با اینکه هر روز مرا زیر نظر داری، باز دربارۀ من چیزی نمی‏دانی. پاولوشا با انگشت عرق پیشانی‏اش را سترد. قطرات عرق روی آهن تفته ریخت و بخار شد. سپس با خونسردی آهن را در کوره گذاشت. آهن دوّم را که به‏سان زبان گاو سرخ شده بود، برداشت و کوبید و به کار پرداخت. کارگران منتظر نتیجۀ بحث میان چلمان و پاولوشا بودند. عدۀ زیادی کار را متوقف کرده بودند و با هیجان به آنان می‏نگریستند. چلمان به‏ناگاه چونان سگی که سنگ خورده باشد، خشمگین شد. به‏هیچ‏وجه باور نمی‏کرد که از آهنگر ساده‏ای چون پاولوشا چنین سخنان قاطعی بشنود. نزدیک‏تر آمد. می‏خواست برخی حرف‏ها را به او بزند. اما بُراده‏های آتشین جهیده از ضربۀ سنگین پتک پاولوشا روی آهن سرخ که چونان پروانه‏های بال طلایی به دوروبر پرواز می‏کردند، مانع شدند تا نزدیک شود. از دور به پاولوشا گفت: _ هی، بهت می‏گویم دست نگه‌دار! پاولوشا دوباره آهن را در کوره انداخت، تکانی به خودش داد، عرقش را سترد و گفت: _ حالا بفرمایید، گوش می‏کنم. چلمان دست به کمر زد و چشم‏هایش را تنگ کرد: _ زیاد به خودت مغرور نشو. وقتی اخراج شدی، هیچ‏یک از آشناهایت نمی‏آیند بگویند: «جناب چلمان ما پاولوشا را می‏شناسیم، بگذارید به کارش ادامه دهد». اگر کسی هم پیدا شود که چنین حرفی بزند، من بهش می‏گویم: تو هم با پاولوشایی که می‏شناسی برو به جهنم! تو می‏دانی امسال چه سالی است؟ [1] . نوبل از صاحبان صنایع نفت باکو. برادران روبرت و لودویک نوبل در سال 1870 از پترزبورگ به آذربایجان آمدند و به استخراج نفت در آن دیار مشغول شدند. شرکت آنان حدود بیست درصد نفت روسیه را تولید می‌کرد. این شرکت ‌جز صنایع نفت در زمینۀ صنایع دیگر هم سرمایه‌گذاری کرده بود. [2] . قاراشهر از محله‌های نفت‌خیز و کارگری آن زمان باکو. موسسه انتشارات نگاه کتاب «باکوی زیرزمینی» نوشتۀ محمدسعید اردوبابی ترجمۀ سارا ودود مردی موسسه انتشارات نگاه