آشپزخانه جایی است که هر روز چند بار به آن سر میزنیم و شاید همین عادت همیشگی باعث شده کمتر به آن به چشم یک مهارت نگاه کنیم. اما هر کسی که یک بار قابلمهای را سوزانده یا خمیری را خراب کرده، میداند پخت درست چیزی است که باید یاد گرفت. این صفحه دربارهی دستهی «آشپزی و خوراک» کتابجم است: کتابهایی که دستور پخت میدهند، شناخت مواد غذایی را یاد میدهند، از سفرهی ایرانی و تزئین غذا حرف میزنند و گاهی حتی به علم پشت غذا سر میکشند. اگر تازهکارید یا سالهاست آشپزی میکنید، در ادامه راهنمایی برای انتخاب کتاب مناسب پیدا میکنید.
ما در این نوشته دربارهی آشپزی و خوراک سعی کردهایم به پرسشهایی جواب بدهیم که خریدارها واقعا میپرسند: کتاب آشپزی برای مبتدی چه ویژگیهایی دارد؟ کتابهای گلاسه ارزش قیمتشان را دارند؟ برای رژیم و حساسیت غذایی چه کتابی بخرم؟ کتاب دستور پخت چطور باید خوانده شود که غذا سر سفره خراب نشود؟ در پایان هم به کتابهای آشپزی و خوراک و مسیرهای مرتبط سر میزنیم.
آشپزی و خوراک: کتاب آشپزی چه چیزی را یاد میدهد؟
کتاب آشپزی فقط فهرستی از مواد و مقدار نیست. یک کتاب خوب به شما میگوید غذا چرا اینطور پخته میشود. مثلا چرا پیاز را اول سرخ میکنیم، چرا برنج باید خیس بخورد، چرا خمیر باید استراحت کند. کسی که دلیل هر مرحله را بداند، وقتی مواد کم و زیاد شد یا اجاق فرق کرد، خودش راه را پیدا میکند.
کتابهای آشپزی و خوراک را میشود به چند گروه بزرگ تقسیم کرد. گروه اول دستور پختهای روزمره است: غذای اصلی، خورشت، پلو، سوپ و آش. گروه دوم کتابهای موضوعی است، مثل سالاد، پیشغذا، شیرینی یا نوشیدنی. گروه سوم کتابهای رژیمی و تغذیهای است که غذا را از نگاه سلامت بررسی میکنند. گروه چهارم کتابهای فرهنگی و علمی است که دربارهی تاریخ خوراک، مواد اولیه یا فناوری غذا نوشته شدهاند. در بخش آشپزی و خوراک کتابجم هر چهار گروه را میبینید.
کتابهای آشپزی و خوراک یکی از شاخههای زندگی روزمرهاند. اگر میخواهید دید بازتری داشته باشید، دستهی مادر یعنی سبک زندگی و هنر هم جای خوبی برای گشتن است. آشپزی در واقع یکی از شاخههای همان زندگی روزمره است، در کنار سفر و ورزش و مراقبت از خود.
خوانندهی کتابهای آشپزی و خوراک کیست؟ پنج حالت رایج
پیش از خرید یک کتاب آشپزی و خوراک، از خودتان بپرسید چرا آن را میخواهید. جواب این سؤال معمولا انتخاب را نصف میکند.
کسی که تازه مستقل شده است
دانشجویی که اولین بار در خوابگاه یا خانهی مجردی زندگی میکند، به کتابی نیاز دارد که از آبپز کردن تخممرغ شروع کند و مقدارها را دقیق بگوید. برای او کتابی با مقدمهی روشن دربارهی ابزار و اصطلاحها مناسبتر از کتابی پر از غذاهای مجلسی است. دستورهای کوتاه و کممرحله اعتماد به نفس میدهند.
تازهعروس یا تازهداماد
کسی که ناگهان باید سفرهی خانه را اداره کند، معمولا هم غذاهای ایرانی را میخواهد و هم چند غذای متفاوت برای مهمان. کتابی که برنامهی هفتگی و لیست خرید داشته باشد، بسیار به کارش میآید.
مادری که دنبال غذای کودک است
وسواس تغذیهی بچهها یکی از دغدغههای همیشگی خانوادههاست. کتابهایی که غذای رنگی، میانوعده و تزئین ساده را آموزش میدهند، به بچههای بدغذا کمک میکنند سر سفره بنشینند. البته برای مشکل تغذیهای جدی، مشورت با پزشک یا متخصص تغذیه جای هیچ کتابی را نمیگیرد.
آشپز کهنهکاری که میخواهد ارتقا پیدا کند
کسی که سالها آشپزی کرده، دنبال ایده و تکنیک تازه است: تزئین حرفهای، چیدمان سفره، غذاهای منطقهای یا شناخت دقیقتر یک ماده مثل زعفران. برای او کتابهای تخصصی و مصور مناسبتر است.
علاقهمند به علم و فرهنگ غذا
بعضیها نمیخواهند فقط غذا بپزند، میخواهند بدانند غذا چیست و چرا اینطور شده است. کتابهایی مثل «زیباییشناسی خورد و خوراک» یا «میکروبیولوژی مواد غذایی» به همین خوانندهها خدمت میکنند و لحنشان از دستور پختهای معمولی جداست.
شروع آشپزی و خوراک: کتاب آشپزی برای مبتدی چه ویژگیهایی دارد؟
کتاب آشپزی برای مبتدی را از چند نشانه میشود شناخت. اولین نشانه، مقدار دقیق است. عبارتهایی مثل «به اندازهی کافی» یا «هر قدر لازم بود» برای کسی که تجربه ندارد کمک نمیکند. دومین نشانه، ترتیب مرحلههاست. هر مرحله باید یک کار باشد و پشت سر هم بیاید. سومین نشانه، توضیح ابزار و واژههاست: دم کردن با جا افتادن چه فرقی دارد، حرارت کم یعنی چه.
نشانهی چهارم عکس است. برای مبتدی دیدن شکل نهایی غذا و گاهی وضعیت میانهی پخت، مثل رنگ پیاز یا غلظت سس، مهم است. کتابی که عکس ندارد هم میتواند خوب باشد، ولی برای شروع کار سختتر است. نشانهی پنجم فهرست مطالب روشن است تا وقتی میخواهید مثلا فقط یک سالاد سریع پیدا کنید، دنبال آن نگردید.
یک توصیهی ساده: برای شروع فقط سه غذای ساده را انتخاب کنید و هر کدام را سه بار بپزید. بار اول دستور را عینا اجرا کنید. بار دوم یادداشت بردارید که چه چیزی کم یا زیاد بود. بار سوم مطابق سلیقهی خانوادهتان تغییر بدهید. اینطور کتاب به دفتر تجربهی شما تبدیل میشود.
سفرهی ایرانی در دستهی آشپزی و خوراک
سفرهی ایرانی مجموعهای از ترکیبهای آشناست: برنج و خورشت، آش و آبگوشت، کوکو و کتلت، سبزی و ماست. هر خانواده دستور خودش را دارد و هر شهر مادربزرگهایی که سر همین غذاها بحث دارند. کتابهای آشپزی ایرانی برای ثبت و آموزش همین دانستههای دهانبهدهان نوشته شدهاند.
اگر علاقهتان بیشتر به غذاهای سنتی است، زیردستهی آشپزی ایرانی را ببینید. آنجا کتابهایی هست که از پلوهای مجلسی تا خوراکهای محلی را پوشش میدهند. یک نکتهی قابل توجه دربارهی این کتابها این است که مقدارها را بر اساس تعداد نفرات مینویسند. پیش از خرید ببینید کتاب برای چند نفر حساب کرده است، چون بسیاری از دستورها برای خانوادههای شش یا هفت نفره تنظیم شدهاند و برای یک یا دو نفر باید نصف شوند.
کتابی مثل «سبزیآرایی با الهام از نقوش بناهای ایرانی» نشان میدهد که سفرهی ایرانی فقط طعم نیست و چیدمان و زیبایی هم دارد. البته این کتاب گلاسه است و بیشتر برای کسی مناسب است که به تزئین و ارائهی غذا علاقه دارد، نه فقط پخت.
ادویه و سبزی و مواد اصلی هم شناسنامهی جداگانه دارند. کتابی به نام «زعفران» با عنوان جلد اول نشان میدهد که دربارهی یک ماده هم میشود چند جلد نوشت. برای کسی که به کیفیت این ماده حساس است، خواندن چنین منبعی جالب است، هر چند باید پیش از خرید مشخصات کتاب را در صفحهی خودش ببینید تا مطمئن شوید با نیازتان جور است.
آشپزی جهانی: از غذای بیرون تا سفرهی خانه
کسی که چند بار غذای ایتالیایی، چینی یا مکزیکی در رستوران خورده، دیر یا زود میخواهد آن را در خانه هم بپزد. کتابهای آشپزی جهانی همین فاصله را کم میکنند. آنها معمولا با معرفی مواد اصلی همان آشپزی شروع میکنند و بعد سراغ دستورها میروند.
چند نکته وقتی سراغ آشپزی خارجی میروید مفید است. اول ببینید مواد کتاب در بازار ایران پیدا میشود یا نه. کتابی که برای همهی دستورها مادهی کمیاب میخواهد، شاید در عمل کمتر استفاده شود. دوم ببینید نویسنده جایگزینها را هم گفته است یا نه. سوم اینکه کتاب ترجمه شده یا تألیف ایرانی است. ترجمهها گاهی واحدها را همانطور که در اصل بوده میآورند و شما باید خودتان تبدیل کنید. تألیفهای ایرانی معمولا با مواد بازار خودمان هماهنگترند.
زیردستهی آشپزی جهانی مناسب همین جستوجوهاست. اگر دوست دارید مجموعهای از یک موضوع را کنار هم داشته باشید، به سریهایی مثل «دنیای هنر سالادها» هم نگاه کنید که با شمارهی جلد مشخص میشوند. یادتان باشد شمارهی جلد را موقع خرید بررسی کنید تا جلد تکراری نخرید.
شیرینی، دسر، نان و صبحانه
پخت شیرینی با غذای روزمره فرق اساسی دارد: اینجا ترازو و زمانسنج دوست شماست. در غذای اصلی میشود در حین پخت چاشنی را تنظیم کرد، اما در شیرینی و نان وقتی خمیر به فر رفت دیگر راهی برای اصلاح نیست. برای همین کتابهای شیرینی معمولا دقیقتر و پرجزئیاتترند و مقدارها را با گرم مینویسند.
اگر تازهکارید، از دسرهای ساده مثل ژله، پودینگ و کیکهای یکمرحلهای شروع کنید و کمکم به خمیرهای پیچیدهتر برسید. دستهی شیرینی و دسر کتابهایی برای هر دو مرحله دارد. یک ویژگی که در این کتابها ارزش دارد، جدول عیبیابی است: کیک چرا نشست، چرا سفت شد، چرا ترک خورد.
نان و صبحانه هم دنیای خودش را دارد. نان خانگی با خمیر ترش یا بدون آن، کره و مربای خانگی، املت و نیمروهای متنوع. برای علاقهمندان به این موضوع دستهی نان و صبحانه پیشنهاد میشود. نانپزی خانگی بیش از هر چیز صبر میخواهد. کتابی که زمان استراحت خمیر را مشخص کند و برای دمای مختلف فر راهنمایی بدهد، کمک بزرگی است.
نوشیدنیها و دنیای قهوه و چای
نوشیدنی چیزی است که در هر خانهای هر روز درست میشود، ولی کمتر کسی سراغ کتاب آن میرود. با این حال، کتابهای نوشیدنی میتوانند سلیقهتان را عوض کنند. چای دمکردن، دمنوشهای گیاهی، شربتهای سنتی، شیکها و اسموتیها، و البته قهوه.
در فهرست نمونهی همین دسته کتابی با عنوان «همنشینی برای رستکنندگان قهوه» دیده میشود. از عنوانش برمیآید که مخاطبش کسانی هستند که با رست قهوه سروکار دارند، یعنی بیشتر حرفهایها و علاقهمندان جدی. این نشان میدهد که در کتابجم علاوه بر کتابهای عمومی، کتابهای تخصصیتر هم پیدا میشود.
اگر میخواهید فقط برای خانه چیزی یاد بگیرید، سراغ زیردستهی نوشیدنیها بروید. یک نکتهی مفید: بعضی از این کتابها مقدارهای دمکردن را بر اساس وسیلهی خاصی مینویسند. اگر آن وسیله را ندارید، بهتر است پیش از خرید ببینید توضیح دیگری هم آمده است یا نه.
آشپزی سالم، رژیمی و بدون حساسیت
یکی از پرتقاضاترین بخشهای این دسته، کتابهایی است که غذا را با سلامت گره میزنند. عنوانهایی مثل «آشپزخانهی کمچربی»، «رژیم غذایی بدون حساسیت» یا «آشپزی، راه حل نهایی کاهش وزن» در فهرست دیده میشوند. هر کدام با هدفی متفاوت نوشته شدهاند و باید بدانید دنبال کدام هستید.
یک هشدار مهم: کتاب آشپزی رژیمی جای پزشک و متخصص تغذیه را نمیگیرد. اگر آلرژی غذایی دارید، بیماری زمینهای دارید یا میخواهید وزنتان را به شکل جدی تغییر بدهید، اول با متخصص صحبت کنید و بعد از کتاب برای متنوع کردن سفرهتان کمک بگیرید. کتاب میتواند ایده بدهد و روش پخت کمچرب را یاد بدهد، اما برنامهی درمانی نمینویسد.
برای این علاقهمندی دو مسیر مرتبط هست. اگر بیشتر به غذاهای گیاهی و برنامهی غذایی علاقه دارید، گیاهخواری و رژیمی را ببینید. اگر هم دنبال آگاهی عمومی دربارهی تغذیه و سلامت هستید، دستهی سلامت و تغذیه پیشنهاد میشود.
کتابهای گلاسه: ارزششان چیست؟
در عنوان بعضی کتابهای این دسته کلمهی «گلاسه» آمده است. گلاسه یعنی کاغذ صاف و براق که چاپ رنگی را روشنتر نشان میدهد. این کاغذ در کتابهای آشپزی معنی دارد، چون عکس غذا مهمترین بخش آنهاست. کتاب گلاسه معمولا سنگینتر و پرحجمتر از کتاب کاغذ معمولی است.
حالا چه وقت خریدنشان به صرفه است؟ اگر میخواهید تزئین غذا، چیدمان سفره یا رنگ و ظاهر غذا را یاد بگیرید، بله. سریهایی مثل «دنیای هنر آشپزی همراه با تزئین غذا» به همین دلیل گلاسه چاپ میشوند. اما اگر فقط دستور پختهای ساده میخواهید و به عکس زیاد نیاز ندارید، کتاب معمولی هم کافی است.
نکتهی عملی: کتاب گلاسه را روی پیشخوان آشپزخانه با دست چرب و پر از آرد باز نکنید. اگر میخواهید هنگام پخت دستور را جلوی چشم داشته باشید، نگهدارندهی کتاب یا یک ورقهی پلاستیکی شفاف ساده کمک میکند. یا دستور را روی یک کاغذ جدا بنویسید و کتاب را دور از دود و آب نگه دارید.
علم و فرهنگ خوراک: وقتی غذا فقط پختن نیست
غذا موضوعی میانرشتهای است: شیمی و زیستشناسی، تاریخ و فرهنگ، هنر و اقتصاد. بعضی کتابهای این دسته به همین جنبهها میپردازند. کتابی با عنوان «میکروبیولوژی مواد غذایی» از نامش پیداست که به سراغ میکروبها و فساد و نگهداری غذا میرود. چنین کتابی بیشتر به کار دانشجوی علوم غذایی و علاقهمند جدی میآید تا کسی که فقط برای پختن شام کتاب میخواهد.
«زیباییشناسی خورد و خوراک» هم نمونهی دیگری است. نام کتاب نشان میدهد نگاه فلسفی و زیباییشناختی به غذا دارد. اگر از آن دسته آدمهایی هستید که وقتی غذایی میخورند میخواهند دربارهی معنای آن هم فکر کنید، اینگونه کتابها لذت میدهند.
پیشنهاد ما این است که این کتابها را جدا از کتابهای دستور پخت بخرید و با انتظار درست سراغشان بروید. اینها قرار نیست بگویند فردا شب چه بپزید، قرار است نگاهتان به غذا عمیقتر شود. مشخصات هر کتاب در صفحهی خودش است و میتوانید پیش از سفارش سطح و موضوع دقیق را بررسی کنید.
چند اشتباه رایج هنگام خرید کتاب آشپزی و خوراک
اشتباه اول، خرید کتاب بسیار پرحجم برای شروع است. کتابی با صدها دستور ممکن است شما را دلسرد کند و بعد از دو هفته روی قفسه بماند. کتاب کوچکتر و متمرکزتر معمولا بیشتر باز میشود.
اشتباه دوم، نادیده گرفتن ابزار لازم است. بعضی دستورها فر، همزن برقی، قالب مخصوص یا ماهیتابهی خاص میخواهند. پیش از خرید، مقدمهی کتاب یا فهرست ابزار را نگاه کنید. اگر وسایل کتاب با آشپزخانهی شما نمیخواند، احتمالا کتاب رها میشود.
اشتباه سوم، توجه نکردن به سال و ویرایش است. برخی مقدارها یا توصیههای تغذیهای با گذر زمان عوض میشوند. اگر کتاب رژیمی میخرید، ببینید تا چه اندازه بهروز است و اگر تردید داشتید از متخصص بپرسید.
اشتباه چهارم، انتظار معجزه است. هیچ کتابی خودبهخود شما را آشپز نمیکند. آنچه آشپز میسازد تکرار است. کتاب فقط مسیر را کوتاه میکند و از خطاهای بیمورد جلوگیری میکند.
اشتباه پنجم، خرید بر اساس عکس جلد تنها است. عکس روی جلد همیشه بهترین نمای غذاست. بهتر است فهرست، نوع کاغذ، تعداد صفحه و توضیح ناشر را در صفحهی کتاب بخوانید.
چطور از یک کتاب آشپزی بهتر استفاده کنیم؟
خواندن دستور پخت هم مهارت دارد. پیش از شروع، کل دستور را از اول تا آخر بخوانید، نه فقط مواد را. خیلی وقتها در مرحلهی آخر نوشته «یک شب قبل خیس کنید» و شما تازه ساعت شش عصر به آن رسیدهاید. همهی مواد را از قبل کنار هم بچینید و اگر لازم است خرد کنید. آشپزها به این کار میگویند آمادهسازی پیش از پخت، و همین یک عادت خیلی از خرابیها را از بین میبرد.
حاشیهی کتاب را یادداشتنویسی کنید. بنویسید چه تاریخی پختید، چند نفر بودند، چه تغییری دادید. بعد از چند ماه، کتاب شما با دستور خودتان ترکیب میشود و ارزش شخصی پیدا میکند. اگر نمیخواهید کتاب را خط بزنید، از برگهی چسبان استفاده کنید.
یک دفترچهی جدا هم مفید است برای دستورهایی که بعد از چند بار امتحان به بهترین شکل رسیدهاند. اینجا دستور اصلاحشدهی شما را مینویسید و دیگر لازم نیست هر بار کتاب سنگین را باز کنید.
مقدارها را با واحدی که کتاب میگوید اندازه بگیرید. اگر کتاب با گرم نوشته و شما با قاشق حساب میکنید، خطای زیادی پیش میآید. یک ترازوی ساده و لیوان مدرج هزینهی چندانی ندارد و دقت را بالا میبرد.
برنامهی خرید و مطالعه در آشپزی و خوراک برای سه نوع آشپز
برای اینکه انتخاب راحتتر شود، سه مسیر پیشنهادی کوتاه مینویسیم. اینها دستور قطعی نیستند، فقط نقطهی شروعاند.
مسیر اول: مبتدی که میخواهد هر روز غذا بپزد
یک کتاب عمومی و ساده از آشپزی ایرانی بردارید که عکس داشته باشد. کنارش یک کتاب کوچک دربارهی سالاد و پیشغذا بخرید، مثل مجموعههای سبک «کتابهای دامیز» که عنوانی مثل «پیشغذاها» هم در فهرست دیده میشود. این ترکیب هم سفرهی اصلی را پوشش میدهد و هم کنارش را.
مسیر دوم: علاقهمند به شیرینی و مهمانی
یک کتاب شیرینی با مقدار دقیق و یک کتاب تزئین غذا. از دسرهای ساده شروع کنید و برای مهمانی بعدی یک دسر را که قبلا امتحان کردهاید انتخاب کنید. هرگز دستور تازه را برای اولین بار در مهمانی نپزید.
مسیر سوم: کسی که به سلامت فکر میکند
یک کتاب آشپزی کمچرب یا مناسب حساسیت غذایی و یک منبع عمومی دربارهی تغذیه. پیش از شروع هر برنامهی غذایی جدی، با متخصص مشورت کنید. کتاب به شما کمک میکند غذاهای سالم را خوشطعمتر بپزید، ولی نسخهی پزشکی نیست.
پرسشهای پرتکرار دربارهی کتاب آشپزی و خوراک
کتاب آشپزی و خوراک برای شروع چه کتابی است؟
کتابی که مقدار دقیق، مرحلههای کوتاه و عکس داشته باشد. غذاهای پرطرفدار و ساده مثل پلو، خورشتهای معمولی، املت و سالاد را پوشش بدهد و ابزار و اصطلاحها را در ابتدا توضیح داده باشد. از کتابهای خیلی حجیم و تخصصی برای شروع پرهیز کنید.
کتاب آشپزی گلاسه بهتر است یا معمولی؟
بستگی به هدف شما دارد. گلاسه برای عکسهای رنگی و تزئین غذا مناسبتر است. اگر بیشتر به متن دستور علاقه دارید، معمولی هم کافی است. وزن و حجم را هم در نظر بگیرید، چون کتاب گلاسه معمولا سنگینتر است.
آیا کتاب آشپزی رژیمی جای متخصص تغذیه را میگیرد؟
نه. این کتابها ایده و روش پخت میدهند، اما تشخیص و برنامهی درمانی نمیدهند. اگر آلرژی یا بیماری دارید، با پزشک یا متخصص تغذیه مشورت کنید و کتاب را کنار آن به کار ببرید.
کتابهای مجموعهای را از جلد اول شروع کنم؟
در بیشتر سریهای آشپزی هر جلد مستقل است و لازم نیست به ترتیب بخوانید. با این حال بهتر است شمارهی جلد را ببینید تا جلد تکراری نخرید و موضوع هر جلد را در توضیح کتاب بخوانید.
چطور بفهمم مقدارهای کتاب برای چند نفر است؟
معمولا در ابتدای هر دستور نوشته شده است. اگر ننوشته بود، با تعداد مواد اصلی حدس بزنید. مثلا اگر دستور یک کیلو برنج میخواهد، برای پنج تا هفت نفر است. برای دو نفر مقدارها را نصف یا کمتر کنید و زمان پخت را هم کمی کوتاهتر در نظر بگیرید.
کتابهای علمی دربارهی غذا برای آدم عادی هم قابلفهماند؟
بستگی دارد. بعضی کتابها مثل متن درسی دانشگاه نوشته شدهاند و اصطلاح تخصصی زیاد دارند. مشخصات و توضیح هر کتاب در صفحهی خودش است و اگر سطح آن را نمیدانید، بهتر است اول کتابی عمومیتر انتخاب کنید.
کتاب چاپی را میتوانم آنلاین سفارش بدهم؟
بله، نسخهی چاپی را میتوانید آنلاین سفارش بدهید. قیمت و موجودی هر کتاب هر روز بهروز میشود و مشخصات کامل هر کتاب در صفحهی خودش آمده است.
جمعبندی: از خواندن تا پختن
کتاب آشپزی آنگاه ارزش دارد که به سفره برسد. اگر شما هم در مسیر آشپزی و خوراک هستید، چه تازهکار و چه کهنهکار، این دسته حتما چیزی برای گفتن دارد: از سفرهی ایرانی و شیرینی گرفته تا سالاد، قهوه، رژیم و علم غذا. برای انتخاب دقیقتر میتوانید از زیردستهها هم استفاده کنید و اگر دنبال کتابهایی در کنار آشپزی هستید، تناسب اندام و ورزش را هم ببینید.
پیشنهاد آخر ما ساده است: امروز یک غذا انتخاب کنید و از روی کتاب بپزید. لازم نیست کامل باشد. مهم این است که شروع کنید. کتابهای آشپزی و خوراک کتابجم را ببینید، مشخصات هر کدام را بخوانید و نسخهی چاپی مناسب را آنلاین سفارش بدهید. قیمت و موجودی هر کتاب هر روز بهروز میشود، پس هر بار که سر میزنید اطلاعات تازهای میبینید.