زبانشناسی
جیمز ر. هرفورد
ترجمهی محمد راسخ مهند، مجتبی علیزاده صحرایی
سیاهرود
ترجمهی جایگزینی یا مشارکت؟
مرکز نشر دانشگاهی
آنجلا گودارد.نیل کاری
ترجمهی فردوس آقاگل زاده.حسین داوری.ابوطالب ایرانمهر
مرکز نشر دانشگاهی
عباس مهریآتیه
روزنه
جیمز ر. هرفورد
ترجمهی محمد راسخ مهند، مجتبی علیزاده صحرایی
سیاهرود
ترجمهی جایگزینی یا مشارکت؟
مرکز نشر دانشگاهی
آنجلا گودارد.نیل کاری
ترجمهی فردوس آقاگل زاده.حسین داوری.ابوطالب ایرانمهر
مرکز نشر دانشگاهی
عباس مهریآتیه
روزنه
کودکی که هنوز درست راه نمیرود، جملههایی میسازد که تا امروز هیچکس نشنیده است. ما بدون آنکه فکر کنیم، میدانیم کدام جمله در زبان مادریمان درست است و کدام غلط. کلمهها در گذر زمان معنی عوض میکنند و لهجهها از شهری به شهر دیگر فرق میکنند. زبانشناسی علمی است که به این پرسشها نگاه منظم و علمی میاندازد. در این صفحه کتابهای زبانشناسی را میبینید: منابع دانشگاهی، کتابهای نظری، پژوهشهایی دربارهی زبان فارسی و کتابهای آشنایی برای خوانندهی کنجکاو.
اگر دانشجوی زبانشناسی یا رشتههای مرتبط هستید، اگر مترجم یا معلم زباناید، یا فقط دوست دارید بدانید زبان چطور کار میکند، در ادامه راهنمایی برای انتخاب کتاب پیدا میکنید. دربارهی شاخههای اصلی این علم، فرق کتابهای عمومی و تخصصی و مسیر پیشنهادی مطالعه هم حرف میزنیم.
زبانشناسی مطالعهی علمی زبان است. زبانشناس به جای آنکه بگوید کدام شکل گفتار «درستتر» است، میپرسد زبان چگونه ساخته شده و چگونه کار میکند. چه صداهایی در یک زبان هست و چگونه کنار هم مینشینند؟ واژهها چگونه ساخته میشوند؟ جملهها چه قاعدهای دارند؟ معنی از کجا میآید؟ کودک چگونه زبان یاد میگیرد؟ زبانها چگونه تغییر میکنند؟
این پرسشها ساده به نظر میرسند ولی جوابشان ساده نیست. برای همین علمی گسترده با شاخههای متعدد شکل گرفته است. بسیاری از کسانی که برای اولین بار سراغ زبانشناسی میروند، از اینکه چیزی به این آشنایی، چنین عمق و پیچیدگیای دارد، شگفتزده میشوند.
نکتهی مهمی که کتابهای خوب تاکید میکنند این است که زبانشناسی علمی توصیفی است. یعنی کار آن توصیف و فهم زبان است، نه صدور حکم دربارهی درست و غلط بودن گفتار مردم. برای همین با دستور زبان مدرسهای و فرهنگ املا، که جنبهی آموزشی و هنجاری دارند، فرق دارد، هر چند هر دو با هم در ارتباطاند.
وقتی فهرست کتابهای این دسته را میخوانید، عنوانها به شاخههای مختلف اشاره میکنند. آشنایی مختصر با این شاخهها به شما کمک میکند بفهمید هر کتاب به چه کار میآید.
آواشناسی به صداهای زبان میپردازد: چگونه تولید میشوند و چگونه شنیده میشوند. واجشناسی به نظام صداها در یک زبان مشخص میپردازد و اینکه کدام صداها معنی را عوض میکنند.
مطالعهی ساختار کلمهها و چگونگی ساخته شدن واژهها از اجزای کوچکتر. در فارسی، ساخت فعل و ترکیبهای واژگانی مثالهای خوبیاند.
مطالعهی قواعد ساخت جمله. عنوانی مثل «تعیین همبستگیهای نحوی و آوایی در ساخت ارتقایی و مبتداسازی در زبان فارسی» از حوزهی پژوهشی دقیق نحو در فارسی میآید. «ظرفیت فعل» هم از عنوانش پیداست که به رابطهی فعل و عناصر همراه آن در جمله میپردازد.
مطالعهی معنی در سطح واژه و جمله. «آشنایی با معنیشناسی صوری» نمونهای از این شاخه است که رویکرد صوری و دقیق را نشان میدهد.
اینکه مردم در موقعیتهای واقعی چگونه از زبان استفاده میکنند و زبان چه رابطهای با جامعه، طبقه و منطقه دارد.
رابطهی زبان و ذهن. عنوانی مثل «بوطیقای شناختی» در مجموعهی «نگینهای زبانشناسی» به این رویکرد اشاره دارد، و «رفتار ژنومیک زبان» رابطهی زبان با زیستشناسی را نشانه میرود.
مطالعهی زبان بر اساس مجموعههای بزرگ از متنهای واقعی. «زبانشناسی پیکرهای» از عنوانهایی است که به این روش نوین اشاره دارد.
در هر علمی، نامهایی هست که بارها میشنوید. در این دسته هم عنوانهایی با نام «سوسور» و «چامسکی» هست. این دو از چهرههای مهم تاریخ این علماند.
فردینان دو سوسور را بسیاری بنیانگذار زبانشناسی ساختاری مدرن میدانند. ایدهی اصلی او این بود که زبان را باید نظامی از نشانهها دید که اجزایش با هم رابطه دارند. کتاب «سوسور» که در این دسته هست، از روی عنوان، احتمالا معرفی او و اندیشهاش است.
نوآم چامسکی با نظریهی دستور زایشی شناخته میشود و از اثرگذارترین نامهای این علم در سدهی بیستم است. عنوان «نوآم چامسکی و انقلاب زبانشناسی» از مجموعهای است که به معرفی بزرگان روانشناسی و تعلیم و تربیت میپردازد و نشان میدهد چامسکی فقط در زبانشناسی نیست و در حوزههای مجاور هم مطرح است.
البته پیش از خرید، مشخصات هر کتاب را بخوانید تا بدانید سطح آن چیست و برای چه مخاطبی نوشته شده است. ما فقط از روی عنوان حرف میزنیم.
برای فارسیزبانها، مهم است که بتوانند زبانشناسی را با مثالهای زبان خودشان یاد بگیرند. خوشبختانه کتابهایی هست که همین کار را میکنند. «مبانی زبانشناسی و کاربرد آن در زبان فارسی» از عنوانش پیداست که مبانی عمومی را با مثال فارسی میآمیزد. «دربارهی گونهی علمی زبان فارسی» هم به یکی از پرسشهای مهم میپردازد: فارسی چگونه برای بیان مفاهیم علمی به کار میرود.
کتاب «دستور مفصل امروز» هم در فهرست هست و از عنوانش دستور زبان معاصر را نشان میدهد. دستور زبان و زبانشناسی همسایهاند ولی یکی نیستند. دستور معمولا قواعد را برای آموزش و کاربرد شرح میدهد و زبانشناسی به تحلیل نظری و علمی زبان میپردازد. بسیاری از دانشجویان از دستور شروع میکنند و بعد وارد زبانشناسی میشوند.
اگر به زبانهای دیگر هم علاقه دارید، این دسته را با زبانهای خارجی ببینید که مجموعهی بزرگتری است. برای زبان عربی میتوانید به زبان عربی بروید، و برای ترکی استانبولی و اسپانیایی به زبان ترکی استانبولی و زبان اسپانیایی.
اگر تا حالا زبانشناسی نخواندهاید، نگران نباشید. ورود به آن دشوار نیست، فقط باید با کتاب درست شروع کنید. یک مسیر ساده میتواند کمک کند.
لازم نیست همهچیز را در یک بار بفهمید. زبانشناسی علمی است که هر بار با لایهی تازهای میخوانید.
دانشجوی زبانشناسی در طول تحصیل با چند نوع کتاب سروکار دارد. کتابهای درسی مبانی، کتابهای هر شاخهی تخصصی و کتابهای پژوهشی برای پایاننامه. چند توصیهی عملی هست.
اول، با استاد هماهنگ کنید که کدام کتاب و کدام ویراست مورد نظر است. کتابهای درسی این رشته گاهی در چاپهای مختلف فرق میکنند. دوم، برای پایاننامه، کتابهای پژوهشی مثل عنوانهای مربوط به نحو فارسی یا زبانشناسی پیکرهای منبع ارزشمندیاند. سوم، به منابع بینرشتهای هم توجه کنید؛ زبانشناسی با روانشناسی، مغز و اعصاب، فلسفه و علوم رایانه پیوند دارد. چهارم، فهرست منابع پایان هر کتاب را بخوانید؛ راهنمای خوبی برای کتاب بعدی است.
پژوهشگران معمولا کتابخانهای بر اساس موضوع خودشان میسازند و بیشتر به کتابهای مرجع، مجموعهی مقالهها و پژوهشهای تازه نیاز دارند.
شاید فکر کنید زبانشناسی نظری است و ربطی به کار مترجم و معلم ندارد، ولی اینطور نیست. مترجم با فهمیدن ساختار جمله در دو زبان، ترجمهی دقیقتری میکند. معلم زبان با شناخت مراحل یادگیری زبان، بهتر میتواند خطاهای زبانآموز را بفهمد و راهحل بدهد.
اگر ترجمه یا آموزش زبان برایتان مهم است، دستههای نزدیک هم به کارتان میآیند. آموزش زبان انگلیسی برای معلمان و زبانآموزان، مترجمی زبان انگلیسی برای کسانی که به ترجمه علاقه دارند، و مترجمی زبان فرانسه برای مترجمان فرانسه. همچنین زبان و ادبیات انگلیسی و زبان و ادبیات فرانسه برای کسانی که ادبیات را دنبال میکنند.
پیوند زبانشناسی با این حوزهها این است که هر کدام در اصل با زبان کار میکنند و زبانشناسی چارچوب علمی برای فهمیدن این کار میدهد.
یکی از جذابترین بخشهای این علم، رابطهی زبان و ذهن است. کودکی که هنوز مدرسه نرفته، بدون آموزش رسمی قاعدههای پیچیدهی زبان را بهکار میگیرد. این واقعیت پرسش بزرگی است: چه چیزی در ما هست که زبان یاد گرفتن را ممکن میکند؟ نظریههای متفاوتی به این پرسش جواب دادهاند و هنوز بحث ادامه دارد.
عنوانهایی مثل «رفتار ژنومیک زبان» و «بوطیقای شناختی» در این دسته نشان میدهند که این رابطه چه دامنهی گستردهای دارد، از زیستشناسی تا ادبیات. اگر به این موضوع علاقه دارید، کتابهای این بخش میتوانند ساعتها شما را سرگرم کنند و نگاهتان را نسبت به گفتار روزمره عوض کنند.
البته در این حوزه، نظریهها متعددند و هر نویسنده از زاویهی خودش مینگرد. برای دید کامل، بهتر است چند کتاب از رویکردهای مختلف را بخوانید و فقط به یک منبع بسنده نکنید.
در گفتوگوی روزمره، «لهجه»، «گویش» و «زبان» را گاهی به جای هم به کار میبریم. اما در این علم، هر کدام معنی مشخصی دارد. لهجه معمولا به تفاوت در تلفظ گفته میشود: مثلا یک جمله را دو نفر از دو شهر با آهنگ و صداهای متفاوت میگویند. گویش بیشتر از لهجه است و علاوه بر تلفظ، واژهها و ساخت جمله را هم شامل میشود. مرز میان گویش و زبان مشخص نیست و به عوامل اجتماعی و تاریخی هم بستگی دارد، نه فقط به ساختار.
این موضوع برای ایران که زبانها و گویشهای متنوعی دارد، خواندنی است. بسیاری از خوانندهها از دیدن اینکه چگونه یک علم میتواند تنوع را با احترام توصیف کند و کسی را برتر یا پستتر نداند، لذت میبرند. در نگاه این علم، هیچ گویشی «غلط» نیست؛ هر گویش نظام خودش را دارد.
اگر میخواهید در این باره بخوانید، به دنبال کتابهایی باشید که دربارهی جامعه و زبان یا گویششناسی نوشته شدهاند. مشخصات هر کتاب نشان میدهد به چه موضوعی میپردازد.
یکی از شگفتترین پدیدهها این است که بچهها بدون کلاس درس زبان یاد میگیرند. یک کودک دوساله چند کلمه میگوید و چند سال بعد جملههای پیچیده میسازد. او نه فهرست قاعدهها را حفظ کرده و نه معلمی به او دستور زبان درس داده است. این اتفاق چطور میافتد؟
نظریههای مختلف پاسخهای متفاوتی دادهاند. بعضی بر نقش تقلید و محیط تاکید میکنند، بعضی بر توانایی ذاتی آدم برای یادگیری زبان، و بعضی بر ترکیب هر دو. این بحث هنوز ادامه دارد و کتابهایی که به آن میپردازند، معمولا چند دیدگاه را کنار هم میگذارند.
برای والدین هم این بخش جذاب است، چون نگاه تازهای به گفتار کودک میدهد. خطاهای کودکانه، مثل استفادهی خلاقانه از قاعدهای که هنوز استثنایش را نیاموختهاند، از نگاه این علم نشانهی رشد است، نه ضعف. اگر فرزند کوچکی دارید و به این پرسشها علاقهمندید، کتابهای زبانآموزی کودک مطالعهی جالبیاند. البته اگر نگران رشد گفتار فرزندتان هستید، کتاب جای مشورت با متخصص گفتاردرمانی و پزشک را نمیگیرد.
زبانها ثابت نمیمانند. واژههایی که امروز به کار میبریم، بعضی سدهها پیش شکل دیگری داشتند و بعضی از زبانهای دیگر آمدهاند. فارسی هم در گذر تاریخ با زبانهای دیگر ارتباط داشته و از آنها و به آنها واژه داده و گرفته است. مطالعهی این تغییرها شاخهای است که به آن «زبانشناسی تاریخی» میگویند.
ایدهی اصلی این شاخه ساده است: اگر دو زبان شباهتهای منظم دارند، شاید از یک ریشهی مشترک آمده باشند. با مقایسهی واژهها و ساختها، میتوان دربارهی خویشاوندی زبانها نتیجهگیری کرد. برای کسی که به تاریخ یا ریشهی واژهها علاقه دارد، این حوزه لذتبخش است.
در زندگی روزمره هم میتوانید این نگاه را تمرین کنید: هر بار به واژهای برخوردید که به نظرتان عجیب است، بپرسید از کجا آمده و چرا این شکل را دارد. همین پرسش ساده، آغاز تفکر زبانشناسانه است.
در سالهای اخیر، زبان و رایانه به هم نزدیکتر شدهاند. پیکرهها، یعنی مجموعههای بزرگ از متن واقعی، به پژوهشگران اجازه میدهند به جای حدس، از روی دادهی واقعی دربارهی بسامد واژهها و الگوهای زبانی نتیجه بگیرند. کتاب «زبانشناسی پیکرهای» از عنوانش به همین روش اشاره دارد.
این نگاه دادهمحور به بسیاری از حوزهها، از فرهنگنویسی تا آموزش زبان و پردازش خودکار متن، کمک کرده است. اگر به فناوری و زبان علاقه دارید، این بخش را از دست ندهید. برای آشنایی با جنبهی فناورانه هم میتوانید در دستهی زبانهای خارجی به دنبال کتابهای مرتبط بگردید.
البته کتابهای این حوزه معمولا پیشنیاز دارند: کمی آمار، کمی آشنایی با رایانه و البته دانش پایهی زبانی. اگر تازهکارید، اول مبانی را بخوانید و بعد به این بخش برسید.
برای اینکه حس این علم را بچشید، لازم نیست کتاب سنگین بخوانید. با چند تمرین ساده شروع کنید و ببینید چقدر جذاب است.
این تمرینها سادهاند ولی شما را با شیوهی نگاه این علم آشنا میکنند. اگر لذت بردید، احتمالا از خواندن کتابهای مبانی هم لذت میبرید.
معلمی در کلاس، شاگردی داشت که همیشه کلمهها را کمی متفاوت تلفظ میکرد. اوایل فکر میکرد شاگرد بیدقت است و مدام اصلاحش میکرد. شاگرد کمکم ساکت شد و کمتر حرف زد. معلم که به تازگی کتابی دربارهی لهجه و گویش خوانده بود، متوجه شد این تفاوتها نظام دارد و از زبان خانوادگی شاگرد میآید.
او روش را عوض کرد. بهجای اصلاح مداوم، تفاوت را توضیح داد و به شاگرد گفت هر دو شکل ارزش خودش را دارد و فقط در موقعیت رسمی بهتر است شکل معیار را هم بداند. شاگرد دوباره با اعتماد حرف زد.
این داستان خیالی است ولی نکتهای واقعی دارد: شناخت علمی زبان، احترام به گویندهها را بیشتر میکند. کسی که بداند زبان چگونه کار میکند، کمتر به دیگران برچسب میزند.
زبانشناسی اصطلاح زیاد دارد و ممکن است خواندن کتاب در ابتدا سخت به نظر برسد. چند عادت ساده کمک میکند.
هر اصطلاح تازه را با تعریف کوتاه و یک مثال بنویسید. بعد از چند فصل، فهرستی خواهید داشت که خواندن را روان میکند.
هر قاعدهای که میخوانید، با جملههای خودتان امتحان کنید. زبانشناسی علمی است که میتوانید با گفتار روزمره خودتان بیازمایید.
در نحو و واجشناسی نمودار و نماد زیاد است. اول ترسناک به نظر میرسند ولی وقتی سازوکارشان را بفهمید، به ابزار قدرتمندی برای فهم تبدیل میشوند.
بحث دربارهی مثالهای مبهم با همکلاسی یا دوست، فهم را عمیقتر میکند. زبان بین همه مشترک است و همه چیزی برای گفتن دارند.
یکی از جذابترین پیوندها، پیوند این علم با ادبیات است. وقتی شاعری استعاره میسازد، در واقع از امکانات زبان به شکلی نو استفاده میکند. رویکردهای شناختی به این پرسش میپردازند که استعاره چگونه در ذهن کار میکند و چرا برخی تصویرها اینقدر اثرگذارند. عنوانی مثل «بوطیقای شناختی» که در این دسته میبینید، از همین تقاطع میآید.
برای علاقهمندان ادبیات، این کتابها دیدگاه تازهای میدهند. شعر و داستان را میتوان نه فقط از نظر زیباییشناسی، بلکه از نظر سازوکارهای ذهنی هم بررسی کرد. در عین حال، این رویکرد جای خواندن و لذت بردن از متن ادبی را نمیگیرد؛ مکمل آن است. اگر ادبیات را دوست دارید و میخواهید بدانید چرا بعضی جملهها اینقدر در دل مینشینند، چنین کتابهایی برای شما نوشته شدهاند.
برای شروع، بهتر است اول کتاب مقدماتی دربارهی معنی و سپس کتاب شناختی را بخوانید. بدین ترتیب، واژهها و ایدههای پایه را میشناسید و متن تخصصیتر برایتان روشنتر میشود.
در زبانشناسی نمودار درختی، جدول و مثال زیاد است و خواننده معمولا مجبور است بین صفحهها برود و برگردد. کتاب چاپی برای این کار عالی است. میتوانید یک صفحه را باز نگه دارید، کنارش یادداشت بنویسید و اصطلاحها را علامت بزنید. همچنین برای دانشجو که باید حاشیهنویسی کند و هنگام امتحان مرور کند، کتاب چاپی از هر چیز دیگری راحتتر است.
نسخهی چاپی را میتوانید آنلاین سفارش بدهید. مشخصات هر کتاب در صفحهی خودش است و قیمت و موجودی هر کتاب هر روز بهروز میشود.
یک کتاب مبانی یا مقدمه، ترجیحا با مثال فارسی. بعد از آن میتوانید به سراغ شاخهی مورد علاقهتان بروید.
دستور زبان بیشتر قواعد را برای آموزش و کاربرد شرح میدهد. زبانشناسی به تحلیل علمی و نظری زبان میپردازد. هر دو به هم مرتبطاند.
برای کتابهای فارسی، نه. برای مقالهها و منابع اصلی، دانستن انگلیسی مفید است.
کتابهایی که دربارهی هر کدام نوشته شده، معرفی خوبیاند. عنوانهایی با نام آنها در این دسته هست. مشخصات را ببینید تا سطح کتاب را بدانید.
مستقیم نه. برای آموزش زبان انگلیسی، دستهی آموزش زبان مناسبتر است. زبانشناسی به فهم عمیقتر ساختار زبان کمک میکند.
برای دانشجوی تحصیلات تکمیلی و پژوهشگر که میخواهد در یک حوزهی مشخص عمیق شود.
نسخهی چاپی را میتوانید آنلاین سفارش بدهید. مشخصات و وضعیت هر کتاب در صفحهی خودش است.
زبانشناسی به شما یاد میدهد چیزی را که هر روز به کار میبرید، دوباره و دقیق ببینید. با یک کتاب مقدماتی شروع کنید، مثالهای فارسی را بخوانید، نامهای بزرگ را بشناسید و کمکم به سراغ شاخهی مورد علاقهتان بروید.
حالا میتوانید کتابهای این دسته را مرور کنید، مشخصات آنها را بخوانید و نسخهی چاپی مورد نظرتان را آنلاین سفارش دهید. مطالعهی زبان، سفری است که هرگز تمام نمیشود.