پرش به محتوای صفحه

زبان‌شناسی

زبان‌شناسی زبان را به شکل علمی بررسی می‌کند؛ در این دسته کتاب‌های درسی، پژوهشی و خواندنی درباره ساختار زبان، معنا، آوا و پیوند زبان با ذهن را می‌بینید.
کتاب‌های این دسته۱۵۹ کتاب
چینشپرفروش‌ترین
جلد کتاب زبان، بافت و متن

می‌شود فراتر می‌رود

علمی

۲۰٪۷۵۰٬۰۰۰۶۰۰٬۰۰۰تومان
جلد کتاب پرسش‌هایی در باب زبان
۲۰٪۲۷۵٬۰۰۰۲۲۰٬۰۰۰تومان
جلد کتاب نظریه‌های معنی‌شناسی واژگانی
۲۰٪۱٬۵۰۰٬۰۰۰۱٬۲۰۰٬۰۰۰تومان
جلد کتاب معنی کاربردشناختی
۲۰٪۱٬۲۰۰٬۰۰۰۹۶۰٬۰۰۰تومان
جلد کتاب تمهیداتی برای طرح نظریه‌ای در باب زبان
۲۰٪۶۵۰٬۰۰۰۵۲۰٬۰۰۰تومان
جلد کتاب فرهنگ توصیفی معنی‌شناسی
۲۰٪۴۵۰٬۰۰۰۳۶۰٬۰۰۰تومان
جلد کتاب واژه

علمی

۲۰٪۹۵۰٬۰۰۰۷۶۰٬۰۰۰تومان
جلد کتاب فرهنگ توصیفی زبان‌شناسی پیکره‌ای

ترجمه‌ی فرهنگ‌نگاری

علمی

۲۰٪۹۵۰٬۰۰۰۷۶۰٬۰۰۰تومان
جلد کتاب آشنایی با معنی‌شناسی صوری
۲۰٪۱٬۴۵۰٬۰۰۰۱٬۱۶۰٬۰۰۰تومان
جلد کتاب زبان و معنی
۲۰٪۱٬۸۵۰٬۰۰۰۱٬۴۸۰٬۰۰۰تومان
جلد کتاب تحول زبان (دنیای جدید زبان شناسی)

کریستال دیوید

ترجمه‌ی لیلا صالح نژاد

آراد

۵٪۱۹۵٬۰۰۰۱۸۵٬۲۵۰تومان
جلد کتاب چرا ترجمه مهم است

ادیت گروسمن

ترجمه‌ی امیر یداله پور

بان

۲۰٪۳۶۰٬۰۰۰۲۸۸٬۰۰۰تومان
جلد کتاب درآمدی بر مطالعات ترجمه نظریه و کاربردها

جرمی موندی

ترجمه‌ی الهه ستوده نما-فریده حق بین

علم

۲۰٪۶۵۰٬۰۰۰۵۲۰٬۰۰۰تومان
جلد کتاب فرهنگ توصیفی دستور زبان فارسی

علاء الدین طباطبایی

فرهنگ معاصر

۱۵٪۸۰۰٬۰۰۰۶۸۰٬۰۰۰تومان
جلد کتاب با مهر جشن‌نامه دکتر محمدرضا باطنی
۱۵٪۸۰۰٬۰۰۰۶۸۰٬۰۰۰تومان
جلد کتاب استعاره هایی که با آن ها زندگی می کنیم

جرج لیکاف-مارک جانسون

ترجمه‌ی هاجر آقا ابراهیمی

علم

۲۰٪۹۵۰٬۰۰۰۷۶۰٬۰۰۰تومان
جلد کتاب جنسیت و زبان شناسی اجتماعی

عباس محمدی اصل

گل آذین

۲۰٪۴۰۰٬۰۰۰۳۲۰٬۰۰۰تومان
جلد کتاب ساخت آوایی و دستور زبان لری

کرم علیرضایی

ترجمه‌ی علیرضا صباغ معینی

پازینه

۲۰٪۷۵۰٬۰۰۰۶۰۰٬۰۰۰تومان
جلد کتاب روندهای بنیادین در دانش زبان

رومن یاکوبسن

ترجمه‌ی کورش صفوی

هرمس

۱۵٪۱۴۸٬۰۰۰۱۲۵٬۸۰۰تومان
جلد کتاب زبان و جایگاه زن

رابین تالمک لیکاف

ترجمه‌ی مریم خدادادی، یاسر پوراسماعیل

نگاه

۲۰٪۱۹۵٬۰۰۰۱۵۶٬۰۰۰تومان
جلد کتاب درآمدی بر مطالعات ترجمه (نظریه و کاربردها)،(مجموعه نشانه شناسی و زبان شناسی 9)
۲۰٪۶۵۰٬۰۰۰۵۲۰٬۰۰۰تومان
جلد کتاب استعاره (مجموعه نشانه شناسی و زبان شناسی23)

دیوید پانتر

ترجمه‌ی محمدمهدی مقیمی زاده

علم

۲۰٪۵۵۰٬۰۰۰۴۴۰٬۰۰۰تومان
جلد کتاب آواشناسی فیزیکی با استفاده از رایانه (مجموعه نشانه شناسی و زبان شناسی16)
۲۰٪۱۲۵٬۰۰۰۱۰۰٬۰۰۰تومان
جلد کتاب زبان و اندیشه (زبان و ادبیات10)

نوآم چامسکی

ترجمه‌ی کورش صفوی

هرمس

۱۲٪۴۱۵٬۰۰۰۳۶۵٬۲۰۰تومان
جلد کتاب ده سخنرانی در باب زبان شناسی شناختی

جورج لیکاف

ترجمه‌ی جهانشاه میرزابیگی

آگاه

۱۵٪۷۹۵٬۰۰۰۶۷۵٬۷۵۰تومان
جلد کتاب علم زبان (مصاحبه با نوام چامسکی)

جیمز مک گیلوری

ترجمه‌ی هیوا ویسی

پرسمان

۲۰٪۳۵۰٬۰۰۰۲۸۰٬۰۰۰تومان
جلد کتاب تنوع زبانی و عدالت اجتماعی (درآمدی بر زبان شناسی اجتماعی کاربردی)

اینگرید پیلر

ترجمه‌ی سعید رضایی

نویسه پارسی

۲۰٪۴۰۰٬۰۰۰۳۲۰٬۰۰۰تومان
جلد کتاب واژه گزینی و همانندسازی

حبیب الله آیت اللهی

ترجمه‌ی متیس

مهر نوروز

۲۰٪۱۵۰٬۰۰۰۱۲۰٬۰۰۰تومان
جلد کتاب نوآم چامسکی و انقلاب زبان شناسی (بزرگان روانشناسی و تعلیم و تربیت 5)
۱۰٪۲۵۰٬۰۰۰۲۲۵٬۰۰۰تومان
جلد کتاب رشد گفتار و زبان در کودکان فارسی زبان

ناهید جلیله وند

ترجمه‌ی سپیده شایان راد

دانژه

۱۰٪۴۴۰٬۰۰۰۳۹۶٬۰۰۰تومان
جلد کتاب فرهنگ مفاهیم و جامعه هند و اروپایی

امیل بنونیست

ترجمه‌ی امیر راکعی

ثالث

۲۰٪۱٬۵۰۰٬۰۰۰۱٬۲۰۰٬۰۰۰تومان
جلد کتاب زبان و تفکر (مقالات زبان شناسی)

محمدرضا باطنی

ترجمه‌ی محمدعمار مفید

آگه

۱۵٪۵۵۰٬۰۰۰۴۶۷٬۵۰۰تومان
جلد کتاب کتاب های دامیز (زبان شناسی)

استرانگ برتن

ترجمه‌ی فائقه شاه‌حسینی، فاطمه عظیمی‌فرد

آوند دانش

۲۰٪۶۰۰٬۰۰۰۴۸۰٬۰۰۰تومان
جلد کتاب مکاتب نوین زبان‌شناسی

زکی هموند

ترجمه‌ی سهند الهامی

مرکز

۱۰٪۲۰۰٬۰۰۰۱۸۰٬۰۰۰تومان
جلد کتاب گفتمان و ترجمه

علی صلح‌جو

ترجمه‌ی ندارد

مرکز

۱۰٪۲۸۰٬۰۰۰۲۵۲٬۰۰۰تومان
جلد کتاب زبان‌شناسی سوسور: ساختارگرایی و پدیدارشناسی

بئاتا استاوارسکا

ترجمه‌ی سهند الهامی

مرکز

۱۰٪۲۵۰٬۰۰۰۲۲۵٬۰۰۰تومان
جلد کتاب تاریخ مختصر زبان شناسی ساختگرا

پیتر متیوس

ترجمه‌ی راحله گندمکار

کتابسرای میردشتی

۲۰٪۶۰٬۰۰۰۴۸٬۰۰۰تومان

درباره‌ی زبان‌شناسی

کودکی که هنوز درست راه نمی‌رود، جمله‌هایی می‌سازد که تا امروز هیچ‌کس نشنیده است. ما بدون آنکه فکر کنیم، می‌دانیم کدام جمله در زبان مادری‌مان درست است و کدام غلط. کلمه‌ها در گذر زمان معنی عوض می‌کنند و لهجه‌ها از شهری به شهر دیگر فرق می‌کنند. زبان‌شناسی علمی است که به این پرسش‌ها نگاه منظم و علمی می‌اندازد. در این صفحه کتاب‌های زبان‌شناسی را می‌بینید: منابع دانشگاهی، کتاب‌های نظری، پژوهش‌هایی درباره‌ی زبان فارسی و کتاب‌های آشنایی برای خواننده‌ی کنجکاو.

اگر دانشجوی زبان‌شناسی یا رشته‌های مرتبط هستید، اگر مترجم یا معلم زبان‌اید، یا فقط دوست دارید بدانید زبان چطور کار می‌کند، در ادامه راهنمایی برای انتخاب کتاب پیدا می‌کنید. درباره‌ی شاخه‌های اصلی این علم، فرق کتاب‌های عمومی و تخصصی و مسیر پیشنهادی مطالعه هم حرف می‌زنیم.

زبان‌شناسی چیست و چه پرسش‌هایی دارد؟

زبان‌شناسی مطالعه‌ی علمی زبان است. زبان‌شناس به جای آنکه بگوید کدام شکل گفتار «درست‌تر» است، می‌پرسد زبان چگونه ساخته شده و چگونه کار می‌کند. چه صداهایی در یک زبان هست و چگونه کنار هم می‌نشینند؟ واژه‌ها چگونه ساخته می‌شوند؟ جمله‌ها چه قاعده‌ای دارند؟ معنی از کجا می‌آید؟ کودک چگونه زبان یاد می‌گیرد؟ زبان‌ها چگونه تغییر می‌کنند؟

این پرسش‌ها ساده به نظر می‌رسند ولی جوابشان ساده نیست. برای همین علمی گسترده با شاخه‌های متعدد شکل گرفته است. بسیاری از کسانی که برای اولین بار سراغ زبان‌شناسی می‌روند، از اینکه چیزی به این آشنایی، چنین عمق و پیچیدگی‌ای دارد، شگفت‌زده می‌شوند.

نکته‌ی مهمی که کتاب‌های خوب تاکید می‌کنند این است که زبان‌شناسی علمی توصیفی است. یعنی کار آن توصیف و فهم زبان است، نه صدور حکم درباره‌ی درست و غلط بودن گفتار مردم. برای همین با دستور زبان مدرسه‌ای و فرهنگ املا، که جنبه‌ی آموزشی و هنجاری دارند، فرق دارد، هر چند هر دو با هم در ارتباط‌اند.

شاخه‌های اصلی زبان‌شناسی در کتاب‌ها

وقتی فهرست کتاب‌های این دسته را می‌خوانید، عنوان‌ها به شاخه‌های مختلف اشاره می‌کنند. آشنایی مختصر با این شاخه‌ها به شما کمک می‌کند بفهمید هر کتاب به چه کار می‌آید.

آواشناسی و واج‌شناسی

آواشناسی به صداهای زبان می‌پردازد: چگونه تولید می‌شوند و چگونه شنیده می‌شوند. واج‌شناسی به نظام صداها در یک زبان مشخص می‌پردازد و اینکه کدام صداها معنی را عوض می‌کنند.

ساخت‌واژه

مطالعه‌ی ساختار کلمه‌ها و چگونگی ساخته شدن واژه‌ها از اجزای کوچک‌تر. در فارسی، ساخت فعل و ترکیب‌های واژگانی مثال‌های خوبی‌اند.

نحو

مطالعه‌ی قواعد ساخت جمله. عنوانی مثل «تعیین همبستگی‌های نحوی و آوایی در ساخت ارتقایی و مبتداسازی در زبان فارسی» از حوزه‌ی پژوهشی دقیق نحو در فارسی می‌آید. «ظرفیت فعل» هم از عنوانش پیداست که به رابطه‌ی فعل و عناصر همراه آن در جمله می‌پردازد.

معنی‌شناسی

مطالعه‌ی معنی در سطح واژه و جمله. «آشنایی با معنی‌شناسی صوری» نمونه‌ای از این شاخه است که رویکرد صوری و دقیق را نشان می‌دهد.

کاربردشناسی و جامعه‌شناسی زبان

اینکه مردم در موقعیت‌های واقعی چگونه از زبان استفاده می‌کنند و زبان چه رابطه‌ای با جامعه، طبقه و منطقه دارد.

زبان‌شناسی شناختی و روان‌شناسی زبان

رابطه‌ی زبان و ذهن. عنوانی مثل «بوطیقای شناختی» در مجموعه‌ی «نگین‌های زبان‌شناسی» به این رویکرد اشاره دارد، و «رفتار ژنومیک زبان» رابطه‌ی زبان با زیست‌شناسی را نشانه می‌رود.

زبان‌شناسی پیکره‌ای

مطالعه‌ی زبان بر اساس مجموعه‌های بزرگ از متن‌های واقعی. «زبان‌شناسی پیکره‌ای» از عنوان‌هایی است که به این روش نوین اشاره دارد.

چند نام بزرگ در کتاب‌های زبان‌شناسی

در هر علمی، نام‌هایی هست که بارها می‌شنوید. در این دسته هم عنوان‌هایی با نام «سوسور» و «چامسکی» هست. این دو از چهره‌های مهم تاریخ این علم‌اند.

فردینان دو سوسور را بسیاری بنیان‌گذار زبان‌شناسی ساختاری مدرن می‌دانند. ایده‌ی اصلی او این بود که زبان را باید نظامی از نشانه‌ها دید که اجزایش با هم رابطه دارند. کتاب «سوسور» که در این دسته هست، از روی عنوان، احتمالا معرفی او و اندیشه‌اش است.

نوآم چامسکی با نظریه‌ی دستور زایشی شناخته می‌شود و از اثرگذارترین نام‌های این علم در سده‌ی بیستم است. عنوان «نوآم چامسکی و انقلاب زبان‌شناسی» از مجموعه‌ای است که به معرفی بزرگان روان‌شناسی و تعلیم و تربیت می‌پردازد و نشان می‌دهد چامسکی فقط در زبان‌شناسی نیست و در حوزه‌های مجاور هم مطرح است.

البته پیش از خرید، مشخصات هر کتاب را بخوانید تا بدانید سطح آن چیست و برای چه مخاطبی نوشته شده است. ما فقط از روی عنوان حرف می‌زنیم.

زبان فارسی در کتاب‌های زبان‌شناسی

برای فارسی‌زبان‌ها، مهم است که بتوانند زبان‌شناسی را با مثال‌های زبان خودشان یاد بگیرند. خوشبختانه کتاب‌هایی هست که همین کار را می‌کنند. «مبانی زبان‌شناسی و کاربرد آن در زبان فارسی» از عنوانش پیداست که مبانی عمومی را با مثال فارسی می‌آمیزد. «درباره‌ی گونه‌ی علمی زبان فارسی» هم به یکی از پرسش‌های مهم می‌پردازد: فارسی چگونه برای بیان مفاهیم علمی به کار می‌رود.

کتاب «دستور مفصل امروز» هم در فهرست هست و از عنوانش دستور زبان معاصر را نشان می‌دهد. دستور زبان و زبان‌شناسی همسایه‌اند ولی یکی نیستند. دستور معمولا قواعد را برای آموزش و کاربرد شرح می‌دهد و زبان‌شناسی به تحلیل نظری و علمی زبان می‌پردازد. بسیاری از دانشجویان از دستور شروع می‌کنند و بعد وارد زبان‌شناسی می‌شوند.

اگر به زبان‌های دیگر هم علاقه دارید، این دسته را با زبان‌های خارجی ببینید که مجموعه‌ی بزرگ‌تری است. برای زبان عربی می‌توانید به زبان عربی بروید، و برای ترکی استانبولی و اسپانیایی به زبان ترکی استانبولی و زبان اسپانیایی.

کتاب زبان‌شناسی برای مبتدی‌ها: از کجا شروع کنیم؟

اگر تا حالا زبان‌شناسی نخوانده‌اید، نگران نباشید. ورود به آن دشوار نیست، فقط باید با کتاب درست شروع کنید. یک مسیر ساده می‌تواند کمک کند.

  1. کتاب مقدماتی را انتخاب کنید. کتابی که «مبانی» یا «آشنایی» در عنوانش هست، معمولا مناسب شروع است. مجموعه‌ی «دامیز» که در این دسته هست، از روی عنوان برای شروع آسان طراحی شده است.
  2. با مثال‌های آشنا کار کنید. کتابی که مثال فارسی دارد، برای شما ملموس‌تر است.
  3. یک شاخه را عمیق‌تر کنید. اگر به صدا علاقه دارید، آواشناسی؛ اگر به معنی، معنی‌شناسی؛ اگر به ذهن، زبان‌شناسی شناختی.
  4. سراغ نام‌های بزرگ بروید. بعد از مبانی، کتاب‌هایی درباره‌ی سوسور یا چامسکی افق شما را باز می‌کنند.
  5. پژوهش‌های تخصصی را بعدا بخوانید. کتاب‌های پژوهشی دقیق‌اند و برای کسی است که پایه‌ی محکم دارد.

لازم نیست همه‌چیز را در یک بار بفهمید. زبان‌شناسی علمی است که هر بار با لایه‌ی تازه‌ای می‌خوانید.

زبان‌شناسی برای دانشجوها و پژوهشگران

دانشجوی زبان‌شناسی در طول تحصیل با چند نوع کتاب سروکار دارد. کتاب‌های درسی مبانی، کتاب‌های هر شاخه‌ی تخصصی و کتاب‌های پژوهشی برای پایان‌نامه. چند توصیه‌ی عملی هست.

اول، با استاد هماهنگ کنید که کدام کتاب و کدام ویراست مورد نظر است. کتاب‌های درسی این رشته گاهی در چاپ‌های مختلف فرق می‌کنند. دوم، برای پایان‌نامه، کتاب‌های پژوهشی مثل عنوان‌های مربوط به نحو فارسی یا زبان‌شناسی پیکره‌ای منبع ارزشمندی‌اند. سوم، به منابع بین‌رشته‌ای هم توجه کنید؛ زبان‌شناسی با روان‌شناسی، مغز و اعصاب، فلسفه و علوم رایانه پیوند دارد. چهارم، فهرست منابع پایان هر کتاب را بخوانید؛ راهنمای خوبی برای کتاب بعدی است.

پژوهشگران معمولا کتابخانه‌ای بر اساس موضوع خودشان می‌سازند و بیشتر به کتاب‌های مرجع، مجموعه‌ی مقاله‌ها و پژوهش‌های تازه نیاز دارند.

زبان‌شناسی برای مترجمان و معلمان زبان

شاید فکر کنید زبان‌شناسی نظری است و ربطی به کار مترجم و معلم ندارد، ولی این‌طور نیست. مترجم با فهمیدن ساختار جمله در دو زبان، ترجمه‌ی دقیق‌تری می‌کند. معلم زبان با شناخت مراحل یادگیری زبان، بهتر می‌تواند خطاهای زبان‌آموز را بفهمد و راه‌حل بدهد.

اگر ترجمه یا آموزش زبان برایتان مهم است، دسته‌های نزدیک هم به کارتان می‌آیند. آموزش زبان انگلیسی برای معلمان و زبان‌آموزان، مترجمی زبان انگلیسی برای کسانی که به ترجمه علاقه دارند، و مترجمی زبان فرانسه برای مترجمان فرانسه. همچنین زبان و ادبیات انگلیسی و زبان و ادبیات فرانسه برای کسانی که ادبیات را دنبال می‌کنند.

پیوند زبان‌شناسی با این حوزه‌ها این است که هر کدام در اصل با زبان کار می‌کنند و زبان‌شناسی چارچوب علمی برای فهمیدن این کار می‌دهد.

زبان و ذهن: بخشی از داستان که خواندنی است

یکی از جذاب‌ترین بخش‌های این علم، رابطه‌ی زبان و ذهن است. کودکی که هنوز مدرسه نرفته، بدون آموزش رسمی قاعده‌های پیچیده‌ی زبان را به‌کار می‌گیرد. این واقعیت پرسش بزرگی است: چه چیزی در ما هست که زبان یاد گرفتن را ممکن می‌کند؟ نظریه‌های متفاوتی به این پرسش جواب داده‌اند و هنوز بحث ادامه دارد.

عنوان‌هایی مثل «رفتار ژنومیک زبان» و «بوطیقای شناختی» در این دسته نشان می‌دهند که این رابطه چه دامنه‌ی گسترده‌ای دارد، از زیست‌شناسی تا ادبیات. اگر به این موضوع علاقه دارید، کتاب‌های این بخش می‌توانند ساعت‌ها شما را سرگرم کنند و نگاهتان را نسبت به گفتار روزمره عوض کنند.

البته در این حوزه، نظریه‌ها متعددند و هر نویسنده از زاویه‌ی خودش می‌نگرد. برای دید کامل، بهتر است چند کتاب از رویکردهای مختلف را بخوانید و فقط به یک منبع بسنده نکنید.

لهجه، گویش و زبان: سه واژه‌ی به‌ظاهر ساده

در گفت‌وگوی روزمره، «لهجه»، «گویش» و «زبان» را گاهی به جای هم به کار می‌بریم. اما در این علم، هر کدام معنی مشخصی دارد. لهجه معمولا به تفاوت در تلفظ گفته می‌شود: مثلا یک جمله را دو نفر از دو شهر با آهنگ و صداهای متفاوت می‌گویند. گویش بیشتر از لهجه است و علاوه بر تلفظ، واژه‌ها و ساخت جمله را هم شامل می‌شود. مرز میان گویش و زبان مشخص نیست و به عوامل اجتماعی و تاریخی هم بستگی دارد، نه فقط به ساختار.

این موضوع برای ایران که زبان‌ها و گویش‌های متنوعی دارد، خواندنی است. بسیاری از خواننده‌ها از دیدن اینکه چگونه یک علم می‌تواند تنوع را با احترام توصیف کند و کسی را برتر یا پست‌تر نداند، لذت می‌برند. در نگاه این علم، هیچ گویشی «غلط» نیست؛ هر گویش نظام خودش را دارد.

اگر می‌خواهید در این باره بخوانید، به دنبال کتاب‌هایی باشید که درباره‌ی جامعه و زبان یا گویش‌شناسی نوشته شده‌اند. مشخصات هر کتاب نشان می‌دهد به چه موضوعی می‌پردازد.

کودک و یادگیری زبان: معمایی که هنوز جذاب است

یکی از شگفت‌ترین پدیده‌ها این است که بچه‌ها بدون کلاس درس زبان یاد می‌گیرند. یک کودک دوساله چند کلمه می‌گوید و چند سال بعد جمله‌های پیچیده می‌سازد. او نه فهرست قاعده‌ها را حفظ کرده و نه معلمی به او دستور زبان درس داده است. این اتفاق چطور می‌افتد؟

نظریه‌های مختلف پاسخ‌های متفاوتی داده‌اند. بعضی بر نقش تقلید و محیط تاکید می‌کنند، بعضی بر توانایی ذاتی آدم برای یادگیری زبان، و بعضی بر ترکیب هر دو. این بحث هنوز ادامه دارد و کتاب‌هایی که به آن می‌پردازند، معمولا چند دیدگاه را کنار هم می‌گذارند.

برای والدین هم این بخش جذاب است، چون نگاه تازه‌ای به گفتار کودک می‌دهد. خطاهای کودکانه، مثل استفاده‌ی خلاقانه از قاعده‌ای که هنوز استثنایش را نیاموخته‌اند، از نگاه این علم نشانه‌ی رشد است، نه ضعف. اگر فرزند کوچکی دارید و به این پرسش‌ها علاقه‌مندید، کتاب‌های زبان‌آموزی کودک مطالعه‌ی جالبی‌اند. البته اگر نگران رشد گفتار فرزندتان هستید، کتاب جای مشورت با متخصص گفتاردرمانی و پزشک را نمی‌گیرد.

تاریخ زبان‌ها: کلمه‌ها هم سفر می‌کنند

زبان‌ها ثابت نمی‌مانند. واژه‌هایی که امروز به کار می‌بریم، بعضی سده‌ها پیش شکل دیگری داشتند و بعضی از زبان‌های دیگر آمده‌اند. فارسی هم در گذر تاریخ با زبان‌های دیگر ارتباط داشته و از آن‌ها و به آن‌ها واژه داده و گرفته است. مطالعه‌ی این تغییرها شاخه‌ای است که به آن «زبان‌شناسی تاریخی» می‌گویند.

ایده‌ی اصلی این شاخه ساده است: اگر دو زبان شباهت‌های منظم دارند، شاید از یک ریشه‌ی مشترک آمده باشند. با مقایسه‌ی واژه‌ها و ساخت‌ها، می‌توان درباره‌ی خویشاوندی زبان‌ها نتیجه‌گیری کرد. برای کسی که به تاریخ یا ریشه‌ی واژه‌ها علاقه دارد، این حوزه لذت‌بخش است.

در زندگی روزمره هم می‌توانید این نگاه را تمرین کنید: هر بار به واژه‌ای برخوردید که به نظرتان عجیب است، بپرسید از کجا آمده و چرا این شکل را دارد. همین پرسش ساده، آغاز تفکر زبان‌شناسانه است.

زبان و فناوری: از پیکره تا ماشین

در سال‌های اخیر، زبان و رایانه به هم نزدیک‌تر شده‌اند. پیکره‌ها، یعنی مجموعه‌های بزرگ از متن واقعی، به پژوهشگران اجازه می‌دهند به جای حدس، از روی داده‌ی واقعی درباره‌ی بسامد واژه‌ها و الگوهای زبانی نتیجه بگیرند. کتاب «زبان‌شناسی پیکره‌ای» از عنوانش به همین روش اشاره دارد.

این نگاه داده‌محور به بسیاری از حوزه‌ها، از فرهنگ‌نویسی تا آموزش زبان و پردازش خودکار متن، کمک کرده است. اگر به فناوری و زبان علاقه دارید، این بخش را از دست ندهید. برای آشنایی با جنبه‌ی فناورانه هم می‌توانید در دسته‌ی زبان‌های خارجی به دنبال کتاب‌های مرتبط بگردید.

البته کتاب‌های این حوزه معمولا پیش‌نیاز دارند: کمی آمار، کمی آشنایی با رایانه و البته دانش پایه‌ی زبانی. اگر تازه‌کارید، اول مبانی را بخوانید و بعد به این بخش برسید.

تمرین‌های کوچک برای فکر کردن مثل یک زبان‌شناس

برای اینکه حس این علم را بچشید، لازم نیست کتاب سنگین بخوانید. با چند تمرین ساده شروع کنید و ببینید چقدر جذاب است.

  1. آزمایش جمله. جمله‌ای بسازید و ترتیب کلمه‌هایش را عوض کنید. کدام ترتیب‌ها طبیعی به گوش می‌رسند و کدام نه؟ این تمرین به قاعده‌های نحو اشاره دارد.
  2. شنیدن صداها. دو کلمه‌ی مشابه مثل «دار» و «دور» را آهسته بگویید. کدام صدا در دهان شما فرق می‌کند؟ این تمرین وارد آواشناسی می‌شود.
  3. ساخت واژه. ببینید چگونه از یک واژه مثل «کتاب» چند واژه‌ی تازه می‌سازید: کتابخانه، کتابدار، کتابفروشی. الگوها را کشف کنید.
  4. معنی در بافت. یک کلمه را در سه جمله‌ی مختلف به کار ببرید. آیا معنی‌اش هر بار یکسان است؟
  5. گفتار دیگران. به لهجه‌ی اطرافیان گوش دهید و تفاوت‌ها را یادداشت کنید، بدون قضاوت.

این تمرین‌ها ساده‌اند ولی شما را با شیوه‌ی نگاه این علم آشنا می‌کنند. اگر لذت بردید، احتمالا از خواندن کتاب‌های مبانی هم لذت می‌برید.

داستانک: معلمی که لهجه‌ی شاگردش را فهمید

معلمی در کلاس، شاگردی داشت که همیشه کلمه‌ها را کمی متفاوت تلفظ می‌کرد. اوایل فکر می‌کرد شاگرد بی‌دقت است و مدام اصلاحش می‌کرد. شاگرد کم‌کم ساکت شد و کمتر حرف زد. معلم که به تازگی کتابی درباره‌ی لهجه و گویش خوانده بود، متوجه شد این تفاوت‌ها نظام دارد و از زبان خانوادگی شاگرد می‌آید.

او روش را عوض کرد. به‌جای اصلاح مداوم، تفاوت را توضیح داد و به شاگرد گفت هر دو شکل ارزش خودش را دارد و فقط در موقعیت رسمی بهتر است شکل معیار را هم بداند. شاگرد دوباره با اعتماد حرف زد.

این داستان خیالی است ولی نکته‌ای واقعی دارد: شناخت علمی زبان، احترام به گوینده‌ها را بیشتر می‌کند. کسی که بداند زبان چگونه کار می‌کند، کمتر به دیگران برچسب می‌زند.

چگونه کتاب زبان‌شناسی را بخوانیم؟

زبان‌شناسی اصطلاح زیاد دارد و ممکن است خواندن کتاب در ابتدا سخت به نظر برسد. چند عادت ساده کمک می‌کند.

اصطلاح‌ها را یادداشت کنید

هر اصطلاح تازه را با تعریف کوتاه و یک مثال بنویسید. بعد از چند فصل، فهرستی خواهید داشت که خواندن را روان می‌کند.

مثال بسازید

هر قاعده‌ای که می‌خوانید، با جمله‌های خودتان امتحان کنید. زبان‌شناسی علمی است که می‌توانید با گفتار روزمره خودتان بیازمایید.

نمودار و نمادها را جدی بگیرید

در نحو و واج‌شناسی نمودار و نماد زیاد است. اول ترسناک به نظر می‌رسند ولی وقتی سازوکارشان را بفهمید، به ابزار قدرتمندی برای فهم تبدیل می‌شوند.

با دیگران بحث کنید

بحث درباره‌ی مثال‌های مبهم با هم‌کلاسی یا دوست، فهم را عمیق‌تر می‌کند. زبان بین همه مشترک است و همه چیزی برای گفتن دارند.

معنی و ادبیات: پلی به سوی بوطیقا

یکی از جذاب‌ترین پیوندها، پیوند این علم با ادبیات است. وقتی شاعری استعاره می‌سازد، در واقع از امکانات زبان به شکلی نو استفاده می‌کند. رویکردهای شناختی به این پرسش می‌پردازند که استعاره چگونه در ذهن کار می‌کند و چرا برخی تصویرها این‌قدر اثرگذارند. عنوانی مثل «بوطیقای شناختی» که در این دسته می‌بینید، از همین تقاطع می‌آید.

برای علاقه‌مندان ادبیات، این کتاب‌ها دیدگاه تازه‌ای می‌دهند. شعر و داستان را می‌توان نه فقط از نظر زیبایی‌شناسی، بلکه از نظر سازوکارهای ذهنی هم بررسی کرد. در عین حال، این رویکرد جای خواندن و لذت بردن از متن ادبی را نمی‌گیرد؛ مکمل آن است. اگر ادبیات را دوست دارید و می‌خواهید بدانید چرا بعضی جمله‌ها این‌قدر در دل می‌نشینند، چنین کتاب‌هایی برای شما نوشته شده‌اند.

برای شروع، بهتر است اول کتاب مقدماتی درباره‌ی معنی و سپس کتاب شناختی را بخوانید. بدین ترتیب، واژه‌ها و ایده‌های پایه را می‌شناسید و متن تخصصی‌تر برایتان روشن‌تر می‌شود.

اشتباه‌های رایج در خرید کتاب زبان‌شناسی

  1. اشتباه گرفتن دستور با زبان‌شناسی. کتاب دستور برای آموزش قواعد است و کتاب زبان‌شناسی برای تحلیل علمی.
  2. شروع با کتاب پژوهشی. این کتاب‌ها برای کسی است که پایه دارد. اول مبانی را بخوانید.
  3. توجه نکردن به رویکرد. نظریه‌ها متفاوت‌اند و بعضی کتاب‌ها فقط یک رویکرد را شرح می‌دهند.
  4. انتظار آموزش زبان خارجی. کتاب زبان‌شناسی زبان را تحلیل می‌کند و برای یادگیری یک زبان خارجی مناسب نیست.
  5. نادیده گرفتن مجموعه. بعضی عنوان‌ها بخشی از یک مجموعه‌اند، مثل «نگین‌های زبان‌شناسی» یا «کتاب‌های دامیز». مشخصات را ببینید تا بدانید کدام جلد را می‌خرید.

چرا نسخه‌ی چاپی برای کتاب‌های زبان‌شناسی؟

در زبان‌شناسی نمودار درختی، جدول و مثال زیاد است و خواننده معمولا مجبور است بین صفحه‌ها برود و برگردد. کتاب چاپی برای این کار عالی است. می‌توانید یک صفحه را باز نگه دارید، کنارش یادداشت بنویسید و اصطلاح‌ها را علامت بزنید. همچنین برای دانشجو که باید حاشیه‌نویسی کند و هنگام امتحان مرور کند، کتاب چاپی از هر چیز دیگری راحت‌تر است.

نسخه‌ی چاپی را می‌توانید آنلاین سفارش بدهید. مشخصات هر کتاب در صفحه‌ی خودش است و قیمت و موجودی هر کتاب هر روز به‌روز می‌شود.

پرسش‌های پرتکرار درباره‌ی کتاب زبان‌شناسی

برای شروع زبان‌شناسی چه کتابی بخوانم؟

یک کتاب مبانی یا مقدمه، ترجیحا با مثال فارسی. بعد از آن می‌توانید به سراغ شاخه‌ی مورد علاقه‌تان بروید.

فرق دستور زبان و زبان‌شناسی چیست؟

دستور زبان بیشتر قواعد را برای آموزش و کاربرد شرح می‌دهد. زبان‌شناسی به تحلیل علمی و نظری زبان می‌پردازد. هر دو به هم مرتبط‌اند.

آیا برای خواندن این کتاب‌ها باید زبان خارجی بدانم؟

برای کتاب‌های فارسی، نه. برای مقاله‌ها و منابع اصلی، دانستن انگلیسی مفید است.

چامسکی و سوسور را از کجا بخوانم؟

کتاب‌هایی که درباره‌ی هر کدام نوشته شده، معرفی خوبی‌اند. عنوان‌هایی با نام آن‌ها در این دسته هست. مشخصات را ببینید تا سطح کتاب را بدانید.

آیا این کتاب‌ها برای یاد گرفتن زبان انگلیسی مفیدند؟

مستقیم نه. برای آموزش زبان انگلیسی، دسته‌ی آموزش زبان مناسب‌تر است. زبان‌شناسی به فهم عمیق‌تر ساختار زبان کمک می‌کند.

کتاب‌های پژوهشی این دسته برای چه کسانی است؟

برای دانشجوی تحصیلات تکمیلی و پژوهشگر که می‌خواهد در یک حوزه‌ی مشخص عمیق شود.

چگونه نسخه‌ی چاپی را سفارش دهم؟

نسخه‌ی چاپی را می‌توانید آنلاین سفارش بدهید. مشخصات و وضعیت هر کتاب در صفحه‌ی خودش است.

جمع‌بندی: زبان را از نو ببینید

زبان‌شناسی به شما یاد می‌دهد چیزی را که هر روز به کار می‌برید، دوباره و دقیق ببینید. با یک کتاب مقدماتی شروع کنید، مثال‌های فارسی را بخوانید، نام‌های بزرگ را بشناسید و کم‌کم به سراغ شاخه‌ی مورد علاقه‌تان بروید.

حالا می‌توانید کتاب‌های این دسته را مرور کنید، مشخصات آن‌ها را بخوانید و نسخه‌ی چاپی مورد نظرتان را آنلاین سفارش دهید. مطالعه‌ی زبان، سفری است که هرگز تمام نمی‌شود.