حسن صباح: خداوند الموت

کتاب حسن صباح: خداوند الموت نوشتۀ پل آمیر به ترجمه و اقتباس ذبیح‌الله منصوری گزیده‌ای از متن کتاب مقدمۀ مترجم کتابی که اینک به شما تقدیم می‏شود حاوی یک دوره از تاریخ ایران است که تا امروز تصور می‏کردیم بر آن دوره وقوف کامل داریم. ولی بعد از خواندن این کتاب متوجه می‏شویم که قسمتی از وقایع و اخبار آن دوره بر ما مجهول بوده است. همان‏طور که در این کتاب می‏خوانیم، مبدأ تاریخ فرقۀ اسماعیلیه بر ما معلوم نیست و ما از زمانی که تاریخ فرقۀ اسماعیلیه اطلاع صحیح در دست داریم که خلافت فاطمی‏ها در شمال افریقا تثبیت شد. به طوری که در همین کتاب می‏خوانیم، بعد از اینکه هلاکو بر قلاع اسماعیلیه مستولی شد، تمام آثار مکتوب که در آن قلاع بود، از بین رفت و هر زمان که حکومت‏های وقت بر یک قلعه اسماعیلی مستولی می‏شدند، هر کتاب و نوشته‏ای را که به مذهب اسماعیلی مربوط بود از بین می‏بردند. مع‏هذا آنچه از مورخان شرق و غرب به جا مانده، نشان می‏دهد که مذهب اسماعیلیان در دورۀ حسن صباح و جانشین‏های او رواج داشته است. برداشتی که در این کتاب از نهضت حسن صباح شده، غیر از آن است که تا امروز در کتب دیگر راجع به فرقۀ اسماعیلیه نوشته‏اند و از آنچه نویسنده این کتاب می‏گوید چنین استنباط می‏شود که نهضت حسن صباح، فقط یک نهضت مذهبی نبوده، بلکه آن مرد می‏خواسته ایران را از تحت سلطۀ خلفای عباسی یا کسانی که از سلاطین و امرای محلی ایران بودند، اما از خلفای عباسی گوش شنوا داشتند، برهاند. بحث مربوط به قلاعی که در آنجا فداییان اسماعیلی پرورش می‏یافتند یک بحث جدید است و در تواریخی که تا امروز راجع به فرقۀ اسماعیلیه الموت نوشته‏اند دیده نشده و برای خواننده تازگی دارد و یکی از مختصات این کتاب معرفی قیافه‏هایی است که ما آنها را کم می‏شناختیم و نمی‏دانستیم در دورۀ حسن صباح، در فرقۀ اسماعیلیۀ الموت، مردانی آنچنان لایق و فداکار برای احیای ایران وجود داشته‏اند. ممکن است بر نویسنده ایراد بگیرند که در بعضی قسمت‏های کتاب خود را دچار اطناب کرده یا در حاشیۀ وقایع، تخیل خود را در وقایع کتاب دخیل کرده، ولی این پدیده در اکثر کتاب‏هایی که دربارۀ تاریخ قدیم نوشته‏اند دیده می‏شود. برای اینکه یک نویسندۀ محقق که درصدد برمی‏آید سلسله‏ای از وقایع تاریخی مربوط به تقریباً یک هزار سال قبل را به طرزی روشن از منابع گوناگون و متضاد بنویسد، ناگزیر است از عقل خود استمداد کند و مطالبی را که با منطق واقعیت‏ها مغایر است، نپذیرد. این است که قدری اطناب و قدری تخیل نویسنده از ارزش این کتاب نمی‏کاهد. در تاریخ‏نویسی اصلی وجود دارد که آن دخالت نظریۀ مورخ در تحقیق‏های تاریخی است. مورخ هر قدر بی‏طرف باشد، هنگام تحقیق در تاریخ نمی‏تواند نظریۀ خود را در تحقیق دخالت ندهد، به دلیل اینکه آنچه از تاریخ استخراج و استنتاج می‏کند، ناشی از فهم و عقل و قدرت تخیل اوست. مگر اینکه تحقیق نکند و فقط به ذکر وقایع از منابع متشابه یا متضاد اکتفا کند و همین که پای تحقیق و تحلیل تاریخ پیش آمد، ناگزیر قسمتی از نظریۀ خود مورخ وارد تاریخ می‏شود. خواننده وقتی این کتاب را برای خواندن به دست گرفت و تعدادی از صفحات را خواند، متوجه می‏شود که برای نوشتن این کتاب خیلی زحمت کشیده‏اند و هر قدر که پیش می‏رود علاقه‏اش برای خواندن فصل‏های دیگر زیادتر می‏شود و بعد از اینکه کتاب را به پایان رسانید، درمی‏یابد که کتاب خداوند الموت از جمله کتاب‏هایی است که هرکس یک بار آن را بخواند، مضامین اصلی کتاب را هرگز فراموش نخواهد کرد و تا پایان عمر، آن مضامین و اسم بعضی از قهرمانان کتاب در حافظه‏اش باقی خواهد ماند. ذبیح‏الله حکیم‏اللهی (منصوری) توضیح کتابی که اینک به دست خواننده می‏رسد، یک سرگذشت تاریخی است که قسمت‏های اصلی آن مطابق نص تاریخ است. ولی نویسندۀ این کتاب به احتمال قوی بر اثر مطالعات خود در کشور فرانسه یا ممالک دیگر قسمت‏هایی را وارد کتاب کرده که دارای جنبۀ تخیل است و نیز در کتاب روایتی مربوط به اعلام قیامة‏القیامه از طرف حسن صباح وجود دارد که صحیح نیست و قیامة‏القیامه بعد از حسن صباح از طرف داعی حسن دوم اعلام شده است. در این کتاب راجع به حشاشین بحث شده و ممکن است برای بعضی از خوانندگان این نظر به وجود بیاید که کلمۀ حشاشین از کلمۀ اساسین فرنگی گرفته شده، در صورتی که در زمان حسن صباح مسلمین هنوز با فرنگی‏ها دارای آن گونه مناسبات نبودند تا از آنها اصطلاحاتی را اقتباس کنند. از دورۀ جنگ‏های صلیبی که می‏دانیم مدت 200 سال طول کشید، این مناسبات شروع شد و در همان دوره بود که فرنگی‏ها نیز با آثار دانشمندان اسلامی آشنا شدند و کتاب‏های علمای اسلامی، به‏ویژه کتاب‏های محمد بن زکریای رازی و ابن سینا را به زبان علمی خودشان که زبان لاتین بود، ترجمه کردند. بنابراین، اصطلاح حش