شاه جنگ ایرانیان در جنگ چالدران

کتاب شاه‌جنگ ایرانیان در جنگ چالدران نوشتۀ اشتن متز به ترجمه و اقتباس ذبیح‌الله منصوری گزیده‌ای از متن کتاب نمایش سرهای بریده در خیابان‏های استانبول در شهر زیبای استانبول کنار بغاز [1] ِ بسفور یک میدان بزرگ برای فروش اسب و استر و شتر و الاغ وجود داشت و بازار مزبور که در تمام فصول سال گرم بود، در فصل پاییز گرمتر می‏شد. برای این‏که در آن فصل عده‏ای زیاد از مربیان دام، اسب‏ها و چهارپایان دیگر خود را می‏آوردند که در آن بازار به فروش برسانند. خریداران اسب و الاغ و قاطر در فصل پاییز بیش از فصول دیگر بودند زیرا در آن فصل زارعین محصول خود را از صحرا جمع‏آوری کرده، با فروش آن پولدار می‏شدند و می‏توانستند برای مزارع خود چهارپا خریداری نمایند. در استانبول همه می‏دانستند که اکثر خریداران بازار مال‏فروش‏ها در فصل پاییز زارعین می‏باشند و بین آنها از طبقات دیگر کم دیده می‏شدند. مردی بلند قامت و چهارشانه که به رسم ترک‏ها عمامه‏ای بزرگ، دارای سه برآمدگی موسوم به «عمامۀ سه‏شاخ» بر سر نهاده و یک قبای سفید رنگ پشمی در برکرده، خنجری به کمر زده بود، در آن بازار بین فروشندگان حرکت می‏کرد. آن مرد صورتی گلگون و سبیلی بلند داشت و قیافه‏اش نشان می‏داد که باید سی‏ساله باشد. فروشندگان در نظر اول می‏فهمیدند که آن مرد برای خرید اسب یا استر آمده و مردی چون او خریدار درازگوش نیست زیرا قیافه و اندامش آشکار می‏کرد که زارع نمی‏باشد. فروشندگان به آن مرد تعارف می‏کردند و می‏گفتند بفرمایید و این اسب یا این استر را خریداری کنید. آن مرد نظری به اسب یا استر می‏انداخت و بعضی از اوقات دهان اسب را می‏گشود که دندان‏هایش را ببیند و بعد بدون این‏که چیزی بگوید به راه می‏افتاد. فروشنده می‏‏‏پرسید که آیا این اسب را خریداری نمی‏کنید؟ آن مرد می‏گفت: نه این اسب به درد من نمی‏خورد. وقتی آن مرد از مقابل بیش از ده اسب گذشت و هیچ یک از آنها را خریداری نکرد یکی از فروشندگان پرسید پس شما چه نوع اسب می‏خواهید؟ آن مرد گفت من اسبی می‏خواهم که جوان و پرطاقت و با نفس باشد و بتواند خستگی را تحمل نماید. فروشنده اظهار کرد این اسب که من به تو تقدیم می‏کنم خیلی نفس دارد و من حاضرم که آن را به‏شرط به تو بفروشم و اگر ناراضی شدی می‏توانی اسب را پس بدهی. مرد بلند قامت گفت: نه… نه…؛ من اسب تو را خریداری نمی‏نمایم زیرا اسبی که سینه‏اش این قدر تنگ است نمی‏تواند دارای نفس باشد و اگر آن را یک ربع فرسنگ بدوانند از نفس می‏افتد. آن مرد از جلوی فروشنده مزبور گذشت و بعد از این‏که ده‏قدم دور شد یکی از دلال‏های میدان مال‏فروش‏ها بانگ زد: افندی… افندی…! این کلمه عنوان کارمندان عالی رتبۀ دولت در عثمانی بود و به معنای «سرکار»؛ یعنی کسی است که در رأس یک کار می‏باشد و به‏تدریج بر اثر کثرت استعمال عنوان تمام مردها گردید. مرد بلند قامت که متوجه شد او را صدا می‏زنند رو برگردانید و یکی از دلال‏های میدان مال‏فروشی به او نزدیک شد و گفت: افندی، من می‏دانم تو چه می‏خواهی! بیا تا من یک اسب از اسب‏های «قره‏باغ» را به تو بفروشم. مرد بلند قامت گفت: قره‏باغ محل پرورش اسب است اما نژاد بومی ندارد و از جاهای دیگر اسب را به آن‏جا می‏آورند و می‏فروشند و این اسب که تو می‏خواهی به من بفروشی از چه نژاد می‏باشد؟ دلال جواب داد: این اسب از نژاد اسب‏های «کوکلان» است. معلوم بود که گفتۀ دلال مال‏فروش در مرد بلند قامت مؤثر واقع گردیده، زیرا پرسید: چند ساله است؟ دلال جواب داد: اسبی که من می‏خواهم به تو بفروشم پنج‏ساله می‏باشد؛ پنج ساله و از نژاد کوکلان و از ایلخی [2] قره‏باغ. مردی که عمامه بر سرداشت گفت: برویم و ببینیم. مرد دلال راهنمایی مشتری را برعهده گرفت و او را از وسط میدان گذرانید و به ضلع شمالی میدان برد و وارد اصطبل کرد و اسبی را به او نشان داد و گفت: آیا این حیوان را می‏پسندی یا نه؟ یک اسب کهر روشن متمایل به کرند مقابل آخور مشغول تعلیف بود و وقتی متوجه شد دو نفر کنارش ایستاده‏اند سر را از آخور خارج نمود و آن دو نفر را نگریست و سپس سر را وارد آخور کرد و مشغول تعلیف گردید. خریدار اسب با دقت هر چه تمامتر جثۀ آن حیوان را از مد نظر گذرانید و دست بر پشت و پاهایش کشید و آنگاه افسار اسب را تکان داده که سرش از آخور خارج شود و دهانش را گشود و دندان‏هایش را نگریست. پس از مشاهدۀ دندان‏ها، سر اسب را رها نمود و هر یک از چهار سم اسب را بلند کرد و به معاینۀ سم‏ها پرداخت که عیبی در چهار دست و پای اسب نباشد. پس از معاینات مزبور، مرد دلال افسار اسب را گشود و آن حیوان را از اصطبل خارج کرد و کنار میدان اسب را به حرکت درآورد و چند بار از مقابل چشم مشتری گذرانید و به آخور بست و خریدار گفت: خوب، قیمت این اسب چقدر است؟ دلال گفت: افندی، قیمت این اسب برای دیگران