بحران نفت - توسعه یا استقلال

کتاب «بحران نفت» نوشت? محمدحسین خانلرخانی پژوهشی دربار? ملی شدن نفت در ایران و خواسته ای که ملی شدن نفت در ایران را، به رغم دشواری های فراوان، میسر کرد. کتاب «بحران نفت: توسعه یا استقلال؟»، نوشت? محمدحسین خانلرخانی، در چارچوب رویکردی نظری، با عنوان «امنیت هستی شناختی»، به موضوع ملی شدن نفت در ایران می پردازد و با این رویکرد نظری توضیح می دهد که چرا دکتر محمد مصدق توانست، با وجود موانع و دشواری های فراوانی که بر سر راه ملی کردن نفت در ایران وجود داشت، این خواسته را محقق کند. محمدحسین خانلرخانی در کتاب «بحران نفت» دو رویکرد به موضوع نفت را مقابل یکدیگر قرار می دهد تا نشان دهد چگونه و تحت چه شرایط و براساس چه خواسته هایی یکی از این رویکردها، رویکردی که ملی شدن نفت مبتنی بر آن بود، توانست به رویکرد غالب بدل شود و طرح ملی شدن نفت به پشتوان? آن به ثمر برسد. کتاب «بحران نفت» نگاهی تازه به موضوع ملی شدن نفت در ایران دارد و این رویداد مهمّ تاریخ معاصر ایران را از چشم اندازی نو و متفاوت مورد بررسی و تحلیل قرار می دهد. مروری بر کتاب «بحران نفت» امنیت هستی شناختی، چنانکه در کتاب «بحران نفت» توضیح داده شده، نظریه ای است که از ساحت فلسفه و روانشناسی به ساحت سیاست و روابط بین الملل وارد شده و گفتمان های سنتی مصلحت محور در حوز? روابط بین الملل را مورد نقد قرار داده است. در چارچوب همین نظری? امنیت هستی شناختی است که موضوع ملی شدن نفت در ایران در کتاب «بحران نفت» مورد بررسی و تحلیل قرار گرفته است. پرسشی که باب بحث دربار? ملی شدن نفت را در کتاب «بحران نفت» باز می کند این است که چگونه، با وجود فشارهای گوناگون دولت های غربی بر ایران برای جلوگیری از ملی شدن نفت، دولت مصدق توانست پای این خواسته بایستد و نفت را در ایران ملی کند. به اعتقاد محمدحسین خانلرخانی در کتاب «بحران نفت» این توفیق با تحلیل ملی شدن نفت براساس نظری? امنیت هستی شناختی قابل توضیح است و توجه به این نظریه می تواند روشن کند که دولت مصدق چگونه بر انواع فشارها فائق آمد و دربرابر آن ها عقب نشینی نکرد و توانست خواست ملی شدن نفت را محقق کند. نویسنده در ابتدای کتاب «بحران نفت»، پس از مقدمه ای که در آن به توضیح نظریات مختلف دربار? ملی شدن نفت پرداخته است، نظری? امنیت هستی شناختی را، که نظریه ای جدید در این باب است، توضیح می دهد تا خواننده پیش زمینه ای برای ورود به بحث اصلی کتاب به دست آورد و با چارچوب نظری این بحث آشنا شود. نظری? امنیت هستی شناختی، امنیت برآمده از احساس بودن در جهان را در تقابل با امنیت برآمده از بقا و حفظ خود از تهدیدات و خطرات قرار می دهد. این نظریه، مبتنی بر گفتمان عزت محور و استقلال خواه، گفتمانی در تقابل با گفتمان مصلحت محور، است و امنیت را در پیوند با احساس استقلال و داشتن هویت و تشخص و مقابله با تحقیر تعریف می کند نه در پیوند با بقا و پیشرفت و توسعه به هر قیمتی. کتاب «بحران نفت» نشان می دهد که چنین تعریفی از امنیت چگونه وارد بحث روابط بین الملل شده است و روابط بین الملل ایران در جریان مذاکرات نفتی مربوط به ملی کردن نفت را چگونه می توان براساس آن تحلیل کرد. این کتاب بر آن است که توضیح دهد چگونه ملی شدن نفت میسر شد و تحقق آن چه پیوندی با امنیت هستی شناختی داشته است. در کتاب «بحران نفت» همچنین از گفتمانی سخن رفته که پیش از شکل گرفتن گفتمان منجر به ملی شدن نفت، در تاریخ معاصر ایران، حول محور نفت، به وجود آمده بوده است. نویسنده در کتاب «بحران نفت»، ضمن توضیح و تشریح گفتمانی که ملی شدن نفت را در ایران محقق کرد، توضیح می دهد که ریش? شکل گیری این گفتمان در کجاها بوده است. کتاب «بحران نفت» از مقدمه، پنج فصل و یک مؤخره تشکیل شده است. فصل های پنج گان? کتاب «بحران نفت» عبارتند از: «نظری? امنیت هستی شناختی»، «فراگفتمان منافع ملی (پهلوی اول)»، «نفت بعد از شهریور 1320»، «فراگفتمان استقلال؛ تکوین گفتمان تحقیر» و «مذاکرات نفت در دولت مصدق؛ تحقق پیل? ادراکی». در بخشی از کتاب «بحران نفت» می خوانید: «با اکتشاف نفت در ایران در خرداد 1287 ش، می توان ادعا کرد دوره ای در تاریخ معاصر ایران شکل گرفت که نفت در شکل گیری تحولات آن از اهمیت بسزایی برخوردار بود. اهمیت این ماده که آن را نیروی محرک? عصر جدید صنعتی می دانستند در دوره های مختلف به طرق متفاوت برای ایرانیان مکشوف شده است. از زمانی که به نفت به عنوان دارایی سلطان برای گذران زندگی دربار و خرج سفرهای شاه نگریسته می شد تا زمانی که به عنصری از منافع ملی و سپس حاکمیت ملی تبدیل شد؛ در تمامی این دوران، نفت به عنوان یک ماده ثابت بود، اما بازنمایی چنان با یکدیگر متفاوت بود که می توان بر اساس تفاوت در این بازنمایی ها دوره های تاریخ معاصر ایران را تقسیم کرد. در این چارچوب و با توجه به محدود? زمانی موضوع پژوهش، می توان به دو دور? کلی در بازنمایی نفت اشاره کرد. در دور? اول، نفت به عنوان کالا و ابزاری جهت تحقق ترقی (پیشرفت) و کسب اهداف دولت – ملت نگریسته می شد. در این دوران با توجه به شکل گیری و تعین مفهوم دولت مدرن به عنوان یک دولت – ملت و استفاده از نفت به عنوان ابزاری در جهت تحقق اهداف آن و همچنین توجه به پیشرفت و ترقی مادی، گفتمان حاکم را گفتمان منافع ملی می نامیم. این نام گذاری بیشتر ناظر بر توجه و تاکید بر وجه مادی منافع ملی و مسئل? نفت است. در مقابل در دور? دوم، با حاشیه ای شدن مفهوم ترقی و پیشرفت مادی و تمرکز بر مفهوم استقلال، نفت و مسئل? آن در چارچوب تحقق استقلال و حاکمیت ملی مطرح شد. در اینجا نفت با هویت اجتماعی ای که خویشتن دولت مستقر را شکل می داد، پیوند وثیقی داشت.» کتاب «بحران نفت: توسعه یا استقلال؟» در بنگاه ترجمه و نشر کتاب پارسه منتشر شده است.