پنج نمایشنامه (هنریک ایبسن)

گزیده ای از کتاب “پنج نمایشنامه( هنریک ایبسن )” اثر هنریک ایبسن : در این کتاب پنج  نمایشنامه ی “خانه عروسک”، “اشباح”، “رسمرس هلم”، “هدا گابلر” و “استاد معمار” قرار گرفته اند . در آغاز این کتاب می خوانیم : سخنی در باب ترجمه قصه‌ی ترجمه‌ی آثار ایبسن، برای من، قصه‌یی تلخ و دردانگیز بوده است. من این پنج اثر را بین سال‌های 1351 تا 1353 در زندان ترجمه کرده بودم ـ در شرایطی که از اهمیت کار غافل بودم و نمی‌دانستم که زندان، با آن امکانات محدود تحمیلی، جای اقدام سترگی به این اهمیت نیست و عشق و د لبستگی به این آثار، یا نبود امکانات، سر سوزنی نمی‌تواند ضعف‌های کار را توجیه کند. ا ساس کار من، در آن اقدام جاهلانه، یک ترجمه‌ی امریکایی بود از خانم اوا لو گالی‌ین، که خود ادعاهای چنین و چنان در کار ترجمه‌ی مخصوص صحنه داشت و ما هم، که پای جستارمان لنگ بود و دست‌مان از همه‌جا کوتاه، از درد بی‌کسی و دست ‌بستگی، ناچار، به هر گربه‌یی می‌گفتیم خان‌دایی. به هر تقدیر، من تعدادی از آثار ایبسن را از روی ترجمه‌ی انگلیسی خانم لوگالی‌ین ترجمه کرده بودم و خیال داشتم بعد از خلاصی از زندان آن‌ها را به چاپ برسانم. اما سازمان امنیّت آن ‌روزگار به داد امنیّت آثار ایبسن رسید و هنگام مرخصی از زندان، تمام این ترجمه‌ها را، همراه تمامی کارها و دست‌نوشته‌های دیگر، به بهانه‌ی بررسی‌های « امنیّتی» از من گرفت و در گورستان امنیّت به خاک سپرد. گزیده ای از کتاب “پنج نمایشنامه( هنریک ایبسن )” اثر هنریک ایبسن : داغ د ل‌سوز چاپ این آثار و کارهای دیگر بر دل من ماند و ماند تا آن که در فاصله‌ی سال‌های 1362 تا 1364، یعنی ده سال بعد، دوباره به صرافت این کار افتادم و با داشتن دو سه ترجمه‌ی انگلیسی از آثار ایبسن ( ترجمه‌های خانم لوگالی‌ین، آقای مایکل مایر، و آقای مک‌ ـ فارلین ) به ترجمه‌ی مجدّد این آثار نشستم؛ اما همچنان از اهمیت کار غافل بودم و از خطرات ترجمه‌ی یک اثر از زبان غیراصلی ( زبان دوم ) بی‌خبر. این ترجمه‌ها نیز، به دلیل نیافتن ناشری برای چاپ، و نیز موانع مربوط به مجوّز چاپ، سال‌ها، به همان شکل، راکد و فراموش‌شده ماند و ماند تا آن که در سال 1374 نشر فردا داوطلب شد که آن‌ها را چاپ و منتشر کند. من غافل هم، که آن ‌روزها هر کارام به در بسته می‌خورد و سر از کنج متروک خانه درمی‌آورد، از سر دلسردی و وازدگی، دستنوشته‌ها را بدون هیچ بازبینی تحویل ناشر دادم، که از سال 1377 به بعد به‌تدریج چاپ شد. گزیده ای از کتاب “پنج نمایشنامه( هنریک ایبسن )” اثر هنریک ایبسن : من، در آن‌ سال‌های 62 تا 64 ، در باب ترجمه‌ی آثار ایبسن، کم و بیش، چنین می‌اندیشیدم که این آثار، در نهایت، مشتی مکالمه و محاوره ا ست به ‌زبان روز که، اگر چه در بطن خود بسی رمزها و رازها پنهان کرده است، باری، خود گفت‌های شخصیت‌ها گفت‌هایی عادی ست همانند گفت‌وگوهای روزمره‌ی مردم، و برگراندن این گفت‌ها، به‌ویژه اگر « اصل امانت» به‌دقت رعایت شود و معادل‌های فارسی دقیقاً برابر متون انگلیسی موجود باشد، بقیه‌ی کارها، یعنی کشف رمزها و رازهای موجود در این گفت‌ها، بر عهده‌ی خواننده است. غافل از این حقیقت بودم که در ترجمه‌ی همین محاوره‌های عادی و روزمره نیز نوع واژه‌ها و جمله‌هایی که مترجم برمی‌گزیند از اهمیت کلیدی برخوردار است. نمی‌ ـ دانستم که انتخاب واژه‌ها و جمله‌ها، اگر دقیق و سنجیده، متناسب و مرتبط با اندیشه‌ی اثر، موقعیت اجتماعی ـ تاریخی صحنه‌‌ی واقعه، و‌ رازهای نهفته در روح شخصیت‌ها، و متناسب با روح و امکانات گفتاری زبان فارسی نباشد، نه تنها آن اندیشه را نمی‌رساند و به کشف آن رازها کمکی نمی‌کند، بل که برعکس اسباب کژفهمی می‌شود، و مخاطب را از درگیر شدن با ماجرای نمایش، و راه بردن به درک و دریافتی صحیح، و کشف بسیاری از رازها و رمزهای اثر باز می‌دارد و نهایتاً اثری غامض و پیچیده، و گاه لوس و بی‌معنی، به دست می‌دهد؛ چندان که باعث می‌شود ناقدانی چون دکتر آریان‌پور، مثلاً، اثری چون هدا گابلر را «گنگ و مبهم» ارزیابی ‌کنند. گزیده ای از کتاب “پنج نمایشنامه( هنریک ایبسن )” اثر هنریک ایبسن : مترجمی که به رموز و رازهای یک اثر ـ دست کم با دید و تحلیل خوداش ـ پی نبرده باشد یقیناً در انتخاب واژه‌ها ( و به‌خصوص کلیدواژه‌ها ) و جمله‌های مناسب و درخور دچار اشتباه خواهد شد. نمی‌دانستم که انتخاب نادرست واژه‌ها یا عبارات از آن نیست که مترجم در کار خود ناوارد یا کج‌سلیقه بوده یا به رازها و رمزهای اثر پی نبرده است، بل که، برعکس، این انتخاب نادرست، از همین وابستگی و احساس تعهد تام و تمام به متن مأخذ مایه گرفته است؛