پیشرفت و عقلانیت در علم - نظریه های فلسفی

کتاب «پیشرفت و عقلانیت در علم: نظریه های فلسفی» به ترجمه و گردآوری محمدرضا اسمخانی، حامد بیکران بهشت و محمدمهدی هاتف مقالاتی از نویسندگان مختلف حوزه فلسف? علم درباره پیشرفت و عقلانیت در علم. مجموعه مقاله هایی که در کتاب «پیشرفت و عقلانیت در علم: نظریه های فلسفی» توسط محمدرضا اسمخانی، حامد بیکران بهشت و محمدمهدی هاتف گردآوری و به فارسی ترجمه شده اند، منتخبی اند از مقالاتی که در نیم? دوم قرن بیستم و در فاصل? اوایل ده? 60 میلادی تا اواسط ده? 90 در حوزه فلسف? علم و مشخصاً درباره نسبت و رابط? پیشرفت و عقلانیت در علم منتشر شده اند و در آن ها از جنبه ها و دیدگاه های گوناگون به این مقوله پرداخته شده است. کتاب «پیشرفت و عقلانیت در علم» هر چند شامل مقالاتی از نویسندگان مختلف است اما، چنانکه در مقدم? مترجمان و گردآورندگان کتاب اشاره شده، این مقالات به تصادف کنار هم ننشسته اند و انتخاب شان برای ترجمه و چاپ در یک کتاب هدفمند بوده است. هم? این مقالات به دو موضوع پیشرفت و عقلانیت در علم اختصاص دارند و حول این دو موضوع می گردند. در کتاب «پیشرفت و عقلانیت در علم» با رویکردها و دیدگاه های مختلفی در حوزه فلسف? علم و موضوع پیشرفت و عقلانیت در علم مواجهیم؛ رویکردها و دیدگاه هایی که در بعضی موارد در راستای یکدیگرند و همدیگر را تکمیل می کنند و پیوندها و وجوه اشتراکی با هم دارند و در مواردی هم در تقابل با یکدیگر قرار می گیرند و می بینیم که مقاله ای نظریه ای را ارئه می دهد که در نقط? مقابل نظری? مقاله ای دیگر قرار دارد و درواقع نقد آن است و ردیه ای بر آن. به این ترتیب در کتاب «پیشرفت و عقلانیت در علم» شاهد تنوعی از رویکردها به موضوع مورد بحث در مقالات ترجمه شده و گردآمده در این کتاب هستیم. گفتنی ست که کتاب «پیشرفت و عقلانیت در علم»، علاوه بر مقدم? مترجمان فارسی و گردآورندگان مقالات این کتاب، با مقدمه ای از فیلیپ کیچر، که آخرین مقال? کتاب به قلم اوست، همراه است. کیچر این مقدمه را برای ترجم? فارسی مقاله های کتاب «پیشرفت و عقلانیت در علم» نوشته و در آن از رابطه و نسبت پیشرفت و عقلانیت در علم سخن گفته و درباره ایده پیشرفت در علم و رابطه اش با عقلانیت به تفصیل توضیح داده است. کتاب «پیشرفت و عقلانیت در علم»، چنانکه در مقدم? مترجمان و گردآورندگان مقالات این کتاب توضیح داده شده، «یادگاری است از دوره دکتری مترجمان در مؤسس? پژوهشی حکمت و فلسف? ایران» و جوان? این کتاب در همان دوره و در درسی با عنوان «نظریه های پیشرفت در علم» با آقای دکتر شیخ رضایی زده شده است. مروری بر کتاب «پیشرفت و عقلانیت در علم» کتاب «پیشرفت و عقلانیت در علم» با مقدم? گردآورندگان و مترجمان مقالات این کتاب آغاز می شود. در این مقدمه توضیحی مبسوط و مفصل درباره تک تک مقالات این کتاب و رویکرد و نظریه ای که در هر مقاله درباره نسبت پیشرفت و عقلانیت در علم ارائه شده، آمده و این گونه زمینه ای فراهم شده است برای ورود به بحث های تخصصی تر کتاب و درک روشن تر مقالاتی که در آن ها به موضوعاتی نظیر اینکه آیا پیشرفت در علم امری سنجش پذیر است یا نه و رابط? علم با جامعه شناسی و تاریخ پرداخته شده است. مترجمان در ابتدای این مقدمه، در معرفی کتاب «پیشرفت و عقلانیت در علم» می نویسند: «کتاب حاضر مجموعه ای است از متون کلاسیک به قلم فلاسف? علم نیم? دوّم سده بیستم که با نظر مترجمان این آثار گزینش و چینش شده اند، گزینشی که البته اتفاقی نبوده است. فصل مشترک این متون دو موضوع کلیدی و چالش برانگیز در فلسف? علم معاصر است: "پیشرفت" و "عقلانیت" در علم». بعد از مقدم? مترجمان، مقدم? فیلیپ کیچر بر ترجم? فارسی مقالات کتاب «پیشرفت و عقلانیت در علم» را می خوانیم. این مقدمه را محمدمهدی هاتف به فارسی ترجمه کرده است. بعد از مقدم? فیلیپ کیچر، مقاله های کتاب آمده اند که عبارتند از: «تبیین، تقلیل و تجربه گرایی» نوشت? پل فایرابند و ترجم? محمدرضا اسمخانی، «سنجش پذیری، قیاس پذیری، مفاهمه پذیری» نوشت? توماس کوون و ترجم? محمدمهدی هاتف، «تاریخ علم و بازسازی های عقلانی آن» نوشت? ایمره لاکاتوش و ترجم? محمدمهدی هاتف، «روش ها و پیشرفت» نوشت? لری لاودن و ترجم? حامد بیکران بهشت، «پیشرفت یا عقلانیت؟ دورنماهای طبیعت گرایی هنجاری» نوشت? لری لاودن و ترجم? محمدرضا اسمخانی، «نسبی گرایی، عقل گرایی و جامعه شناسی معرفت» نوشت? بری بارنز و دیوید بلور و ترجم? محمدمهدی هاتف و «ریزساختار تغییر علمی» نوشت? فیلیپ کیچر و ترجم? محمدرضا اسمخانی. آنچه می خوانید بخشی است از مقدمه ای که فیلیپ کیچر بر کتاب «پیشرفت و عقلانیت در علم» نوشته است: «اندیشمندان بسیاری، در عین تایید ایده پیشرفت در علوم طبیعی، نگرانی هایی درخصوص مفهوم پیشرفت انسان دارند. اگر اشتباه نکنم تنشی میان این دیدگاه ها برقرار است. پیشرفت علم، چنانکه من می فهمم، به ارتقای خیر انسان می انجامد. اگر نتوانیم معنای ایده امکان پذیری پیشرفت انسان را روشن سازیم پیشرفت های ظاهری در علوم از اساس اهمیت خود را از دست می دهند. چنین پیشرفت هایی درواقع محصول بازی هایی خواهند بود که در جامعه ای خوش اقبال مرکب از افراد ممتاز در جریان است. من گرچه استلزام فوق را می پذیرم، ولی با این نتیج? بدبینانه موافق نیستم. علوم، دست کم در مواردی، با پیشرفت همراه اند. آن ها در غنا بخشیدن به زندگی انسان ها و دستیابی به اهداف ارزشمند اخلاقی نقش دارند. پیشرفت انسان گرچه ممکن است نادر و شکننده باشد، با این حال امکان پذیر است.» کتاب «پیشرفت و عقلانیت در علم: نظریه های فلسفی» در بنگاه ترجمه و نشر کتاب پارسه منتشر شده است.