جستارهایی دربارۀ تکوین بیماریهای روانی

کتاب «جستارهایی دربارۀ تکوین بیماری‏های روانی : گزیده‏‌ای از نوشته‌‏های بالینی روانکاوی » نوشتۀ زیگموند فروید گردآوری و ترجمۀ مهدی حبیب‏‌زاده گزیده‌ای از متن کتاب: سخن مترجم جستارهای گردآوری‏شده در این کتاب، شامل طیف متنوع اما پیوسته‏ای از مطالعات فروید دربارۀ نِوروزها و به‌طور عمده هیستری و نِوروز وسواس است که از رهگذرشان می‏توان از تحولات صورت‏گرفته در رویکرد او نسبت به اختلال‏های روانی، ریشه‏ها و چگونگی پیدایش آنها‏، نحوۀ دسته‏بندی و شیوۀ درمان‏شان تصوری پیدا کرد. این نوشته‏ها هم حاصل تلاش‏هایی مداوم برای صورت‏بندی نظریِ یافته‏های بالینی بر زمینی نوظهور و جدیدند و هم بخشی از مسیر کلی تاریخ روانکاوی را ترسیم می‏کنند، خصوصاً از آن جهت که شامل طرح مباحث و مفاهیمی‏اند که حاصل بازنگری در ایده‏های اولیه نسبت به عملکرد دستگاه روان بوده‏اند. در سیر رشد بالینی و نظریِ روانکاوی مرتباً با فرضیه‏ها و انگاره‏هایی روبه‏رو می‏شویم که به‌تدریج در جزئیات یا چارچوب صورت‏بندی‏شان تغییر می‏کنند یا به‌خاطر مشاهدات و تفحص‏های بعدی یکسره کنار گذاشته می‏شوند. این روند پرافت‏وخیز ناشی از آن است که طرز تلقی فروید از تکوین بیماری‏ها و علت‏ها و بروز سمپتوم‏های آنها در میانۀ نگرش‏های مختلف و متضادی شکل گرفته که هرکدام با اولویت‏دادن به فهم عصب‏شناختی یا روان‏شناختی از بیماری‏ها و اهمیت تجربه‏های تروماتیک یا استعدادهای مزاجی برای دامن‏زدن به بیماری و یا بر حسب انگاره‏های متباینی از علت‏های بیماری‏زا مشخص می‏شوند. یکی از عوامل ایجاد این روند بغرنج، تلاش مداومی است که فروید برای برقراری پیوند میان مؤلفه‏های مادی و فیزیولوژیکی و سازوکارهای ذهنی و روانی به خرج داده، تلاشی که به‌طور مستمر در بازۀ گسترده‏ای از حیات فکری و عملی او ادامه داشته است. در جستار نخست که به تشریح سازوکار هیستری اختصاص دارد، شروع بحث با اشاره‏ای به طرز کاربرد درمانی هیپنوتیزم همراه است. در واپسین دهه‏های قرن نوزدهم استفاده از هیپنوتیزم به‌عنوان روشی برای بهبود و درمان بیماری‏های عصبی، کم‏وبیش به شیوۀ رایجی تبدیل شده بود. اما فروید در کنار ژوزف بروئر هیپنوتیزم را به شکلی متفاوت به کار می‏گرفتند که به‌جای تکیه بر تلقین‏ها، راهی برای آشکارکردن و آگاهانه‏کردن خاطره‏ها و عواطف فروخوردۀ بیمار بود. این روش که به درمان روان‏پالایشی معروف شد، در واقع معطوف به ایجاد تغییراتی در نحوۀ توزیع روانی تکانه‏های عاطفی بود که به سبب تجربه‏هایی تروماتیک به مسیرهایی غیرطبیعی و نابهنجار سوق یافته بودند. اما فروید با روشن‏شدن محدودیت‏های درمان به کمک هیپنوتیزم و با شدت‏یافتن اختلاف نظرهایش با بروئر، این راه را به نفع روش بالینی دیگری که مبتنی بر گفتار آگاهانۀ بیمار و رابطۀ انتقالی میان بیمار و پزشک بود، کنار گذاشت. صرف‏نظرکردن از این شیوۀ درمان، یکی از نقاط نوآورانه و شاخصی است که شروع روند شکل‏گیری روانکاوی را مشخص می‏کند. در واقع در واپسین سال‏های قرن نوزدهم که مقارن با بالندگی و شکوفاشدن حرفۀ درمانی فروید بود، دو حرکت بنیادی سرشت‏نمای مسیری است که او بعدتر در پیش گرفت: گذر از درمان هیپنوتیزمی (در روش روان‏پالایشی) به گفتاردرمانی (که زمینه را برای تکوین روشی فراهم کرد که با عنوان روانکاوی شناخته شد)؛ و گذر از عصب‏شناسی به روان‏شناسی. این روند تدریجی را که با تدوین مفاهیم و دسته‏بندی‏های بالینی جدیدی همراه بود، در بسط مقولۀ «نوروسایکوزهای دفاعی» می‏توان پی گرفت. مفهوم دفاع که شکل اولیه‏ای از بیان نظریۀ سرکوب بود، در این دوره به‌عنوان یک سازوکار روانی مؤثر در پیدایش بیماری، در مباحث فروید محوریت پیدا کرد که به‌نوبۀ خود با برجسته‏شدن نقش میل جنسی در ایجاد آشفتگی‏ها و تعارض‏هایی که سبب‏ساز بیماری روانی می‏شوند، همراه بود. به این ترتیب، صورت‏بندی مفهوم دفاع و اختلال‏هایی که بر حسب همین سازوکار پدید می‏آیند، نقطۀ گسست فروید از آراء بروئر و ظهور شالوده‏های نظریۀ روانکاوی را مشخص می‏کند. اولویت‏یافتن گفتار بیمار در کار فروید در نهایت مسیری را پیش روی او گشود که سوای آنکه یک روش درمانی جدید بود، با افت‏وخیزها و پیچش‏هایی زبانی (اعم از زبان ادبی، سیاسی یا روزمره) تنیده شده بود و روانکاوی را به صورت حوزه‏ای از شناخت پایه‏ریزی کرد که هم رسانه و هم موضوع اصلی‏اش زبان است؛ یعنی زبان از آن حیث که تجلی‏گاه آرزوها و امیال سوژه و در عین حال موانع و بازداری‏هایی درونی و بیرونی است که سد راه تحقق این آرزوها می‏شوند، آنها را معوج می‏کنند و در خلال ایجاد مصالحه‏ای میان مطالبات حیات غریزی و متقضیات واقعیت اجتماعی، به شکل‏گیری سمپتوم‏های بیماری می‏انجامند. این تکیۀ فزاینده بر کارکردهای بیان‏گرانه و درمانگرانۀ زبان مقارن بود با ف