عبید باز می گردد

گزیده ای از کتاب عبيد بازمى‌گردد کتاب عبید باز می گردد نوشتۀ جواد مجابی « یادداشتی درباره عبید زاکانی » اين يادداشت مختصر، مدخل يك رساله صدواند صفحه‌اى است درباره شاعر و طنزپرداز شهير قزوينى عبيد زاكانى كه سال‌ها پيش در كتاب «تاريخ طنز ادبى ايران» قلمى كرده‌ام. در آغاز کتاب عبيد بازمى‌گردد می خوانیم عبيد به روايت خودش اين يادداشت مختصر، مدخل يك رساله صدواند صفحه‌اى است درباره شاعر و طنزپرداز شهير قزوينى عبيد زاكانى كه سال‌ها پيش در كتاب «تاريخ طنز ادبى ايران» قلمى كرده‌ام. جواد مجابى عبيد اگر نه نخستين كس، اما مهمترين طنزپردازى است كه هزل را از حوزه شعر جدا كرد و به عرصه نثر آورد. در ادب سنتى ايران، هزل‌پردازى يكى از هنرهاى شاعرى شمرده مى‌شد. اگرچه شوخى‌ها را مردم به زبان عاميانه مى‌ساخته‌اند و بسيارى از كتب معتبر تاريخى ــ ادبى چون «محاضرات» و «اغانى» آن شوخى‌ها را با كمى دستكارى ادبى ضبط كرده‌اند، اما به هر حال در شعر فارسى بود كه هجو و هزل مجال گسترش يافت و به‌خاطر موزون و مقفى بودنش راحت سر زبان‌ها مى‌افتاد و شهر به شهر و حافظه به حافظه سفر مى‌كرد. ديرگاهى هجو و هزل شاعران دربارى ساخته و پرداخته ذهن مضمون‌ياب آن‌ها بود. شاعران مردم‌گرا از سنايى به بعد، شوخى‌هاى عوام را دستمايه كارهاى ادبى و عرفانى خود كردند. اولين كسى كه به جدى آگاهانه، طنز و طيبت را در نثر مجال خودنمايى داد، سعدى در گلستان است كه به اقتفاى آثارى چون كليله و دمنه و جوامع‌الحكايات؛ شوخى‌ها را بيانى ادبى بخشيد. شوربختانه فصاحت ادبى كلام سعدى، فضا و مضمون شوخى‌هاى رندانه‌اش را كم‌رنگ كرده و انتقال ساده و بى‌واسطه آن لطيفه‌ها به ذهن مخاطبان چندان ميسر نشده است. عبيد با استفاده از تجربه سعدى، كه شوخى را به عالم نثر كشانده بود، با پرهيز از ادبيت مسجع و هنرمندانه استاد، كوشيد زبان ساده و موجز و مؤثرى براى بيان فضاى طنزآميز بيابد. اگر آثار عبيد اين همه مورد توجه خاص و عام قرار گرفته و او را در قله منحنى طنزپردازان ايران قرار داده است به‌خاطر شكل ادبى همه‌فهمى است كه او براى بيان شوخى‌هايش در فارسى ابداع كرده و با عباراتى نزديك به زبان محاوره و نثرى در منتهاى ظرافت و ايجاز، خود را در موقعيتى منفرد قرار داده است. مى‌دانيم كه عبيد زاكانى با تبارى عربى (قوم بنى‌خفاجه)، به ادبيات عرب احاطه كامل داشته است و اين سادگى بيان بيشتر به‌خاطر احاطه‌اش به ادبيات مكتوب هزالان عرب چون جاحظ و تقليد بيان ساده و بى‌تكلف آن‌ها بوده است. زبان ساده او كه بيشترين معانى را با كم‌ترين كلمات دربردارد در خدمت بيانى رندانه قرار مى‌گيرد كه غالبآ با صراحت و كمتر با كنايه و ايهام مطلب را به مخاطب مى‌رساند. عبيد براى انتقال دنياى يك‌پارچه طنزانديشى‌اش، راه‌هاى بيانى متفاوتى را به‌كار مى‌گيرد كه پاره‌اى از آن‌ها ابداعى و بخشى از آن‌ها به تقليد استادان پيشين، شكل گرفته است.همين جا توضيح بدهم كه مرادم از يك‌پارچگى ذهن طنزانديش عبيد، اين است كه او خلاف بسيارى از اديبان پيش و پس از خود ــ كه به مناسبت‌هاى گهگاهى و عوالمى ذوقى در هزالى طبع آزموده‌اند ــ خود را كلا براى تمامى آنات عمر در فضا و جهان طنز غرقه كرده بود. ذهن او در گرو طنز تعليمى بود، انديشه‌هاش با بينشى طنزآميز عجين بود و دنيا را صرفآ از اين پنجره مى‌ديد وارونه و نابه‌جا و خنده‌آور.او با ديدى كه از واقع‌گرايى انسان‌مدار دور نيست، دنيا را وارونه كار و مسخره و پرتوهم ابتذال مى‌ديد و مردمانش را نيز با چنين دنيايى به هر صورت سازگار مى‌يافت، وظيفه خود مى‌دانست كه به عنوان هنرمندى كه در چنين فضايى گرفتار آمده است اين نابه‌جايى و وارونگى چاره‌ناپذير را انعكاس دهد، دستكم با فاصله گرفتن از چنين ابتذال دامنگيرى خود در آن غرقه نشود و ديگرانى را اگر بشود به زنهارى شوخ‌طبعانه؛ دست گيرد.او جهان طنز را مى‌شناخت و جهان را پرطنز مى‌ديد و با طنز از آن سخن مى‌گفت و ذهنش جز اين‌گونه بيان و توصيف، راهى ديگر نمى‌شناخت. نگاه كنيم به انواع شعرهاى تغزلى‌اش، كه در قياس با نثر فلسفى و شكاك و سبك‌روح‌اش چندان بهايى ندارد و در حد تلاطم روحى و زبان گستاخ اين هوشمند ديوانه‌وش نيست كه دنيا را تيمارستانى مالامال از عاقلان وهم‌زده مى‌ديد. بعضى از بزرگان ادب و فرهنگ، چنان در عوالمى خاص يك‌سره و به تمامى غرق‌اند كه تعريف شخصيت و هويت آنان جز با توصيف آن عالم كه بدان تعلق دارند ميسر نيست، انگار هويت آن‌ها به دليل استغراق در آن فضا، با آن يكى مى‌شود. مولوى را نمى‌توانم جز شاعرى تمام وقت ببينم كه بيشتر حكمت‌آموز است در مثنوى و شعر ناب‌سرايى است در ديوان شمس. اما در هر حال، جدايى مولوى از فضاى عرفان متصور نيست و هويتى همانند و درهم و تأثيرگذار بر هم دارند. معترضه‌اى بنويسم: شايد